ગરુડપુરાણમ્

તોયફેનસમે દેહે જીવેનાક્રમ્ય સંસ્થિતે । અનિત્યાપ્રયસવાસે કથ તિષ્ઠતિ નિર્ભયઃ ॥ ૨,૪૯.

પાણીના ફેન જેવી નાશવાન દેહમાં જ્યારે જીવ વસે છે અને એ પણ અસ્થિર ઘર છે, તો એવો માણસ કેવી રીતે નિર્ભય રહી શકે?

અહિતે હિતસંજ્ઞઃ સ્યાદધ્રુવે ધ્રુવસંજ્ઞકઃ । અનર્થે ચાર્થવિજ્ઞાનઃ સ્વમર્થં યો ન વેત્તિ સઃ ॥ ૨,૪૯.

જે નુકસાનકારકને લાભદાયક માને છે, અસ્થિરને સ્થિર માને છે, અને વ્યર્થમાં મૂલ્ય શોધે છે—એ પોતાનું સચ્ચું હિત ઓળખતો નથી.

પશ્યન્નપિ પ્રસ્ખલતિ શૃણ્વન્નપિ ન બુધ્યતિ । પઠન્નપિ ન જાનાતિ દેવમાયાવિમોહિતઃ ॥ ૨,૪૯.

જોઈને પણ લપસી જાય છે, સાંભળી ને પણ સમજતો નથી, વાંચીને પણ જાણતો નથી—દેવમાયાના મોહમાં ફસાઈ ગયો છે.

તન્નિમજ્જજ્જગદિદં ગમ્ભીરે કાલસાગરે । મૃત્યુરોગજરાગ્રાહૈર્ન કશ્ચિદપિ બુધ્યતે ॥ ૨,૪૯.

આ આખું જગત સમયના ઊંડા સાગરમાં ડૂબી રહ્યું છે; મૃત્યુ, રોગ અને વૃદ્ધાવસ્થાના મગરો તેને પકડી રાખે છે, છતાં કોઈને જ્ઞાન થતું નથી.

પ્રતિક્ષણભયં કાલઃ ક્ષીયમાણો ન લક્ષ્યતે । આમકુંભ ઇવાંભઃ સ્થો વિશીર્ણો ન વિભાવ્યતે ॥ ૨,૪૯.

સમય દરેક ક્ષણે ભય લાવે છે અને ધીમે ધીમે ઘટતો જાય છે, પણ કોઈને એ દેખાતો નથી—જેમ છિદ્રવાળા ઘડામાંથી પાણી ધીમે ધીમે વહી જાય છે અને કોઈ ધ્યાન આપતું નથી.

યુજ્યતે વેષ્ટનં વાયોરાકાશસ્ય ચ ખણ્ડનમ્ । ગ્રથનઞ્ચ તરઙ્ગાણામાસ્થા નાયુષિ યુજ્યતે ॥ ૨,૪૯.

પવનને બાંધી શકાય, આકાશને તોડી શકાય, તરંગોને ગૂંધી શકાય—પણ આયુષ્ય પર વિશ્વાસ રાખવો યોગ્ય નથી.

પૃથિવી દહ્યતે યેન મેરુશ્ચાપિ વિશીર્યતે । શુષ્યતે સાગરજલં શરીરસ્ય ચ કા કથા ॥ ૨,૪૯.

જે પૃથ્વીને સળગાવી શકે છે, મેરુ પર્વતને પણ તોડી શકે છે, સાગરના પાણીને સુકાવી શકે છે—તો પછી શરીર વિશે શું કહેવું?

અપત્યં મે કલત્રં મે ધનં મે બાન્ધવાશ્ચ મે । જલ્પન્તમિતિ મર્ત્યાજં હન્તિ કાલવૃકો બલાત્ ॥ ૨,૪૯.

'મારું સંતાન, મારી પત્ની, મારું ધન, મારા સગાં'—આવી વાતો કરતા કરતા માણસને સમયનો વાઘ જોરથી પકડી જાય છે.

ઇદં કૃતમિદં કાર્યમિદમન્યત્કૃતાકૃતમ્ । એવમીહાસમાયુક્તં કૃતાન્તઃ કુરુતે વશમ્ ॥ ૨,૪૯.

'આ કર્યું, આ કરવાનું છે, આ બીજું છે, થયું કે નહોતું'—આવી ચિંતામાં ફસાયેલો માણસ જ્યારે રહે છે, ત્યારે મૃત્યુ તેને પોતાના વશમાં કરી લે છે.

શ્વઃ કાર્યમદ્ય કુર્વીત પૂર્વાહ્ને ચાપરાહ્નિકમ્ । ન હિ મૃત્યુઃ પ્રતીક્ષેત કૃતં વાપ્યથ વાકૃતમ્ ॥ ૨,૪૯.

કાલે કરવાનું કામ આજે કરી લેવું, અને સવારે કરવાનું બપોરે કરી લેવું જોઈએ; કારણ કે મૃત્યુ તો કામ થયું કે નહોતું—એની રાહ જોતું નથી.

