ગરુડપુરાણમ્

જરાદર્શિતપન્થાનં પ્રચણ્ડવ્યાધિસૈનિકમ્ । અધિષ્ઠિતો મૃત્યુશત્રું ત્રાતારં કિં ન પશ્યતિ ॥ ૨,૪૯.

વૃદ્ધાવસ્થાનો રસ્તો બતાવતો, ભયાનક રોગોની સેના સાથે ઉભેલો, સામે જ મૃત્યુ શત્રુ ઊભો છે—તો પણ માણસ પોતાનું રક્ષણ કરનારને કેમ નથી જોતો?

તૃષ્ણાસૂચીવિનિર્ભિન્નં સિક્તં વિષયસર્પિષા । રાગદ્વેષાનલે પક્વં મૃત્યુરશ્રાતિ માનવમ્ ॥ ૨,૪૯.

મૃત્યુ એ માનવને, જે તૃષ્ણાની સૂઈથી છેદાયેલો છે, વિષયોના ઘીથી ભીંજાયેલો છે અને રાગ-દ્વેષની અગ્નિમાં શેકાયો છે, એને ગળી જાય છે.

બાલાંશ્ચ યૌવનસ્થાંશ્ચ વૃદ્ધાન ગર્ભગતાનપિ । સર્વાનાવિશતે મૃત્યુરેવમ્ભૂમિદં જગત્ ॥ ૨,૪૯.

મૃત્યુ બધામાં પ્રવેશ કરે છે—બાળકોમાં, યુવાનોમાં, વૃદ્ધોમાં અને ગર્ભમાં રહેલા સુધી; એ જ રીતે આ જગતનું સ્વરૂપ છે.

સ્વદેહમપિ જીવોઽયં મુક્ત્વા યાતિ યમાલયમ્ । સ્ત્રીમાતૃપિતૃપુત્ત્રાદિસમ્બન્ધઃ કેન હેતુના ॥ ૨,૪૯.

આ જીવ પોતાનું શરીર પણ છોડીને યમના ઘરે જાય છે; તો પછી પત્ની, માતા, પિતા, પુત્ર વગેરે સાથેનો મમત્વ શા માટે?

દુઃ ખમૂલં હિ સંસારઃ સ યસ્યાસ્તિ સ દુઃ ખિતઃ । તસ્ય ત્યાગઃ કૃતો યેન સ સુખી નાપરઃ ક્વચિત્ ॥ ૨,૪૯.

જેને સંસાર છે, તેને દુઃખનો મૂળ છે અને એ દુઃખી રહે છે; પણ જેને એનો ત્યાગ કર્યો છે, એ જ સુખી છે—બીજો કોઈ નહિ.

પ્રભવં સર્વદુઃ ખાનામાલયં સકલાપદામ્ । આશ્રયં સર્વપાપાનાં સંસારં વર્જયેત્ક્ષણાત્ ॥ ૨,૪૯.

જે સંસાર સર્વ દુઃખનું મૂળ, સર્વ દુર્ઘટનાનું ઘર અને સર્વ પાપનું આશ્રય છે, તેને તરત જ ત્યજી દેવું જોઈએ.

લોહદારુમયૈઃ પાશૈઃ પુમાન્બદ્ધો વિમુચ્યતે । પુત્ત્રદારમયૈઃ પાશૈર્મુચ્યતે ન કદાચન ॥ ૨,૪૯.

લોખંડ કે લાકડાની સાંકળથી બંધાયેલો માણસ તો છૂટી શકે છે, પણ પુત્ર અને પત્ની જેવા સંબંધોની સાંકળમાંથી ક્યારેય મુક્ત થતો નથી.

યાવતઃ કુરુતે જન્તુઃ સમ્બન્ધાન્મનસઃ પ્રિયાન્ । તાવન્તોઽસ્ય નિખન્યન્તે હૃદયે શોકશઙ્કવઃ ॥ ૨,૪૯.

જેટલા મનુષ્ય મનમાં પ્રિય સંબંધો બાંધે છે, એટલા જ દુઃખના તીરો તેના હૃદયમાં ઘૂસી જાય છે.

વઞ્ચિતાશેષવિત્તૈસ્તૈર્નિત્યં લોકો વિનાશિતઃ । હા હન્ત વિષયાહારૈર્દેહસ્થોન્દ્રિયતસ્કરૈઃ ॥ ૨,૪૯.

આ જગત હંમેશા એ લોકોથી બરબાદ થાય છે, જે સર્વેને ધનથી છેતરીને, શરીરમાં રહેલા ઇન્દ્રિયરૂપ ચોરો દ્વારા વિષયોના ભોગે મગ્ન રહે છે—હાય!

માંસલુબ્ધો યથા મત્સ્યો લોહશઙ્કું ન પશ્યતિ । સુખલુબ્ધસ્તથા દેહી યમવાધાં ન પશ્યતિ ॥ ૨,૪૯.

