ગરુડપુરાણમ્

આત્મૈવ યદિ નાત્માનમહીતેભ્યો નિવારયેત્ । કોઽન્યો હિતકરસ્તસ્માદાત્માનં સુખયિષ્યતિ ॥ ૨,૪૯.

જો આત્મા પોતાને અનિષ્ટથી બચાવતો નથી, તો બીજું કોણ છે જે તેને સુખ આપશે?

ઇહૈવ નરકવ્યાધેશ્ચિકિત્સાં ન કરોતિ યઃ । ગત્વા નિરૌષધં દેશં વ્યાધિમ્થઃ કિં કરિષ્યતિ ॥ ૨,૪૯.

જે મનુષ્ય અહીં જ નરકરૂપ રોગની દવા કરતો નથી, તે પછી ઔષધ વિહિન સ્થળે પહોંચીને રોગગ્રસ્ત થઈ શું કરશે?

વ્યાઘ્રીવાસ્તે જરા ચાયુર્યાતિ ભિન્નઘટામ્બુવત્ । નિઘ્નન્તિ રિપુવદ્રોગાસ્તસ્માચ્છ્રેયઃ સમભ્યસેત ॥ ૨,૪૯.

વૃદ્ધાવસ્થા વાઘની જેમ આવી જાય છે, આયુષ્ય તૂટી ગયેલા ઘડામાંથી પાણી જેમ વહી જાય છે, રોગો દુશ્મન સમાન છે; તેથી હંમેશા શ્રેયસ સાધવું જોઈએ.

યાવન્નાશ્રયતે દુઃ ખં યાવન્નાયાન્તિ ચાપદઃ । યાવન્નેન્દ્રિયવૈકલ્યં તાવચ્છ્રેયઃ સમભ્યસેત્ ॥ ૨,૪૯.

જ્યાં સુધી દુઃખ આવી પડ્યું નથી, જ્યાં સુધી કોઈ આપત્તિ આવી નથી, જ્યાં સુધી ઇન્દ્રિયો બગડી નથી, ત્યાં સુધી માણસે સાચા કલ્યાણ માટે પ્રયત્ન કરવો જોઈએ.

યાવત્તિષ્ઠતિ દેહોઽયં તાવત્તત્ત્વં સમભ્યસેત્ । સન્દીપ્તકોશભવને કૂપં ખનતિ દુર્મતિઃ ॥ ૨,૪૯.

જ્યાં સુધી આ શરીર ટકી રહ્યું છે, ત્યાં સુધી સત્યના માર્ગે ચાલવું જોઈએ. જેમ મૂર્ખ માણસ પોતાનું ઘર સળગે પછી જ કૂવો ખોદે છે, તેમ પછીથી સમજવું વ્યર્થ છે.

કાલો ન જ્ઞાયતે નાનાકાર્યૈઃ સંસારસમ્ભવૈઃ । સુખં દુઃખં જનો હન્ત ન વેત્તિ હિતમાત્મનઃ ॥ ૨,૪૯.

સમય અનેક કામકાજ અને સંસારના ચિંતાઓથી ભરેલો હોવાથી સમજાતો નથી. સુખ હોય કે દુઃખ, માણસો પોતાના સચ્ચા હિતને ઓળખતા જ નથી.

જાતાનાર્તાન્મૃતાનાપદ્ભષ્ટાન્દૃષ્ટ્વા ચ દુઃ ખિતાન્ । લોકો મોહસુરાં પીત્વા ન બિભેતિ કદાચન ॥ ૨,૪૯.

કેટલાય લોકો દુઃખમાં જન્મે છે, કેટલાય મૃત્યુ પામે છે, કેટલાય આપત્તિમાં પડે છે, કેટલાય પીડામાં રહે છે—આ બધું જોઈને પણ લોકો મોહના નશામાં ક્યારેય ડરે નથી.

સમ્પદઃ સ્વપ્નસંકાશા યૌવનં કુસુમોપમમ્ । તડિચ્ચપલમાયુષ્યં કસ્ય સ્યાજ્જાનતો ધૃતિઃ ॥ ૨,૪૯.

સંપત્તિ સપના જેવી છે, યુવાની ફૂલ જેવી ક્ષણભંગુર છે, અને આયુષ્ય વીજળીની લપક જેવી અસ્થિર છે—આ બધું જાણીને પણ કોણ સ્થિર રહી શકે?

શતં જીવિતમત્યલ્પં નિદ્રાલસ્યૈસ્તદર્ધકમ્ । બાલ્યરોગજરાદુઃ ખૈરલ્પં તદપિ નિષ્ફલમ્ ॥ ૨,૪૯.

માનવજીવન સો વર્ષનું પણ બહુ ઓછું છે; જે આળસુ અને ઊંઘમાં રહે છે, તેમનું તો એ પણ અડધું થાય છે. બાકીનું બાળપણ, રોગ અને વૃદ્ધાવસ્થામાં વીતી જાય છે, એટલે એ પણ નિષ્ફળ જ રહે છે.

