ગરુડપુરાણમ્

ભગવન્દેવદેવેશ શરણાગતવત્સલ । અસારે ઘોરસંસારે સર્વદુઃ ખમલીમસે ॥ ૨,૪૯.

હે ભગવાન, દેવોના દેવ, શરણમાં આવનાર પર દયા કરનાર, આ નિરર્થક અને ભયાનક સંસારમાં અમે બધા પ્રકારના દુઃખથી પીડાઈએ છીએ.

નાનાવિધશરીરસ્થા અનન્તા જીવરાશયઃ । જાયન્તે ચ મ્રિયન્તે ચ તેષામન્તો ન વિદ્યતે ॥ ૨,૪૯.

અનંત જીવાત્માઓ અનેક પ્રકારના શરીરમાં જન્મે છે અને મરે છે; એમને માટે અંત નથી.

સદા દુઃ ખાતુરા એવ ન સખી વિદ્યતે ક્કચિત્ । કેનોપાયેન મોક્ષેશ મુચ્યન્તે વદ મે પ્રભો ॥ ૨,૪૯.

એ હંમેશાં દુઃખથી પીડાય છે, ક્યાંયે સુખ નથી મળતું; હે મુક્તિના સ્વામી, કયા ઉપાયથી એ મુક્ત થાય છે? કહો, હે પ્રભુ.

શ્રીભગવાનુબાચ । શૃણુ તાર્ક્ષ્ય પ્રવક્ષ્યામિ યન્માં ત્વં પરિપૃચ્છસિ । યસ્ય શ્રવણમાત્રેણ સંસારાન્મુચ્યતે નરઃ ॥ ૨,૪૯.

શ્રીભગવાને કહ્યું: ટાર્ક્ષ્ય, સાંભળો, જે તમે પૂછ્યું છે એ હું કહું છું; માત્ર એ સાંભળવાથી જ મનુષ્ય સંસારથી મુક્ત થાય છે.

અસ્તિ દેવઃ પરબ્રહ્મસ્વરૂપો નિષ્કલઃ શિવઃ । સર્વજ્ઞઃ સર્વકર્તા ચ સર્વેશો નિર્મલોઽદ્વયઃ ॥ ૨,૪૯.

એક દેવ છે, જે પરબ્રહ્મ સ્વરૂપ, અખંડ, કલ્મશરહિત, સર્વજ્ઞ, સર્વકર્તા, સર્વના સ્વામી, શુદ્ધ અને અદ્વિતીય છે.

સ્વયઞ્જ્યોતિરનાદ્યન્તો નિર્વિકારઃ પરાત્પરઃ । નિર્ગુણઃ સચ્ચિદાનન્દસ્તદંશા જીવસંજ્ઞકાઃ ॥ ૨,૪૯.

જે પોતે પ્રકાશરૂપ છે, જેને neither આરંભ છે કે neither અંત છે, જે કદી બદલાતો નથી, સર્વથી પણ પરમ છે, ગુણોથી રહિત છે અને જે સત્તા, ચેતના અને આનંદથી ભરપૂર છે— તેના જ અંશ જીવ તરીકે ઓળખાય છે.

અનાદ્યવિદ્યોપહતા યથાગ્નૌ વિસ્ફુલિઙ્ગકાઃ । દેહાદ્યુપાધિસમ્ભિન્નાસ્તે કર્મભિરનાદિભિઃ ॥ ૨,૪૯.

પ્રાચીન અજ્ઞાનથી ઢંકાયેલા, જેમ અગ્નિમાં ચાંપલા ફાટી નીકળે છે તેમ, એ જીવો શરીર અને અન્ય ઉપાધિઓથી અલગ-અલગ દેખાય છે અને અનાદિ કર્મોથી બંધાયેલા રહે છે.

સુખદુઃ ખપ્રદૈઃ પુણ્યપારૂપૈર્નિયન્ત્રિતાઃ । તત્તજ્જાતિયુતં દેહમાયુર્ભોગઞ્ચ કર્મજમ્ ॥ ૨,૪૯.

સુખ-દુઃખ આપનારા પુણ્ય અને પાપના ફળથી બંધાયેલા, એ જીવો વિવિધ જાતિના શરીર, આયુષ્ય અને ભોગ પ્રાપ્ત કરે છે, અને એ બધું કર્મથી જ થાય છે.

પ્રતિજન્મ પ્રપદ્યન્તે તેષામપિ પરં પુનઃ । સસૂક્ષ્મલિઙ્ગશરીરમામોક્ષાદક્ષરં ખગ ॥ ૨,૪૯.

દરેક જન્મે એ જીવો ફરીથી શરીર ધારણ કરે છે; અને મુક્તિ ન થાય ત્યાં સુધી, એમાં સુક્ષ્મ શરીર સતત રહે છે, હે પંખી.

સ્થાવરાઃ કૃમયશ્ચાજાઃ પક્ષિણઃ પશવો નગઃ । ધાર્મિકાસ્ત્રિદશાસ્તદ્વન્મોક્ષિણશ્ચ યથાક્રમમ્ ॥ ૨,૪૯.

