ગરુડપુરાણમ્

ચતુર્વિધશરીરાણિ ધૃત્વા મુક્ત્વા સહસ્રશઃ । સુકૃતાન્મા નવો ભૂત્વા જ્ઞાની ચેન્મોક્ષમાપ્નુયાત્ ॥ ૨,૪૯.

ચાર પ્રકારના અનેક શરીરો ધારણ કરીને અને છોડીને, જો કોઈ પુણ્યશાળી અને જ્ઞાની બને, તો તે મુક્તિ પામે છે.

ચતુરશીતિલક્ષેષુ શરીરેષુ શરીરિણામ્ । ન માનુષં વિનાન્યત્ર તત્ત્વજ્ઞાનન્તુ લભ્યતે ॥ ૨,૪૯.

ચોર્યાસી લાખ જાતિના શરીરધારી જીવોમાં માનવ શરીર સિવાય બીજે ક્યાંય તત્વજ્ઞાન પ્રાપ્ત થતું નથી.

અત્ર જન્મસહસ્રાણાં સહસ્રૈરપિ કોટિભિઃ । કદાચિલ્લભતે જન્તુર્માનુષ્યં પુણ્યસઞ્ચયાત્ ॥ ૨,૪૯.

હજારો જન્મો પછી પણ, ક્યારેક જ કોઈ જીવ પુણ્યના સંચયથી માનવ જન્મ પામે છે.

સોપાનભૂતં મોક્ષસ્ય માનુષ્યં પ્રાપ્ય દુર્લભમ્ । યસ્તાર યતિ નાત્માનં તસ્માત્પાપતરોઽત્ર કઃ ॥ ૨,૪૯.

મુક્તિ માટે પગથિયું સમાન દુર્લભ માનવ જન્મ પામી, પણ જે પોતાને ઉદ્ધારતો નથી, તે કરતાં વધુ પાપી બીજું કોણ હશે?

નરઃ પ્રાપ્યેતરજ્જન્મ લબ્ધ્વા ચેન્દ્રિયસૌષ્ઠવમ્ । ન વેત્ત્યાત્મહિતં યસ્તુ સ ભવેદ્બ્રહ્મઘાતકઃ ॥ ૨,૪૯.

જે મનુષ્યે બીજું જન્મ અને ઉત્તમ ઇન્દ્રિયો મેળવીને પણ પોતાનું કલ્યાણ જાણ્યું નથી, તે બ્રહ્મહત્યા સમાન છે.

વિના દેહેન કસ્યાપિ પુરુષાર્થો ન વિદ્યતે । તસ્માદ્દેહં ધનં રક્ષેત્પુણ્યકર્માણિ સાધયેત્ ॥ ૨,૪૯.

શરીર વિના કોઈ પણ પુરુષાર્થ શક્ય નથી; તેથી શરીરને ધન સમાન સાચવો અને સારા કર્મો કરો.

રક્ષેચ્ચસર્વદાત્માનમાત્મા સર્બ્વસ્ય ભાજનમ્ । રક્ષણે યત્નમાતિષ્ઠેજ્જીવન્ ભદ્રાણિ પશ્યતિ ॥ ૨,૪૯.

સર્વદા પોતાનું રક્ષણ કરવું જોઈએ, કારણ કે આત્મા બધાનું આધાર છે; રક્ષણ માટે પ્રયત્ન કરવાથી જીવતો મનુષ્ય શુભ ફળો જુએ છે.

પુનર્ગ્રામઃ પુનઃ ક્ષેત્ર પુનર્વિત્તં પુનર્ગૃહમ્ । પુનઃ શુભાશુભં કર્મ ન શરીરં પુનઃ પુનઃ ॥ ૨,૪૯.

ગામ, ખેતર, ધન, ઘર, સારા-ખરા કર્મો ફરીથી મળી શકે છે, પણ શરીર વારંવાર મળતું નથી.

શરીરરક્ષણોપાયાઃ ક્રિ યન્તે સર્વદા બુધૈઃ । નેચ્છન્તિ ચ પુનસ્ત્યાગમપિ કુષ્ઠાદિરોગિણઃ ॥ ૨,૪૯.

જ્ઞાની લોકો હંમેશા શરીર બચાવવાના ઉપાય કરે છે; અને કુષ્ટરોગી જેવા દર્દીઓ પણ તેને છોડવા ઇચ્છતા નથી.

તદ્ગોપિતં સ્યાદ્ધર્માર્થં ધર્મો જ્ઞાનાર્થમેવ ચ । જ્ઞાનં તુ ધ્યાનયોગાર્થમચિરાત્પ્રવિમુચ્યતે ॥ ૨,૪૯.

શરીરને ધર્મ અને અર્થ માટે સાચવવું જોઈએ; ધર્મ જ્ઞાન માટે અને જ્ઞાન ધ્યાન-યોગ માટે છે, જેના દ્વારા ઝડપથી મુક્તિ મળે છે.