પ્રારબ્ધવ્યે નિરુદ્યોગી જાગર્તવ્યે પ્રસુપ્તકઃ । વિશ્વસ્તશ્ચ ભયસ્થાને હા નરઃ કો ન હન્યતે ॥ ૨,૪૯.

કોઈ કામ શરૂ કરવાનું હોય ત્યારે આળસુ રહે છે, જાગવું જોઈએ ત્યારે ઊંઘી જાય છે, અને ભયમાં પણ નિર્ભય રહે છે—અરે, એવો માણસ કેવી રીતે બચી શકે?

તોયફેનસમે દેહે જીવેનાક્રમ્ય સંસ્થિતે । અનિત્યાપ્રયસવાસે કથ તિષ્ઠતિ નિર્ભયઃ ॥ ૨,૪૯.

પાણીના ફેન જેવી નાશવાન દેહમાં જ્યારે જીવ વસે છે અને એ પણ અસ્થિર ઘર છે, તો એવો માણસ કેવી રીતે નિર્ભય રહી શકે?

અહિતે હિતસંજ્ઞઃ સ્યાદધ્રુવે ધ્રુવસંજ્ઞકઃ । અનર્થે ચાર્થવિજ્ઞાનઃ સ્વમર્થં યો ન વેત્તિ સઃ ॥ ૨,૪૯.

જે નુકસાનકારકને લાભદાયક માને છે, અસ્થિરને સ્થિર માને છે, અને વ્યર્થમાં મૂલ્ય શોધે છે—એ પોતાનું સચ્ચું હિત ઓળખતો નથી.

પશ્યન્નપિ પ્રસ્ખલતિ શૃણ્વન્નપિ ન બુધ્યતિ । પઠન્નપિ ન જાનાતિ દેવમાયાવિમોહિતઃ ॥ ૨,૪૯.

જોઈને પણ લપસી જાય છે, સાંભળી ને પણ સમજતો નથી, વાંચીને પણ જાણતો નથી—દેવમાયાના મોહમાં ફસાઈ ગયો છે.

તન્નિમજ્જજ્જગદિદં ગમ્ભીરે કાલસાગરે । મૃત્યુરોગજરાગ્રાહૈર્ન કશ્ચિદપિ બુધ્યતે ॥ ૨,૪૯.

આ આખું જગત સમયના ઊંડા સાગરમાં ડૂબી રહ્યું છે; મૃત્યુ, રોગ અને વૃદ્ધાવસ્થાના મગરો તેને પકડી રાખે છે, છતાં કોઈને જ્ઞાન થતું નથી.

પ્રતિક્ષણભયં કાલઃ ક્ષીયમાણો ન લક્ષ્યતે । આમકુંભ ઇવાંભઃ સ્થો વિશીર્ણો ન વિભાવ્યતે ॥ ૨,૪૯.

સમય દરેક ક્ષણે ભય લાવે છે અને ધીમે ધીમે ઘટતો જાય છે, પણ કોઈને એ દેખાતો નથી—જેમ છિદ્રવાળા ઘડામાંથી પાણી ધીમે ધીમે વહી જાય છે અને કોઈ ધ્યાન આપતું નથી.

યુજ્યતે વેષ્ટનં વાયોરાકાશસ્ય ચ ખણ્ડનમ્ । ગ્રથનઞ્ચ તરઙ્ગાણામાસ્થા નાયુષિ યુજ્યતે ॥ ૨,૪૯.

પવનને બાંધી શકાય, આકાશને તોડી શકાય, તરંગોને ગૂંધી શકાય—પણ આયુષ્ય પર વિશ્વાસ રાખવો યોગ્ય નથી.

પૃથિવી દહ્યતે યેન મેરુશ્ચાપિ વિશીર્યતે । શુષ્યતે સાગરજલં શરીરસ્ય ચ કા કથા ॥ ૨,૪૯.

જે પૃથ્વીને સળગાવી શકે છે, મેરુ પર્વતને પણ તોડી શકે છે, સાગરના પાણીને સુકાવી શકે છે—તો પછી શરીર વિશે શું કહેવું?

અપત્યં મે કલત્રં મે ધનં મે બાન્ધવાશ્ચ મે । જલ્પન્તમિતિ મર્ત્યાજં હન્તિ કાલવૃકો બલાત્ ॥ ૨,૪૯.

'મારું સંતાન, મારી પત્ની, મારું ધન, મારા સગાં'—આવી વાતો કરતા કરતા માણસને સમયનો વાઘ જોરથી પકડી જાય છે.

ઇદં કૃતમિદં કાર્યમિદમન્યત્કૃતાકૃતમ્ । એવમીહાસમાયુક્તં કૃતાન્તઃ કુરુતે વશમ્ ॥ ૨,૪૯.

'આ કર્યું, આ કરવાનું છે, આ બીજું છે, થયું કે નહોતું'—આવી ચિંતામાં ફસાયેલો માણસ જ્યારે રહે છે, ત્યારે મૃત્યુ તેને પોતાના વશમાં કરી લે છે.