સ્થાવર, જીવજંતુ, બકરા, પક્ષીઓ, પશુઓ, પર્વતો, ધર્મી, દેવતા અને મુક્ત—આ બધાની ક્રમશઃ આવક છે.

ચતુર્વિધશરીરાણિ ધૃત્વા મુક્ત્વા સહસ્રશઃ । સુકૃતાન્મા નવો ભૂત્વા જ્ઞાની ચેન્મોક્ષમાપ્નુયાત્ ॥ ૨,૪૯.

ચાર પ્રકારના અનેક શરીરો ધારણ કરીને અને છોડીને, જો કોઈ પુણ્યશાળી અને જ્ઞાની બને, તો તે મુક્તિ પામે છે.

ચતુરશીતિલક્ષેષુ શરીરેષુ શરીરિણામ્ । ન માનુષં વિનાન્યત્ર તત્ત્વજ્ઞાનન્તુ લભ્યતે ॥ ૨,૪૯.

ચોર્યાસી લાખ જાતિના શરીરધારી જીવોમાં માનવ શરીર સિવાય બીજે ક્યાંય તત્વજ્ઞાન પ્રાપ્ત થતું નથી.

અત્ર જન્મસહસ્રાણાં સહસ્રૈરપિ કોટિભિઃ । કદાચિલ્લભતે જન્તુર્માનુષ્યં પુણ્યસઞ્ચયાત્ ॥ ૨,૪૯.

હજારો જન્મો પછી પણ, ક્યારેક જ કોઈ જીવ પુણ્યના સંચયથી માનવ જન્મ પામે છે.

સોપાનભૂતં મોક્ષસ્ય માનુષ્યં પ્રાપ્ય દુર્લભમ્ । યસ્તાર યતિ નાત્માનં તસ્માત્પાપતરોઽત્ર કઃ ॥ ૨,૪૯.

મુક્તિ માટે પગથિયું સમાન દુર્લભ માનવ જન્મ પામી, પણ જે પોતાને ઉદ્ધારતો નથી, તે કરતાં વધુ પાપી બીજું કોણ હશે?

નરઃ પ્રાપ્યેતરજ્જન્મ લબ્ધ્વા ચેન્દ્રિયસૌષ્ઠવમ્ । ન વેત્ત્યાત્મહિતં યસ્તુ સ ભવેદ્બ્રહ્મઘાતકઃ ॥ ૨,૪૯.

જે મનુષ્યે બીજું જન્મ અને ઉત્તમ ઇન્દ્રિયો મેળવીને પણ પોતાનું કલ્યાણ જાણ્યું નથી, તે બ્રહ્મહત્યા સમાન છે.

વિના દેહેન કસ્યાપિ પુરુષાર્થો ન વિદ્યતે । તસ્માદ્દેહં ધનં રક્ષેત્પુણ્યકર્માણિ સાધયેત્ ॥ ૨,૪૯.

શરીર વિના કોઈ પણ પુરુષાર્થ શક્ય નથી; તેથી શરીરને ધન સમાન સાચવો અને સારા કર્મો કરો.

રક્ષેચ્ચસર્વદાત્માનમાત્મા સર્બ્વસ્ય ભાજનમ્ । રક્ષણે યત્નમાતિષ્ઠેજ્જીવન્ ભદ્રાણિ પશ્યતિ ॥ ૨,૪૯.

સર્વદા પોતાનું રક્ષણ કરવું જોઈએ, કારણ કે આત્મા બધાનું આધાર છે; રક્ષણ માટે પ્રયત્ન કરવાથી જીવતો મનુષ્ય શુભ ફળો જુએ છે.

પુનર્ગ્રામઃ પુનઃ ક્ષેત્ર પુનર્વિત્તં પુનર્ગૃહમ્ । પુનઃ શુભાશુભં કર્મ ન શરીરં પુનઃ પુનઃ ॥ ૨,૪૯.

ગામ, ખેતર, ધન, ઘર, સારા-ખરા કર્મો ફરીથી મળી શકે છે, પણ શરીર વારંવાર મળતું નથી.

શરીરરક્ષણોપાયાઃ ક્રિ યન્તે સર્વદા બુધૈઃ । નેચ્છન્તિ ચ પુનસ્ત્યાગમપિ કુષ્ઠાદિરોગિણઃ ॥ ૨,૪૯.

જ્ઞાની લોકો હંમેશા શરીર બચાવવાના ઉપાય કરે છે; અને કુષ્ટરોગી જેવા દર્દીઓ પણ તેને છોડવા ઇચ્છતા નથી.

તદ્ગોપિતં સ્યાદ્ધર્માર્થં ધર્મો જ્ઞાનાર્થમેવ ચ । જ્ઞાનં તુ ધ્યાનયોગાર્થમચિરાત્પ્રવિમુચ્યતે ॥ ૨,૪૯.

શરીરને ધર્મ અને અર્થ માટે સાચવવું જોઈએ; ધર્મ જ્ઞાન માટે અને જ્ઞાન ધ્યાન-યોગ માટે છે, જેના દ્વારા ઝડપથી મુક્તિ મળે છે.