જરાદર્શિતપન્થાનં પ્રચણ્ડવ્યાધિસૈનિકમ્ । અધિષ્ઠિતો મૃત્યુશત્રું ત્રાતારં કિં ન પશ્યતિ ॥ ૨,૪૯.

વૃદ્ધાવસ્થાનો રસ્તો બતાવતો, ભયાનક રોગોની સેના સાથે ઉભેલો, સામે જ મૃત્યુ શત્રુ ઊભો છે—તો પણ માણસ પોતાનું રક્ષણ કરનારને કેમ નથી જોતો?

તૃષ્ણાસૂચીવિનિર્ભિન્નં સિક્તં વિષયસર્પિષા । રાગદ્વેષાનલે પક્વં મૃત્યુરશ્રાતિ માનવમ્ ॥ ૨,૪૯.

મૃત્યુ એ માનવને, જે તૃષ્ણાની સૂઈથી છેદાયેલો છે, વિષયોના ઘીથી ભીંજાયેલો છે અને રાગ-દ્વેષની અગ્નિમાં શેકાયો છે, એને ગળી જાય છે.

બાલાંશ્ચ યૌવનસ્થાંશ્ચ વૃદ્ધાન ગર્ભગતાનપિ । સર્વાનાવિશતે મૃત્યુરેવમ્ભૂમિદં જગત્ ॥ ૨,૪૯.

મૃત્યુ બધામાં પ્રવેશ કરે છે—બાળકોમાં, યુવાનોમાં, વૃદ્ધોમાં અને ગર્ભમાં રહેલા સુધી; એ જ રીતે આ જગતનું સ્વરૂપ છે.

સ્વદેહમપિ જીવોઽયં મુક્ત્વા યાતિ યમાલયમ્ । સ્ત્રીમાતૃપિતૃપુત્ત્રાદિસમ્બન્ધઃ કેન હેતુના ॥ ૨,૪૯.

આ જીવ પોતાનું શરીર પણ છોડીને યમના ઘરે જાય છે; તો પછી પત્ની, માતા, પિતા, પુત્ર વગેરે સાથેનો મમત્વ શા માટે?

દુઃ ખમૂલં હિ સંસારઃ સ યસ્યાસ્તિ સ દુઃ ખિતઃ । તસ્ય ત્યાગઃ કૃતો યેન સ સુખી નાપરઃ ક્વચિત્ ॥ ૨,૪૯.

જેને સંસાર છે, તેને દુઃખનો મૂળ છે અને એ દુઃખી રહે છે; પણ જેને એનો ત્યાગ કર્યો છે, એ જ સુખી છે—બીજો કોઈ નહિ.

પ્રભવં સર્વદુઃ ખાનામાલયં સકલાપદામ્ । આશ્રયં સર્વપાપાનાં સંસારં વર્જયેત્ક્ષણાત્ ॥ ૨,૪૯.

જે સંસાર સર્વ દુઃખનું મૂળ, સર્વ દુર્ઘટનાનું ઘર અને સર્વ પાપનું આશ્રય છે, તેને તરત જ ત્યજી દેવું જોઈએ.

લોહદારુમયૈઃ પાશૈઃ પુમાન્બદ્ધો વિમુચ્યતે । પુત્ત્રદારમયૈઃ પાશૈર્મુચ્યતે ન કદાચન ॥ ૨,૪૯.

લોખંડ કે લાકડાની સાંકળથી બંધાયેલો માણસ તો છૂટી શકે છે, પણ પુત્ર અને પત્ની જેવા સંબંધોની સાંકળમાંથી ક્યારેય મુક્ત થતો નથી.

યાવતઃ કુરુતે જન્તુઃ સમ્બન્ધાન્મનસઃ પ્રિયાન્ । તાવન્તોઽસ્ય નિખન્યન્તે હૃદયે શોકશઙ્કવઃ ॥ ૨,૪૯.

જેટલા મનુષ્ય મનમાં પ્રિય સંબંધો બાંધે છે, એટલા જ દુઃખના તીરો તેના હૃદયમાં ઘૂસી જાય છે.

વઞ્ચિતાશેષવિત્તૈસ્તૈર્નિત્યં લોકો વિનાશિતઃ । હા હન્ત વિષયાહારૈર્દેહસ્થોન્દ્રિયતસ્કરૈઃ ॥ ૨,૪૯.

આ જગત હંમેશા એ લોકોથી બરબાદ થાય છે, જે સર્વેને ધનથી છેતરીને, શરીરમાં રહેલા ઇન્દ્રિયરૂપ ચોરો દ્વારા વિષયોના ભોગે મગ્ન રહે છે—હાય!

માંસલુબ્ધો યથા મત્સ્યો લોહશઙ્કું ન પશ્યતિ । સુખલુબ્ધસ્તથા દેહી યમવાધાં ન પશ્યતિ ॥ ૨,૪૯.

