ગરુડપુરાણમ્

ન દૃશ્યતે કોઽપિ મૃતઃ સમાગતો રાજા યતિર્વા દ્વિજપુઙ્ગવોઽપિ વા । યો વૈ મૃતઃ સાહસિકઃ સ મર્ત્યકો નાશં યોઽપિ ધરાતલે સ્થિતઃ ॥ ૨,૪૮.

મૃત્યુ પામેલો કોઈ પણ પાછો આવ્યો નથી—ન રાજા, ન યતિ, ન શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ; જે મરે છે, એ ગાયબ થઈ જાય છે, જેમ પૃથ્વી પર રહેતો કોઈ પણ અંતે નાશ પામે છે.

એવં ગણાસ્તે બ્રુવતે સકિન્નરા ધૈર્યં સમાલમ્બ્ય વિપાદપૂરિતઃ । શ્રુત્વા ગણાનાં વચનં મહાદ્ભુતં બ્રવીતિ પક્ષીન્દ્ર મનુષ્યતાં ગતઃ ॥ ૨,૪૮.

આ રીતે એ બધા ગણા અને કિન્નરોએ વાતો કરી, આકાશમાં તેમના શબ્દો ગૂંજી ઉઠ્યા; એ ગણોની આ અજોડ વાતો સાંભળી, પંખીઓના રાજા, માનવરૂપે, ઉત્તર આપ્યો.

દાનપ્રભાવેણ વિમાનસંસ્થિતો ધર્મઃ પિતા માતૃદયાનુરૂપિણી । વાણી કલત્રં મધુરાર્થભાષિણી સ્નાનં સુતીર્થે ચ સુબન્ધવર્ગઃ ॥ ૨,૪૮.

દાનની શક્તિથી સ્વર્ગમાં વિમાન મળે છે; ધર્મ પિતા જેવો છે, દયા માતા જેવી છે; મીઠી વાણી એ સુખી પત્ની જેવી છે, અને પવિત્ર તીર્થમાં સ્નાન એ સારા મિત્રવર્ગ જેવું છે.

કરાર્પિતં યત્સુકૃતં સમસ્તં સ્વર્ગસ્તદા સ્યાત્તવ કિઙ્કરોપમઃ । યો ધર્મવાન્ પ્રાપ્સ્યતિ સોઽતિસૌખ્યં પાપી સમસ્તં વિવિધઞ્ચ દુઃખમ્ ॥ ૨,૪૮.

તમારા હાથથી કરેલા બધા સારા કર્મો સ્વર્ગમાં તમારા સેવક બની જાય છે; જે ધર્મી છે તેને બહુ સુખ મળે છે, અને પાપી ને દરેક પ્રકારનું દુઃખ ભોગવવું પડે છે.

યો ધર્મશીલો જિતમાનરોષો વિદ્યાવિનીતો ન પરોપતાપી । સ્વદારતુષ્ટઃ પરદારદૂરઃસ વૈ નરો નો ભુવિ વન્દનીયઃ ॥ ૨,૪૮.

જે માણસ ધર્મમાં સ્થિર છે, અહંકાર અને ક્રોધને જીત્યો છે, વિદ્યા ધરાવે છે, બીજાને દુઃખ આપતો નથી, પોતાની પત્નીથી સંતોષી છે અને પરસ્ત્રીઓથી દૂર રહે છે—એ જ પૃથ્વી પર સાચે વંદનીય છે.

મિષ્ટાન્નદાતા ચરિતાગ્નિહોત્રો વેદાન્તવિચ્ચન્દ્રસહસ્રજીવી । માસોપવાસી ચ પતિવ્રતા ચષડ્જીવલોકે મમ વન્દનીયાઃ ॥ ૨,૪૮.

મીઠા ભોજન આપનાર, અગ્નિહોત્ર કરનાર, વેદાંત જાણનાર, ચંદ્ર અને હજાર સૂર્ય જેટલું આયુષ્ય ધરાવનાર, માસે ઉપવાસ કરનાર અને પતિવ્રતા સ્ત્રી—આ છ લોકો જગતમાં મારા માટે વંદનીય છે.