આત્મૈવ યદિ નાત્માનમહીતેભ્યો નિવારયેત્ । કોઽન્યો હિતકરસ્તસ્માદાત્માનં સુખયિષ્યતિ ॥ ૨,૪૯.

જો આત્મા પોતાને અનિષ્ટથી બચાવતો નથી, તો બીજું કોણ છે જે તેને સુખ આપશે?

ઇહૈવ નરકવ્યાધેશ્ચિકિત્સાં ન કરોતિ યઃ । ગત્વા નિરૌષધં દેશં વ્યાધિમ્થઃ કિં કરિષ્યતિ ॥ ૨,૪૯.

જે મનુષ્ય અહીં જ નરકરૂપ રોગની દવા કરતો નથી, તે પછી ઔષધ વિહિન સ્થળે પહોંચીને રોગગ્રસ્ત થઈ શું કરશે?

વ્યાઘ્રીવાસ્તે જરા ચાયુર્યાતિ ભિન્નઘટામ્બુવત્ । નિઘ્નન્તિ રિપુવદ્રોગાસ્તસ્માચ્છ્રેયઃ સમભ્યસેત ॥ ૨,૪૯.

વૃદ્ધાવસ્થા વાઘની જેમ આવી જાય છે, આયુષ્ય તૂટી ગયેલા ઘડામાંથી પાણી જેમ વહી જાય છે, રોગો દુશ્મન સમાન છે; તેથી હંમેશા શ્રેયસ સાધવું જોઈએ.

યાવન્નાશ્રયતે દુઃ ખં યાવન્નાયાન્તિ ચાપદઃ । યાવન્નેન્દ્રિયવૈકલ્યં તાવચ્છ્રેયઃ સમભ્યસેત્ ॥ ૨,૪૯.

જ્યાં સુધી દુઃખ આવી પડ્યું નથી, જ્યાં સુધી કોઈ આપત્તિ આવી નથી, જ્યાં સુધી ઇન્દ્રિયો બગડી નથી, ત્યાં સુધી માણસે સાચા કલ્યાણ માટે પ્રયત્ન કરવો જોઈએ.

યાવત્તિષ્ઠતિ દેહોઽયં તાવત્તત્ત્વં સમભ્યસેત્ । સન્દીપ્તકોશભવને કૂપં ખનતિ દુર્મતિઃ ॥ ૨,૪૯.

જ્યાં સુધી આ શરીર ટકી રહ્યું છે, ત્યાં સુધી સત્યના માર્ગે ચાલવું જોઈએ. જેમ મૂર્ખ માણસ પોતાનું ઘર સળગે પછી જ કૂવો ખોદે છે, તેમ પછીથી સમજવું વ્યર્થ છે.

કાલો ન જ્ઞાયતે નાનાકાર્યૈઃ સંસારસમ્ભવૈઃ । સુખં દુઃખં જનો હન્ત ન વેત્તિ હિતમાત્મનઃ ॥ ૨,૪૯.

સમય અનેક કામકાજ અને સંસારના ચિંતાઓથી ભરેલો હોવાથી સમજાતો નથી. સુખ હોય કે દુઃખ, માણસો પોતાના સચ્ચા હિતને ઓળખતા જ નથી.

જાતાનાર્તાન્મૃતાનાપદ્ભષ્ટાન્દૃષ્ટ્વા ચ દુઃ ખિતાન્ । લોકો મોહસુરાં પીત્વા ન બિભેતિ કદાચન ॥ ૨,૪૯.

કેટલાય લોકો દુઃખમાં જન્મે છે, કેટલાય મૃત્યુ પામે છે, કેટલાય આપત્તિમાં પડે છે, કેટલાય પીડામાં રહે છે—આ બધું જોઈને પણ લોકો મોહના નશામાં ક્યારેય ડરે નથી.

સમ્પદઃ સ્વપ્નસંકાશા યૌવનં કુસુમોપમમ્ । તડિચ્ચપલમાયુષ્યં કસ્ય સ્યાજ્જાનતો ધૃતિઃ ॥ ૨,૪૯.

સંપત્તિ સપના જેવી છે, યુવાની ફૂલ જેવી ક્ષણભંગુર છે, અને આયુષ્ય વીજળીની લપક જેવી અસ્થિર છે—આ બધું જાણીને પણ કોણ સ્થિર રહી શકે?

શતં જીવિતમત્યલ્પં નિદ્રાલસ્યૈસ્તદર્ધકમ્ । બાલ્યરોગજરાદુઃ ખૈરલ્પં તદપિ નિષ્ફલમ્ ॥ ૨,૪૯.

માનવજીવન સો વર્ષનું પણ બહુ ઓછું છે; જે આળસુ અને ઊંઘમાં રહે છે, તેમનું તો એ પણ અડધું થાય છે. બાકીનું બાળપણ, રોગ અને વૃદ્ધાવસ્થામાં વીતી જાય છે, એટલે એ પણ નિષ્ફળ જ રહે છે.