આત્મૈવ યદિ નાત્માનમહીતેભ્યો નિવારયેત્ । કોઽન્યો હિતકરસ્તસ્માદાત્માનં સુખયિષ્યતિ ॥ ૨,૪૯.

જો આત્મા પોતાને અનિષ્ટથી બચાવતો નથી, તો બીજું કોણ છે જે તેને સુખ આપશે?

ઇહૈવ નરકવ્યાધેશ્ચિકિત્સાં ન કરોતિ યઃ । ગત્વા નિરૌષધં દેશં વ્યાધિમ્થઃ કિં કરિષ્યતિ ॥ ૨,૪૯.

જે મનુષ્ય અહીં જ નરકરૂપ રોગની દવા કરતો નથી, તે પછી ઔષધ વિહિન સ્થળે પહોંચીને રોગગ્રસ્ત થઈ શું કરશે?

વ્યાઘ્રીવાસ્તે જરા ચાયુર્યાતિ ભિન્નઘટામ્બુવત્ । નિઘ્નન્તિ રિપુવદ્રોગાસ્તસ્માચ્છ્રેયઃ સમભ્યસેત ॥ ૨,૪૯.

વૃદ્ધાવસ્થા વાઘની જેમ આવી જાય છે, આયુષ્ય તૂટી ગયેલા ઘડામાંથી પાણી જેમ વહી જાય છે, રોગો દુશ્મન સમાન છે; તેથી હંમેશા શ્રેયસ સાધવું જોઈએ.

યાવન્નાશ્રયતે દુઃ ખં યાવન્નાયાન્તિ ચાપદઃ । યાવન્નેન્દ્રિયવૈકલ્યં તાવચ્છ્રેયઃ સમભ્યસેત્ ॥ ૨,૪૯.

જ્યાં સુધી દુઃખ આવી પડ્યું નથી, જ્યાં સુધી કોઈ આપત્તિ આવી નથી, જ્યાં સુધી ઇન્દ્રિયો બગડી નથી, ત્યાં સુધી માણસે સાચા કલ્યાણ માટે પ્રયત્ન કરવો જોઈએ.

યાવત્તિષ્ઠતિ દેહોઽયં તાવત્તત્ત્વં સમભ્યસેત્ । સન્દીપ્તકોશભવને કૂપં ખનતિ દુર્મતિઃ ॥ ૨,૪૯.

જ્યાં સુધી આ શરીર ટકી રહ્યું છે, ત્યાં સુધી સત્યના માર્ગે ચાલવું જોઈએ. જેમ મૂર્ખ માણસ પોતાનું ઘર સળગે પછી જ કૂવો ખોદે છે, તેમ પછીથી સમજવું વ્યર્થ છે.

કાલો ન જ્ઞાયતે નાનાકાર્યૈઃ સંસારસમ્ભવૈઃ । સુખં દુઃખં જનો હન્ત ન વેત્તિ હિતમાત્મનઃ ॥ ૨,૪૯.

સમય અનેક કામકાજ અને સંસારના ચિંતાઓથી ભરેલો હોવાથી સમજાતો નથી. સુખ હોય કે દુઃખ, માણસો પોતાના સચ્ચા હિતને ઓળખતા જ નથી.

જાતાનાર્તાન્મૃતાનાપદ્ભષ્ટાન્દૃષ્ટ્વા ચ દુઃ ખિતાન્ । લોકો મોહસુરાં પીત્વા ન બિભેતિ કદાચન ॥ ૨,૪૯.

કેટલાય લોકો દુઃખમાં જન્મે છે, કેટલાય મૃત્યુ પામે છે, કેટલાય આપત્તિમાં પડે છે, કેટલાય પીડામાં રહે છે—આ બધું જોઈને પણ લોકો મોહના નશામાં ક્યારેય ડરે નથી.

સમ્પદઃ સ્વપ્નસંકાશા યૌવનં કુસુમોપમમ્ । તડિચ્ચપલમાયુષ્યં કસ્ય સ્યાજ્જાનતો ધૃતિઃ ॥ ૨,૪૯.

સંપત્તિ સપના જેવી છે, યુવાની ફૂલ જેવી ક્ષણભંગુર છે, અને આયુષ્ય વીજળીની લપક જેવી અસ્થિર છે—આ બધું જાણીને પણ કોણ સ્થિર રહી શકે?

શતં જીવિતમત્યલ્પં નિદ્રાલસ્યૈસ્તદર્ધકમ્ । બાલ્યરોગજરાદુઃ ખૈરલ્પં તદપિ નિષ્ફલમ્ ॥ ૨,૪૯.

માનવજીવન સો વર્ષનું પણ બહુ ઓછું છે; જે આળસુ અને ઊંઘમાં રહે છે, તેમનું તો એ પણ અડધું થાય છે. બાકીનું બાળપણ, રોગ અને વૃદ્ધાવસ્થામાં વીતી જાય છે, એટલે એ પણ નિષ્ફળ જ રહે છે.