ગરુડપુરાણમ્

સોમગ્રહે સૂર્યસમાગમેપિ વા ન સેવિતં તીર્થવરિષ્ઠમુત્તમમ્ । કોશં સ્વકીયં મલમૂત્રપૂરિતં દેહિન્ક્વચિન્નિસ્તર યત્ત્વયા કૃતમ્ ॥ ૨,૪૮.

પૂનમ કે સૂર્ય-ચંદ્ર સંયોગે પણ શ્રેષ્ઠ તીર્થમાં સ્નાન કર્યું નહીં; પોતાનું ખજાનું ગંદકી અને મૂત્રથી ભરેલું હતું, એ કદી શુદ્ધ કર્યું નહીં, હે શરીરધારી, તું જે કર્યું.

મયા ન દૃષ્ટા ન નતા ન પૂજિતા ત્રૈવિક્રમી મૂર્તિરિહ સ્થિતા ભુવિ । પ્રભાસનાથો ન ચ ભક્તિસંસ્તુતો દેહિન્ક્વચિન્નિસ્તર યત્ત્વયા કૃતમ્ ॥ ૨,૪૮.

ત્રિવિક્રમની ભૂમિ પર સ્થિત મૂર્તિને મેં જોયું નહીં, નમ્યું નહીં, પૂજ્યું નહીં; પ્રભાસનાથની પણ ભક્તિપૂર્વક સ્તુતિ કરી નહીં, હે શરીરધારી, તું જે કર્યું.

ગત્વા વરિષ્ઠે ભુવિ તીર્થસન્નિધૌ ધનં ન દત્તં વિદુષાં કરે મયા । આપ્લુત્ય દેહં વિધિના દ્વિજે ગુરૌ દિહિન્ક્વચિન્નિસ્તર યત્ત્વયા કૃતમ્ ॥ ૨,૪૮.

પૃથ્વી પર શ્રેષ્ઠ તીર્થોમાં જઈને પણ, વિદ્વાનોને ધન આપ્યું નહીં; નિયમથી સ્નાન કરીને પણ, દ્વિજ અથવા ગુરુનું સન્માન કર્યું નહીં, હે શરીરધારી, તું જે કર્યું.

ન માતૃપૂજા ન ચ વિષ્ણુશઙ્કરૌ ગણેશચણડ્યૌ ન ચ ભાસ્કરોઽપિ વા । યઞ્ચોપચારૈર્બલિયુક્તચન્દનૈર્દેહિન્ક્વચિન્નિસ્તર યત્ત્વયા કૃતમ્ ॥ ૨,૪૮.

માતાની પૂજા કરી નહીં, ન વિષ્ણુ, શંકર, ગણેશ, ચંડિ, કે ભાસ્કરનું પૂજન કર્યું; યજ્ઞમાં યોગ્ય રીતે ચઢાવ્યું નહીં, હે શરીરધારી, તું જે કર્યું.

લબ્ધા મયા માનવદેવતોપમા મોહાદ્ગતા સર્વમિદઞ્ચ પાર્થિવ । ગતિં ન વીક્ષેત સ વૈ વિમૂઢધીર્દેહિન્ક્વચિન્નિસ્તર યત્ત્વયા કૃતમ્ ॥ ૨,૪૮.

મને માનવ શરીર મળ્યું, જે દેવતાને સમાન છે, પણ મોહથી બધું ગુમાવ્યું, હે પૃથ્વીપુત્ર; મૂર્ખ મનવાળો માર્ગ શોધતો નથી, હે શરીરધારી, તું જે કર્યું.

એતાનિ પક્ષિન્મનસા વિચિન્ત્ય વાક્યાનિ ધર્માર્થયશસ્કરાણિ । મુક્તિં સમાયાન્તિ મનુષ્યલોકે વસન્તિ યે ધર્મરતાઃ સુદેશે ॥ ૨,૪૮.

આ ધર્મ, ધન અને યશ આપતાં વચનો મનમાં વિચારી, જે ધર્મમાં રુચિ રાખે છે અને સારા દેશમાં વસે છે, તે મનુષ્યલોકમાં મુક્તિ પામે છે.

ઇતિ બ્રુવાણૈર્યમધૂતવર્ગૈર્વિહન્યતે કાલમયૈશ્ચ મુદ્ગરૈઃ । હા દૈવ હા દૈવ ઇતિ સ્મરન્ વૈ ધનં ન દત્તં સ્વયમર્જિતં યત્ ॥ ૨,૪૮.