શ્વઃ કાર્યમદ્ય કુર્વીત પૂર્વાહ્ને ચાપરાહ્નિકમ્ । ન હિ મૃત્યુઃ પ્રતીક્ષેત કૃતં વાપ્યથ વાકૃતમ્ ॥ ૨,૪૯.

કાલે કરવાનું કામ આજે કરી લેવું, અને સવારે કરવાનું બપોરે કરી લેવું જોઈએ; કારણ કે મૃત્યુ તો કામ થયું કે નહોતું—એની રાહ જોતું નથી.

જરાદર્શિતપન્થાનં પ્રચણ્ડવ્યાધિસૈનિકમ્ । અધિષ્ઠિતો મૃત્યુશત્રું ત્રાતારં કિં ન પશ્યતિ ॥ ૨,૪૯.

વૃદ્ધાવસ્થાનો રસ્તો બતાવતો, ભયાનક રોગોની સેના સાથે ઉભેલો, સામે જ મૃત્યુ શત્રુ ઊભો છે—તો પણ માણસ પોતાનું રક્ષણ કરનારને કેમ નથી જોતો?

તૃષ્ણાસૂચીવિનિર્ભિન્નં સિક્તં વિષયસર્પિષા । રાગદ્વેષાનલે પક્વં મૃત્યુરશ્રાતિ માનવમ્ ॥ ૨,૪૯.

મૃત્યુ એ માનવને, જે તૃષ્ણાની સૂઈથી છેદાયેલો છે, વિષયોના ઘીથી ભીંજાયેલો છે અને રાગ-દ્વેષની અગ્નિમાં શેકાયો છે, એને ગળી જાય છે.

બાલાંશ્ચ યૌવનસ્થાંશ્ચ વૃદ્ધાન ગર્ભગતાનપિ । સર્વાનાવિશતે મૃત્યુરેવમ્ભૂમિદં જગત્ ॥ ૨,૪૯.

મૃત્યુ બધામાં પ્રવેશ કરે છે—બાળકોમાં, યુવાનોમાં, વૃદ્ધોમાં અને ગર્ભમાં રહેલા સુધી; એ જ રીતે આ જગતનું સ્વરૂપ છે.

સ્વદેહમપિ જીવોઽયં મુક્ત્વા યાતિ યમાલયમ્ । સ્ત્રીમાતૃપિતૃપુત્ત્રાદિસમ્બન્ધઃ કેન હેતુના ॥ ૨,૪૯.

આ જીવ પોતાનું શરીર પણ છોડીને યમના ઘરે જાય છે; તો પછી પત્ની, માતા, પિતા, પુત્ર વગેરે સાથેનો મમત્વ શા માટે?

દુઃ ખમૂલં હિ સંસારઃ સ યસ્યાસ્તિ સ દુઃ ખિતઃ । તસ્ય ત્યાગઃ કૃતો યેન સ સુખી નાપરઃ ક્વચિત્ ॥ ૨,૪૯.

જેને સંસાર છે, તેને દુઃખનો મૂળ છે અને એ દુઃખી રહે છે; પણ જેને એનો ત્યાગ કર્યો છે, એ જ સુખી છે—બીજો કોઈ નહિ.

પ્રભવં સર્વદુઃ ખાનામાલયં સકલાપદામ્ । આશ્રયં સર્વપાપાનાં સંસારં વર્જયેત્ક્ષણાત્ ॥ ૨,૪૯.

જે સંસાર સર્વ દુઃખનું મૂળ, સર્વ દુર્ઘટનાનું ઘર અને સર્વ પાપનું આશ્રય છે, તેને તરત જ ત્યજી દેવું જોઈએ.

લોહદારુમયૈઃ પાશૈઃ પુમાન્બદ્ધો વિમુચ્યતે । પુત્ત્રદારમયૈઃ પાશૈર્મુચ્યતે ન કદાચન ॥ ૨,૪૯.

લોખંડ કે લાકડાની સાંકળથી બંધાયેલો માણસ તો છૂટી શકે છે, પણ પુત્ર અને પત્ની જેવા સંબંધોની સાંકળમાંથી ક્યારેય મુક્ત થતો નથી.

યાવતઃ કુરુતે જન્તુઃ સમ્બન્ધાન્મનસઃ પ્રિયાન્ । તાવન્તોઽસ્ય નિખન્યન્તે હૃદયે શોકશઙ્કવઃ ॥ ૨,૪૯.

જેટલા મનુષ્ય મનમાં પ્રિય સંબંધો બાંધે છે, એટલા જ દુઃખના તીરો તેના હૃદયમાં ઘૂસી જાય છે.

વઞ્ચિતાશેષવિત્તૈસ્તૈર્નિત્યં લોકો વિનાશિતઃ । હા હન્ત વિષયાહારૈર્દેહસ્થોન્દ્રિયતસ્કરૈઃ ॥ ૨,૪૯.

આ જગત હંમેશા એ લોકોથી બરબાદ થાય છે, જે સર્વેને ધનથી છેતરીને, શરીરમાં રહેલા ઇન્દ્રિયરૂપ ચોરો દ્વારા વિષયોના ભોગે મગ્ન રહે છે—હાય!