એવં સમાચારયુતો નરોઽપિ વાપીં સકૂપાં સજલં તડાગમ્ । પ્રપાશુભં હૃદ્ગૃહદેવમન્દિરં કૃતં નરેણૈવ સ ધર્મૌત્તમઃ ॥ ૨,૪૮.

જે માણસ આ રીતે વર્તે છે અને તળાવ-કૂવો, પાણીવાળું સરોવર, પાંખો, કે ઘરદેવનું મંદિર બનાવે છે—એ જ સાચો ઉત્તમ ધર્મી કહેવાય.

વર્ષાશનં વેદવિદે ચ દત્તં કન્યાવિવાહસ્ત્વૃણમોચનં દ્વિજે । ભૂમિઃ સુકૃષ્ટાપિ તૃષાર્તિહેતોસ્તદેવમેતં સુકૃતત્સમસ્તમ્ ॥ ૨,૪૮.

વેદજ્ઞને વરસાદમાં ભોજન આપવું, દીકરીનું લગ્ન કરાવવું, બ્રાહ્મણને ઋણમુક્ત કરવું, કે તરસે માટે સારી રીતે ખેડેલી જમીન દાનમાં આપવી—આ બધું ઉત્તમ પુણ્યકર્મ કહેવાય છે.

અધ્યાયમેનં સુકૃતસ્ય સારં શૃણોતિ ગાયત્યપિ ભાવશુદ્ધ્યા । સ વૈ કુલીનઃ સ ચ ધર્મયુક્તો વિશ્વાલયં યાતિ પરં સ નૂનમ્ ॥ ૨,૪૮.

જે આ અધ્યાય, સારા કર્મોનું સાર, શુદ્ધ હૃદયથી સાંભળે કે ગાયે છે—એ કુળીન છે, ધર્મમાં જોડાયેલો છે અને નિશ્ચિતપણે પરમ સ્થાનને પામે છે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૪૯ ગરુડ ઉવાચ । શ્રુતા મયા દયાસિન્ધો હ્યજ્ઞાનાજ્જીવસંસૃતિઃ । અધુના શ્રોતુમિચ્છામિ મોક્ષોપાયં સનાતનમ્ ॥ ૨,૪૯.

ગરુડએ કહ્યું: દયાના સાગર, અજ્ઞાનથી જન્મમરણનો ચક્ર સાંભળ્યું છે; હવે હું એ શાશ્વત મુક્તિનો ઉપાય સાંભળવા ઇચ્છું છું.

ભગવન્દેવદેવેશ શરણાગતવત્સલ । અસારે ઘોરસંસારે સર્વદુઃ ખમલીમસે ॥ ૨,૪૯.

હે ભગવાન, દેવોના દેવ, શરણમાં આવનાર પર દયા કરનાર, આ નિરર્થક અને ભયાનક સંસારમાં અમે બધા પ્રકારના દુઃખથી પીડાઈએ છીએ.

નાનાવિધશરીરસ્થા અનન્તા જીવરાશયઃ । જાયન્તે ચ મ્રિયન્તે ચ તેષામન્તો ન વિદ્યતે ॥ ૨,૪૯.

અનંત જીવાત્માઓ અનેક પ્રકારના શરીરમાં જન્મે છે અને મરે છે; એમને માટે અંત નથી.

સદા દુઃ ખાતુરા એવ ન સખી વિદ્યતે ક્કચિત્ । કેનોપાયેન મોક્ષેશ મુચ્યન્તે વદ મે પ્રભો ॥ ૨,૪૯.

એ હંમેશાં દુઃખથી પીડાય છે, ક્યાંયે સુખ નથી મળતું; હે મુક્તિના સ્વામી, કયા ઉપાયથી એ મુક્ત થાય છે? કહો, હે પ્રભુ.

શ્રીભગવાનુબાચ । શૃણુ તાર્ક્ષ્ય પ્રવક્ષ્યામિ યન્માં ત્વં પરિપૃચ્છસિ । યસ્ય શ્રવણમાત્રેણ સંસારાન્મુચ્યતે નરઃ ॥ ૨,૪૯.