યમદૂતોએ આવું બોલતાં, સમયરૂપ ગદાથી માર પડે છે; 'હાય દૈવ, હાય દૈવ' એમ સ્મરણ થાય છે, કેમ કે મેળવેલું ધન દાનમાં આપ્યું નહીં.

ન ભૂમિદાનં ન ચ ગોપ્રદાનં ન વારિદાનં ન ચ વસ્ત્રદાનમ્ । ફલં સતામ્બૂલવિલેપનં વા ત્વયા ન દત્તં ભુવિ શોચસે કથમ્ ॥ ૨,૪૮.

તમે ન જમીનનું દાન આપ્યું, ન ગાયનું, ન પાણીનું, ન કપડાંનું, ન ફળ, પાન કે સુગંધિત લપસણ પણ આપ્યું; તો પછી પૃથ્વી પર તમે શું માટે દુઃખી થાઓ છો?

પિતા મૃતસ્તે ચ પિતામહઃ સા યયા ધૃતો વાપ્યુદરે સ્વકીયે । મૃતોઽપ્યસૌ બન્ધુજનઃ સમસ્તો દૃષ્ટં ત્વયા સર્વમિદં ગતાયઃ ॥ ૨,૪૮.

તમારા પિતા, દાદા અને જેમણે તમને પેટમાં ધાર્યા હતા, એ પણ ગયા; તમારા બધા સંબંધીઓ પણ ચાલ્યા ગયા છે—આ બધું તમે જોયું છે, હવે તમારો પણ સમય આવી ગયો છે.

કોશં ત્વદીયં જ્વલિતઞ્ચ વહ્નિના પુત્ત્રૈર્ગૃહીતો ધનધાન્ય સઞ્ચયઃ । સુભાષિતં ધર્મચયં કૃતઞ્ચ યત્તદેવ ગચ્છેત્તવ પૃષ્ઠસંસ્થમ્ ॥ ૨,૪૮.

તમારો ખજાનો અગ્નિમાં બળી ગયો, પુત્રોએ એકઠું કરેલું ધન-અન્ન પણ પછાડે રહી ગયું; પણ સારા શબ્દો, સારા કર્મો અને ધર્મથી કરેલું બધું જ તમારે સાથે ચાલે છે.

ન દૃશ્યતે કોઽપિ મૃતઃ સમાગતો રાજા યતિર્વા દ્વિજપુઙ્ગવોઽપિ વા । યો વૈ મૃતઃ સાહસિકઃ સ મર્ત્યકો નાશં યોઽપિ ધરાતલે સ્થિતઃ ॥ ૨,૪૮.

મૃત્યુ પામેલો કોઈ પણ પાછો આવ્યો નથી—ન રાજા, ન યતિ, ન શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ; જે મરે છે, એ ગાયબ થઈ જાય છે, જેમ પૃથ્વી પર રહેતો કોઈ પણ અંતે નાશ પામે છે.

એવં ગણાસ્તે બ્રુવતે સકિન્નરા ધૈર્યં સમાલમ્બ્ય વિપાદપૂરિતઃ । શ્રુત્વા ગણાનાં વચનં મહાદ્ભુતં બ્રવીતિ પક્ષીન્દ્ર મનુષ્યતાં ગતઃ ॥ ૨,૪૮.

આ રીતે એ બધા ગણા અને કિન્નરોએ વાતો કરી, આકાશમાં તેમના શબ્દો ગૂંજી ઉઠ્યા; એ ગણોની આ અજોડ વાતો સાંભળી, પંખીઓના રાજા, માનવરૂપે, ઉત્તર આપ્યો.

દાનપ્રભાવેણ વિમાનસંસ્થિતો ધર્મઃ પિતા માતૃદયાનુરૂપિણી । વાણી કલત્રં મધુરાર્થભાષિણી સ્નાનં સુતીર્થે ચ સુબન્ધવર્ગઃ ॥ ૨,૪૮.

દાનની શક્તિથી સ્વર્ગમાં વિમાન મળે છે; ધર્મ પિતા જેવો છે, દયા માતા જેવી છે; મીઠી વાણી એ સુખી પત્ની જેવી છે, અને પવિત્ર તીર્થમાં સ્નાન એ સારા મિત્રવર્ગ જેવું છે.