જેમ માછલી માંસની લાલચમાં લોખંડની કાંટીને જોઈ શકતી નથી, તેમ સુખની લાલચમાં જીવ યમના ફાંસાને જોઈ શકતો નથી.

હિતાહિતં ન જાનન્તો નિત્યમુન્માર્ગગામિનઃ । કુક્ષિપૂરણનિષ્ઠા યે તે નરા નારકાઃ ખગ ॥ ૨,૪૯.

જે લોકો શું હિત છે અને શું અહિત છે એ જાણતા નથી, હંમેશા ખોટા માર્ગે ચાલે છે અને પેટ ભરવાનું જ ધ્યેય રાખે છે—એ લોકો, હે ખગ, નરકમાં જ જાય છે.

નિદ્રાભીમૈથુનાહારાઃ સર્વેષાં પ્રાણિનાં સમાઃ । જ્ઞાનવાન્માનવઃ પ્રોક્તો જ્ઞાનહીનઃ પશુઃ સ્મૃતઃ ॥ ૨,૪૯.

નિંદ્રા, ભય, મૈથુન અને આહાર સર્વ પ્રાણીઓમાં સમાન છે; જ્ઞાનવાળો મનુષ્ય કહેવાય છે અને જ્ઞાન વિના એ પશુ ગણાય છે.

પ્રભાતે મલમૂત્ત્રાભ્યાં ક્ષુત્તૃડ્ભ્યાં મધ્યગે રવૌ । રાત્રૌ મદનનિદ્રાભ્યાં બાધ્યન્તે મૂઢમાનવાઃ ॥ ૨,૪૯.

મૂર્ખ મનુષ્યોને સવારે શૌચ અને મૂત્રથી, મધ્યાહ્ને ભૂખ અને તરસથી અને રાત્રે કામ અને ઊંઘથી પીડાય છે.

સ્વદેહધનદારાદિનિરતાઃ સર્વજન્તવઃ । જાયન્તે ચ મ્રિયન્તે ચ હા હન્તાજ્ઞાનમોહિતાઃ ॥ ૨,૪૯.

સર્વ જીવો પોતાના શરીર, ધન, પત્ની વગેરેમાં મગ્ન રહી જન્મે છે અને મરે છે—હાય! અજ્ઞાનથી મોહિત થઈને.

તસ્માત્સઙ્ગઃ સદા ત્યાજ્યઃ સચેત્ત્યક્તું ન શક્યતે । મહદ્ભિઃ સહ કર્તવ્યઃ સન્તઃ સઙ્ગસ્ય ભેષજમ્ ॥ ૨,૪૯.

માટે સંગ હંમેશા ત્યાજ્ય છે; પણ જો એ છોડી શકાય નહીં, તો મહાન લોકો સાથે સંગ કરવો જોઈએ—સજ્જનોનો સંગ એનું ઔષધ છે.

સત્સઙ્ગશ્ચ વિવેકશ્ચ નિર્મલં નયનદ્વયમ્ । યસ્ય નાસ્તિ નરઃ સોઽન્ધઃ કથં ન સ્યાદમાર્ગગઃ ॥ ૨,૪૯.

જેને સજ્જનોનો સંગ, વિવેક અને નિર્મળ દ્રષ્ટિ નથી, એવો માણસ અંધ છે; એ ખોટા માર્ગે નહિ જાય તો બીજું શું?

સ્વસ્વવર્ણાશ્રમાચારનિરતાઃ સર્વમાનવાઃ । ન જાનન્તિ પરં ધર્મં વૃથા નશ્યન્તિ દામ્ભિકાઃ ॥ ૨,૪૯.

સર્વ મનુષ્યો પોતાના વર્ણ અને આશ્રમના આચરણમાં મગ્ન રહીને પરમ ધર્મને જાણતા નથી; દંભીઓ વ્યર્થમાં નષ્ટ થાય છે.

કિમાયાસપરાઃ કેચિદ્વ્રતચર્યાદિસંયુતાઃ । અજ્ઞાનસંવૃતાત્માનઃ સઞ્ચરન્તિ પ્રચારકાઃ ॥ ૨,૪૯.

કેટલાક લોકો વ્રતાદિ સાધનામાં તત્પર રહી, પણ અજ્ઞાનથી ઘેરાયેલા રહી, વ્યર્થમાં ભટકતા રહે છે.

નામમાત્રેણ સન્તુષ્ટાઃ કર્મકાણ્ડરતા નરાઃ । મન્ત્રોચ્ચારણહોમાદ્યૈર્ભ્રામિતાઃ ક્રતુવિસ્તરૈઃ ॥ ૨,૪૯.

કર્મકાંડમાં રત મનુષ્યો માત્ર નામથી સંતોષ પામે છે; મંત્રોચ્ચાર, હોળી અને યજ્ઞાદિના વિધિમાં ભટકાઈ જાય છે.