શ્રીભગવાને કહ્યું: ટાર્ક્ષ્ય, સાંભળો, જે તમે પૂછ્યું છે એ હું કહું છું; માત્ર એ સાંભળવાથી જ મનુષ્ય સંસારથી મુક્ત થાય છે.

અસ્તિ દેવઃ પરબ્રહ્મસ્વરૂપો નિષ્કલઃ શિવઃ । સર્વજ્ઞઃ સર્વકર્તા ચ સર્વેશો નિર્મલોઽદ્વયઃ ॥ ૨,૪૯.

એક દેવ છે, જે પરબ્રહ્મ સ્વરૂપ, અખંડ, કલ્મશરહિત, સર્વજ્ઞ, સર્વકર્તા, સર્વના સ્વામી, શુદ્ધ અને અદ્વિતીય છે.

સ્વયઞ્જ્યોતિરનાદ્યન્તો નિર્વિકારઃ પરાત્પરઃ । નિર્ગુણઃ સચ્ચિદાનન્દસ્તદંશા જીવસંજ્ઞકાઃ ॥ ૨,૪૯.

જે પોતે પ્રકાશરૂપ છે, જેને neither આરંભ છે કે neither અંત છે, જે કદી બદલાતો નથી, સર્વથી પણ પરમ છે, ગુણોથી રહિત છે અને જે સત્તા, ચેતના અને આનંદથી ભરપૂર છે— તેના જ અંશ જીવ તરીકે ઓળખાય છે.

અનાદ્યવિદ્યોપહતા યથાગ્નૌ વિસ્ફુલિઙ્ગકાઃ । દેહાદ્યુપાધિસમ્ભિન્નાસ્તે કર્મભિરનાદિભિઃ ॥ ૨,૪૯.

પ્રાચીન અજ્ઞાનથી ઢંકાયેલા, જેમ અગ્નિમાં ચાંપલા ફાટી નીકળે છે તેમ, એ જીવો શરીર અને અન્ય ઉપાધિઓથી અલગ-અલગ દેખાય છે અને અનાદિ કર્મોથી બંધાયેલા રહે છે.

સુખદુઃ ખપ્રદૈઃ પુણ્યપારૂપૈર્નિયન્ત્રિતાઃ । તત્તજ્જાતિયુતં દેહમાયુર્ભોગઞ્ચ કર્મજમ્ ॥ ૨,૪૯.

સુખ-દુઃખ આપનારા પુણ્ય અને પાપના ફળથી બંધાયેલા, એ જીવો વિવિધ જાતિના શરીર, આયુષ્ય અને ભોગ પ્રાપ્ત કરે છે, અને એ બધું કર્મથી જ થાય છે.

પ્રતિજન્મ પ્રપદ્યન્તે તેષામપિ પરં પુનઃ । સસૂક્ષ્મલિઙ્ગશરીરમામોક્ષાદક્ષરં ખગ ॥ ૨,૪૯.

દરેક જન્મે એ જીવો ફરીથી શરીર ધારણ કરે છે; અને મુક્તિ ન થાય ત્યાં સુધી, એમાં સુક્ષ્મ શરીર સતત રહે છે, હે પંખી.

સ્થાવરાઃ કૃમયશ્ચાજાઃ પક્ષિણઃ પશવો નગઃ । ધાર્મિકાસ્ત્રિદશાસ્તદ્વન્મોક્ષિણશ્ચ યથાક્રમમ્ ॥ ૨,૪૯.

સ્થાવર, જીવજંતુ, બકરા, પક્ષીઓ, પશુઓ, પર્વતો, ધર્મી, દેવતા અને મુક્ત—આ બધાની ક્રમશઃ આવક છે.

ચતુર્વિધશરીરાણિ ધૃત્વા મુક્ત્વા સહસ્રશઃ । સુકૃતાન્મા નવો ભૂત્વા જ્ઞાની ચેન્મોક્ષમાપ્નુયાત્ ॥ ૨,૪૯.