પ્રારબ્ધવ્યે નિરુદ્યોગી જાગર્તવ્યે પ્રસુપ્તકઃ । વિશ્વસ્તશ્ચ ભયસ્થાને હા નરઃ કો ન હન્યતે ॥ ૨,૪૯.

કોઈ કામ શરૂ કરવાનું હોય ત્યારે આળસુ રહે છે, જાગવું જોઈએ ત્યારે ઊંઘી જાય છે, અને ભયમાં પણ નિર્ભય રહે છે—અરે, એવો માણસ કેવી રીતે બચી શકે?

તોયફેનસમે દેહે જીવેનાક્રમ્ય સંસ્થિતે । અનિત્યાપ્રયસવાસે કથ તિષ્ઠતિ નિર્ભયઃ ॥ ૨,૪૯.

પાણીના ફેન જેવી નાશવાન દેહમાં જ્યારે જીવ વસે છે અને એ પણ અસ્થિર ઘર છે, તો એવો માણસ કેવી રીતે નિર્ભય રહી શકે?

અહિતે હિતસંજ્ઞઃ સ્યાદધ્રુવે ધ્રુવસંજ્ઞકઃ । અનર્થે ચાર્થવિજ્ઞાનઃ સ્વમર્થં યો ન વેત્તિ સઃ ॥ ૨,૪૯.

જે નુકસાનકારકને લાભદાયક માને છે, અસ્થિરને સ્થિર માને છે, અને વ્યર્થમાં મૂલ્ય શોધે છે—એ પોતાનું સચ્ચું હિત ઓળખતો નથી.

પશ્યન્નપિ પ્રસ્ખલતિ શૃણ્વન્નપિ ન બુધ્યતિ । પઠન્નપિ ન જાનાતિ દેવમાયાવિમોહિતઃ ॥ ૨,૪૯.

જોઈને પણ લપસી જાય છે, સાંભળી ને પણ સમજતો નથી, વાંચીને પણ જાણતો નથી—દેવમાયાના મોહમાં ફસાઈ ગયો છે.

તન્નિમજ્જજ્જગદિદં ગમ્ભીરે કાલસાગરે । મૃત્યુરોગજરાગ્રાહૈર્ન કશ્ચિદપિ બુધ્યતે ॥ ૨,૪૯.

આ આખું જગત સમયના ઊંડા સાગરમાં ડૂબી રહ્યું છે; મૃત્યુ, રોગ અને વૃદ્ધાવસ્થાના મગરો તેને પકડી રાખે છે, છતાં કોઈને જ્ઞાન થતું નથી.

પ્રતિક્ષણભયં કાલઃ ક્ષીયમાણો ન લક્ષ્યતે । આમકુંભ ઇવાંભઃ સ્થો વિશીર્ણો ન વિભાવ્યતે ॥ ૨,૪૯.

સમય દરેક ક્ષણે ભય લાવે છે અને ધીમે ધીમે ઘટતો જાય છે, પણ કોઈને એ દેખાતો નથી—જેમ છિદ્રવાળા ઘડામાંથી પાણી ધીમે ધીમે વહી જાય છે અને કોઈ ધ્યાન આપતું નથી.

યુજ્યતે વેષ્ટનં વાયોરાકાશસ્ય ચ ખણ્ડનમ્ । ગ્રથનઞ્ચ તરઙ્ગાણામાસ્થા નાયુષિ યુજ્યતે ॥ ૨,૪૯.

પવનને બાંધી શકાય, આકાશને તોડી શકાય, તરંગોને ગૂંધી શકાય—પણ આયુષ્ય પર વિશ્વાસ રાખવો યોગ્ય નથી.

પૃથિવી દહ્યતે યેન મેરુશ્ચાપિ વિશીર્યતે । શુષ્યતે સાગરજલં શરીરસ્ય ચ કા કથા ॥ ૨,૪૯.

જે પૃથ્વીને સળગાવી શકે છે, મેરુ પર્વતને પણ તોડી શકે છે, સાગરના પાણીને સુકાવી શકે છે—તો પછી શરીર વિશે શું કહેવું?

અપત્યં મે કલત્રં મે ધનં મે બાન્ધવાશ્ચ મે । જલ્પન્તમિતિ મર્ત્યાજં હન્તિ કાલવૃકો બલાત્ ॥ ૨,૪૯.

'મારું સંતાન, મારી પત્ની, મારું ધન, મારા સગાં'—આવી વાતો કરતા કરતા માણસને સમયનો વાઘ જોરથી પકડી જાય છે.

ઇદં કૃતમિદં કાર્યમિદમન્યત્કૃતાકૃતમ્ । એવમીહાસમાયુક્તં કૃતાન્તઃ કુરુતે વશમ્ ॥ ૨,૪૯.

'આ કર્યું, આ કરવાનું છે, આ બીજું છે, થયું કે નહોતું'—આવી ચિંતામાં ફસાયેલો માણસ જ્યારે રહે છે, ત્યારે મૃત્યુ તેને પોતાના વશમાં કરી લે છે.