જેમ માછલી માંસની લાલચમાં લોખંડની કાંટીને જોઈ શકતી નથી, તેમ સુખની લાલચમાં જીવ યમના ફાંસાને જોઈ શકતો નથી.

હિતાહિતં ન જાનન્તો નિત્યમુન્માર્ગગામિનઃ । કુક્ષિપૂરણનિષ્ઠા યે તે નરા નારકાઃ ખગ ॥ ૨,૪૯.

જે લોકો શું હિત છે અને શું અહિત છે એ જાણતા નથી, હંમેશા ખોટા માર્ગે ચાલે છે અને પેટ ભરવાનું જ ધ્યેય રાખે છે—એ લોકો, હે ખગ, નરકમાં જ જાય છે.

નિદ્રાભીમૈથુનાહારાઃ સર્વેષાં પ્રાણિનાં સમાઃ । જ્ઞાનવાન્માનવઃ પ્રોક્તો જ્ઞાનહીનઃ પશુઃ સ્મૃતઃ ॥ ૨,૪૯.

નિંદ્રા, ભય, મૈથુન અને આહાર સર્વ પ્રાણીઓમાં સમાન છે; જ્ઞાનવાળો મનુષ્ય કહેવાય છે અને જ્ઞાન વિના એ પશુ ગણાય છે.

પ્રભાતે મલમૂત્ત્રાભ્યાં ક્ષુત્તૃડ્ભ્યાં મધ્યગે રવૌ । રાત્રૌ મદનનિદ્રાભ્યાં બાધ્યન્તે મૂઢમાનવાઃ ॥ ૨,૪૯.

મૂર્ખ મનુષ્યોને સવારે શૌચ અને મૂત્રથી, મધ્યાહ્ને ભૂખ અને તરસથી અને રાત્રે કામ અને ઊંઘથી પીડાય છે.

સ્વદેહધનદારાદિનિરતાઃ સર્વજન્તવઃ । જાયન્તે ચ મ્રિયન્તે ચ હા હન્તાજ્ઞાનમોહિતાઃ ॥ ૨,૪૯.

સર્વ જીવો પોતાના શરીર, ધન, પત્ની વગેરેમાં મગ્ન રહી જન્મે છે અને મરે છે—હાય! અજ્ઞાનથી મોહિત થઈને.

તસ્માત્સઙ્ગઃ સદા ત્યાજ્યઃ સચેત્ત્યક્તું ન શક્યતે । મહદ્ભિઃ સહ કર્તવ્યઃ સન્તઃ સઙ્ગસ્ય ભેષજમ્ ॥ ૨,૪૯.

માટે સંગ હંમેશા ત્યાજ્ય છે; પણ જો એ છોડી શકાય નહીં, તો મહાન લોકો સાથે સંગ કરવો જોઈએ—સજ્જનોનો સંગ એનું ઔષધ છે.

સત્સઙ્ગશ્ચ વિવેકશ્ચ નિર્મલં નયનદ્વયમ્ । યસ્ય નાસ્તિ નરઃ સોઽન્ધઃ કથં ન સ્યાદમાર્ગગઃ ॥ ૨,૪૯.

જેને સજ્જનોનો સંગ, વિવેક અને નિર્મળ દ્રષ્ટિ નથી, એવો માણસ અંધ છે; એ ખોટા માર્ગે નહિ જાય તો બીજું શું?

સ્વસ્વવર્ણાશ્રમાચારનિરતાઃ સર્વમાનવાઃ । ન જાનન્તિ પરં ધર્મં વૃથા નશ્યન્તિ દામ્ભિકાઃ ॥ ૨,૪૯.

સર્વ મનુષ્યો પોતાના વર્ણ અને આશ્રમના આચરણમાં મગ્ન રહીને પરમ ધર્મને જાણતા નથી; દંભીઓ વ્યર્થમાં નષ્ટ થાય છે.

કિમાયાસપરાઃ કેચિદ્વ્રતચર્યાદિસંયુતાઃ । અજ્ઞાનસંવૃતાત્માનઃ સઞ્ચરન્તિ પ્રચારકાઃ ॥ ૨,૪૯.

કેટલાક લોકો વ્રતાદિ સાધનામાં તત્પર રહી, પણ અજ્ઞાનથી ઘેરાયેલા રહી, વ્યર્થમાં ભટકતા રહે છે.

નામમાત્રેણ સન્તુષ્ટાઃ કર્મકાણ્ડરતા નરાઃ । મન્ત્રોચ્ચારણહોમાદ્યૈર્ભ્રામિતાઃ ક્રતુવિસ્તરૈઃ ॥ ૨,૪૯.

કર્મકાંડમાં રત મનુષ્યો માત્ર નામથી સંતોષ પામે છે; મંત્રોચ્ચાર, હોળી અને યજ્ઞાદિના વિધિમાં ભટકાઈ જાય છે.

એકભુક્તોપવાસાદ્યૈર્નિયમૈઃ કાયશોષણૈઃ । મૂઢાઃ પરોક્ષમિચ્છન્તિ મમ માયાવિમોહિતાઃ ॥ ૨,૪૯.