કરાર્પિતં યત્સુકૃતં સમસ્તં સ્વર્ગસ્તદા સ્યાત્તવ કિઙ્કરોપમઃ । યો ધર્મવાન્ પ્રાપ્સ્યતિ સોઽતિસૌખ્યં પાપી સમસ્તં વિવિધઞ્ચ દુઃખમ્ ॥ ૨,૪૮.

તમારા હાથથી કરેલા બધા સારા કર્મો સ્વર્ગમાં તમારા સેવક બની જાય છે; જે ધર્મી છે તેને બહુ સુખ મળે છે, અને પાપી ને દરેક પ્રકારનું દુઃખ ભોગવવું પડે છે.

યો ધર્મશીલો જિતમાનરોષો વિદ્યાવિનીતો ન પરોપતાપી । સ્વદારતુષ્ટઃ પરદારદૂરઃસ વૈ નરો નો ભુવિ વન્દનીયઃ ॥ ૨,૪૮.

જે માણસ ધર્મમાં સ્થિર છે, અહંકાર અને ક્રોધને જીત્યો છે, વિદ્યા ધરાવે છે, બીજાને દુઃખ આપતો નથી, પોતાની પત્નીથી સંતોષી છે અને પરસ્ત્રીઓથી દૂર રહે છે—એ જ પૃથ્વી પર સાચે વંદનીય છે.

મિષ્ટાન્નદાતા ચરિતાગ્નિહોત્રો વેદાન્તવિચ્ચન્દ્રસહસ્રજીવી । માસોપવાસી ચ પતિવ્રતા ચષડ્જીવલોકે મમ વન્દનીયાઃ ॥ ૨,૪૮.

મીઠા ભોજન આપનાર, અગ્નિહોત્ર કરનાર, વેદાંત જાણનાર, ચંદ્ર અને હજાર સૂર્ય જેટલું આયુષ્ય ધરાવનાર, માસે ઉપવાસ કરનાર અને પતિવ્રતા સ્ત્રી—આ છ લોકો જગતમાં મારા માટે વંદનીય છે.

એવં સમાચારયુતો નરોઽપિ વાપીં સકૂપાં સજલં તડાગમ્ । પ્રપાશુભં હૃદ્ગૃહદેવમન્દિરં કૃતં નરેણૈવ સ ધર્મૌત્તમઃ ॥ ૨,૪૮.

જે માણસ આ રીતે વર્તે છે અને તળાવ-કૂવો, પાણીવાળું સરોવર, પાંખો, કે ઘરદેવનું મંદિર બનાવે છે—એ જ સાચો ઉત્તમ ધર્મી કહેવાય.

વર્ષાશનં વેદવિદે ચ દત્તં કન્યાવિવાહસ્ત્વૃણમોચનં દ્વિજે । ભૂમિઃ સુકૃષ્ટાપિ તૃષાર્તિહેતોસ્તદેવમેતં સુકૃતત્સમસ્તમ્ ॥ ૨,૪૮.

વેદજ્ઞને વરસાદમાં ભોજન આપવું, દીકરીનું લગ્ન કરાવવું, બ્રાહ્મણને ઋણમુક્ત કરવું, કે તરસે માટે સારી રીતે ખેડેલી જમીન દાનમાં આપવી—આ બધું ઉત્તમ પુણ્યકર્મ કહેવાય છે.

અધ્યાયમેનં સુકૃતસ્ય સારં શૃણોતિ ગાયત્યપિ ભાવશુદ્ધ્યા । સ વૈ કુલીનઃ સ ચ ધર્મયુક્તો વિશ્વાલયં યાતિ પરં સ નૂનમ્ ॥ ૨,૪૮.

જે આ અધ્યાય, સારા કર્મોનું સાર, શુદ્ધ હૃદયથી સાંભળે કે ગાયે છે—એ કુળીન છે, ધર્મમાં જોડાયેલો છે અને નિશ્ચિતપણે પરમ સ્થાનને પામે છે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૪૯ ગરુડ ઉવાચ । શ્રુતા મયા દયાસિન્ધો હ્યજ્ઞાનાજ્જીવસંસૃતિઃ । અધુના શ્રોતુમિચ્છામિ મોક્ષોપાયં સનાતનમ્ ॥ ૨,૪૯.