ચાર પ્રકારના અનેક શરીરો ધારણ કરીને અને છોડીને, જો કોઈ પુણ્યશાળી અને જ્ઞાની બને, તો તે મુક્તિ પામે છે.

ચતુરશીતિલક્ષેષુ શરીરેષુ શરીરિણામ્ । ન માનુષં વિનાન્યત્ર તત્ત્વજ્ઞાનન્તુ લભ્યતે ॥ ૨,૪૯.

ચોર્યાસી લાખ જાતિના શરીરધારી જીવોમાં માનવ શરીર સિવાય બીજે ક્યાંય તત્વજ્ઞાન પ્રાપ્ત થતું નથી.

અત્ર જન્મસહસ્રાણાં સહસ્રૈરપિ કોટિભિઃ । કદાચિલ્લભતે જન્તુર્માનુષ્યં પુણ્યસઞ્ચયાત્ ॥ ૨,૪૯.

હજારો જન્મો પછી પણ, ક્યારેક જ કોઈ જીવ પુણ્યના સંચયથી માનવ જન્મ પામે છે.

સોપાનભૂતં મોક્ષસ્ય માનુષ્યં પ્રાપ્ય દુર્લભમ્ । યસ્તાર યતિ નાત્માનં તસ્માત્પાપતરોઽત્ર કઃ ॥ ૨,૪૯.

મુક્તિ માટે પગથિયું સમાન દુર્લભ માનવ જન્મ પામી, પણ જે પોતાને ઉદ્ધારતો નથી, તે કરતાં વધુ પાપી બીજું કોણ હશે?

નરઃ પ્રાપ્યેતરજ્જન્મ લબ્ધ્વા ચેન્દ્રિયસૌષ્ઠવમ્ । ન વેત્ત્યાત્મહિતં યસ્તુ સ ભવેદ્બ્રહ્મઘાતકઃ ॥ ૨,૪૯.

જે મનુષ્યે બીજું જન્મ અને ઉત્તમ ઇન્દ્રિયો મેળવીને પણ પોતાનું કલ્યાણ જાણ્યું નથી, તે બ્રહ્મહત્યા સમાન છે.

વિના દેહેન કસ્યાપિ પુરુષાર્થો ન વિદ્યતે । તસ્માદ્દેહં ધનં રક્ષેત્પુણ્યકર્માણિ સાધયેત્ ॥ ૨,૪૯.

શરીર વિના કોઈ પણ પુરુષાર્થ શક્ય નથી; તેથી શરીરને ધન સમાન સાચવો અને સારા કર્મો કરો.

રક્ષેચ્ચસર્વદાત્માનમાત્મા સર્બ્વસ્ય ભાજનમ્ । રક્ષણે યત્નમાતિષ્ઠેજ્જીવન્ ભદ્રાણિ પશ્યતિ ॥ ૨,૪૯.

સર્વદા પોતાનું રક્ષણ કરવું જોઈએ, કારણ કે આત્મા બધાનું આધાર છે; રક્ષણ માટે પ્રયત્ન કરવાથી જીવતો મનુષ્ય શુભ ફળો જુએ છે.

પુનર્ગ્રામઃ પુનઃ ક્ષેત્ર પુનર્વિત્તં પુનર્ગૃહમ્ । પુનઃ શુભાશુભં કર્મ ન શરીરં પુનઃ પુનઃ ॥ ૨,૪૯.

ગામ, ખેતર, ધન, ઘર, સારા-ખરા કર્મો ફરીથી મળી શકે છે, પણ શરીર વારંવાર મળતું નથી.

શરીરરક્ષણોપાયાઃ ક્રિ યન્તે સર્વદા બુધૈઃ । નેચ્છન્તિ ચ પુનસ્ત્યાગમપિ કુષ્ઠાદિરોગિણઃ ॥ ૨,૪૯.

જ્ઞાની લોકો હંમેશા શરીર બચાવવાના ઉપાય કરે છે; અને કુષ્ટરોગી જેવા દર્દીઓ પણ તેને છોડવા ઇચ્છતા નથી.