મારી માયાથી ભટકાયેલા મૂર્ખો એકવાર જમવું, ઉપવાસ કરવો કે શરીરનું દુઃખ સહન કરવું જેવા નિયમો દ્વારા અજાણ્યાને પામવા ઇચ્છે છે.

દેહદણ્ડનમાત્રેણ કા મુક્તિરવિવેકિનામ્ । વલ્મીકતાડનાદેવ મૃતઃ કિન્નુ મહોરગઃ ॥ ૨,૪૯.

માત્ર શરીરને તકલીફ આપવાથી વિવેકહીનને મુક્તિ ક્યાંથી મળે? જેમ હળથી વાગીને મહા સાપ મરી જાય, તો શું તેને મુક્તિ મળે છે?

જટાભારાજિનૈર્યુક્તા દામ્ભિકા વેષધારિણઃ । ભ્રમન્તિ જ્ઞાનિવલ્લોકે ભ્રામયન્તિ જનાનપિ ॥ ૨,૪૯.

જટાઓ અને મૃગચર્મ પહેરી, ભણગડિયાં વેશ ધારણ કરીને, દંભી લોકો જ્ઞાની બનીને દુનિયામાં ફરે છે અને બીજાને પણ ભટકાવે છે.

સંસારજસુખાસક્તં બ્રહ્મજ્ઞોઽસ્મીતિવાદિનમ્ । કર્મબ્રહ્મોભયભ્રષ્ટં તં ત્યજેદન્ત્યજં યથા ॥ ૨,૪૯.

જે મનુષ્ય સંસારના સુખમાં જકડાયેલો છે અને પોતાને બ્રહ્મજ્ઞાની કહે છે, કર્મ અને બ્રહ્મજ્ઞાન બંનેમાંથી પડ્યો છે, એવા માણસને અછૂતની જેમ છોડવો જોઈએ.

ગૃહારણ્યસમા લોકે ગતવ્રીડા દિગમ્બરાઃ । ચરન્તિ ગર્દભાદ્યાશ્ચ વિરક્તાસ્તે ભવન્તિ કિમ્ ॥ ૨,૪૯.

આ દુનિયામાં, જે લોકો ઘર કે જંગલમાં બધું શરમ ગુમાવીને નગ્ન ફરે છે—એવા ગધેડાં વગેરે ખરેખર વૈરાગી કહેવાય?

મૃદ્ભસ્મોદ્ધૂલનાદેવ મુક્તાઃ સ્યુર્યદિ માનવાઃ । મૃદ્ભસ્મવાસી નિત્યં શ્વા સ કિં મુક્તો ભવિષ્યતિ ॥ ૨,૪૯.

જો માત્ર માટી કે ભસ્મ લગાવવાથી મનુષ્ય મુક્ત થાય, તો જે શ્વાન હંમેશા માટી-ભસ્મમાં રહે છે, એ પણ શું મુક્ત થશે?

તૃણપર્ણોદકાહારાઃ સતતં વનવાસિનઃ । જમ્બૂકાખુમૃગાદ્યાશ્ચ તાપસાસ્તે ભવન્તિ કિમ્ ॥ ૨,૪૯.

જે લોકો હંમેશા જંગલમાં રહી ઘાસ, પાન અને પાણીથી જીવન નિભાવ કરે છે—તો શિયાળ, ઉંદર, હરણ વગેરે પણ શું તપસ્વી કહેવાય?

આજન્મમરણાન્તઞ્ચ ગઙ્ગાદિતટિનીસ્થિતાઃ । મણ્ડૂકમત્સ્યપ્રમુખા યોગિનસ્તે ભવન્તિ કિમ્ ॥ ૨,૪૯.

જેઓ જન્મથી મૃત્યુ સુધી ગંગા જેવી નદીઓના કિનારે રહે છે—તો કેડા, માછલી વગેરે પણ શું યોગી કહેવાય?

પારાવતાઃ શિલાહારાઃ કદાચિદપિ ચાતકાઃ । ન પિબન્તિ મહીતોયં વ્રતિનસ્તે ભવન્તિ કિમ્ ॥ ૨,૪૯.

જે ફાખતા પથ્થર ખાય છે, અથવા ક્યારેક ચાતક પક્ષી જે જમીનનું પાણી કદી પીતું નથી—એવા પ્રાણીઓ વ્રત રાખે છે એટલે શું તેઓ તપસ્વી કહેવાય?

તસ્માન્નિત્યાદિકં કર્મ લોકરઞ્જનકારકમ્ । મોક્ષસ્ય કારણં સાક્ષાતત્ત્વજ્ઞાન ખગેશ્વર ॥ ૨,૪૯.

ખગરાજ, રોજિંદા કે અન્ય કર્મો માત્ર લોકપ્રિયતા માટે કરવામાં આવે છે, તે મુક્તિનું સીધું કારણ નથી; સાચું તત્વજ્ઞાન જ મુક્તિ આપે છે.