ગરુડએ કહ્યું: દયાના સાગર, અજ્ઞાનથી જન્મમરણનો ચક્ર સાંભળ્યું છે; હવે હું એ શાશ્વત મુક્તિનો ઉપાય સાંભળવા ઇચ્છું છું.

ભગવન્દેવદેવેશ શરણાગતવત્સલ । અસારે ઘોરસંસારે સર્વદુઃ ખમલીમસે ॥ ૨,૪૯.

હે ભગવાન, દેવોના દેવ, શરણમાં આવનાર પર દયા કરનાર, આ નિરર્થક અને ભયાનક સંસારમાં અમે બધા પ્રકારના દુઃખથી પીડાઈએ છીએ.

નાનાવિધશરીરસ્થા અનન્તા જીવરાશયઃ । જાયન્તે ચ મ્રિયન્તે ચ તેષામન્તો ન વિદ્યતે ॥ ૨,૪૯.

અનંત જીવાત્માઓ અનેક પ્રકારના શરીરમાં જન્મે છે અને મરે છે; એમને માટે અંત નથી.

સદા દુઃ ખાતુરા એવ ન સખી વિદ્યતે ક્કચિત્ । કેનોપાયેન મોક્ષેશ મુચ્યન્તે વદ મે પ્રભો ॥ ૨,૪૯.

એ હંમેશાં દુઃખથી પીડાય છે, ક્યાંયે સુખ નથી મળતું; હે મુક્તિના સ્વામી, કયા ઉપાયથી એ મુક્ત થાય છે? કહો, હે પ્રભુ.

શ્રીભગવાનુબાચ । શૃણુ તાર્ક્ષ્ય પ્રવક્ષ્યામિ યન્માં ત્વં પરિપૃચ્છસિ । યસ્ય શ્રવણમાત્રેણ સંસારાન્મુચ્યતે નરઃ ॥ ૨,૪૯.

શ્રીભગવાને કહ્યું: ટાર્ક્ષ્ય, સાંભળો, જે તમે પૂછ્યું છે એ હું કહું છું; માત્ર એ સાંભળવાથી જ મનુષ્ય સંસારથી મુક્ત થાય છે.

અસ્તિ દેવઃ પરબ્રહ્મસ્વરૂપો નિષ્કલઃ શિવઃ । સર્વજ્ઞઃ સર્વકર્તા ચ સર્વેશો નિર્મલોઽદ્વયઃ ॥ ૨,૪૯.

એક દેવ છે, જે પરબ્રહ્મ સ્વરૂપ, અખંડ, કલ્મશરહિત, સર્વજ્ઞ, સર્વકર્તા, સર્વના સ્વામી, શુદ્ધ અને અદ્વિતીય છે.

સ્વયઞ્જ્યોતિરનાદ્યન્તો નિર્વિકારઃ પરાત્પરઃ । નિર્ગુણઃ સચ્ચિદાનન્દસ્તદંશા જીવસંજ્ઞકાઃ ॥ ૨,૪૯.

જે પોતે પ્રકાશરૂપ છે, જેને neither આરંભ છે કે neither અંત છે, જે કદી બદલાતો નથી, સર્વથી પણ પરમ છે, ગુણોથી રહિત છે અને જે સત્તા, ચેતના અને આનંદથી ભરપૂર છે— તેના જ અંશ જીવ તરીકે ઓળખાય છે.

અનાદ્યવિદ્યોપહતા યથાગ્નૌ વિસ્ફુલિઙ્ગકાઃ । દેહાદ્યુપાધિસમ્ભિન્નાસ્તે કર્મભિરનાદિભિઃ ॥ ૨,૪૯.

પ્રાચીન અજ્ઞાનથી ઢંકાયેલા, જેમ અગ્નિમાં ચાંપલા ફાટી નીકળે છે તેમ, એ જીવો શરીર અને અન્ય ઉપાધિઓથી અલગ-અલગ દેખાય છે અને અનાદિ કર્મોથી બંધાયેલા રહે છે.

સુખદુઃ ખપ્રદૈઃ પુણ્યપારૂપૈર્નિયન્ત્રિતાઃ । તત્તજ્જાતિયુતં દેહમાયુર્ભોગઞ્ચ કર્મજમ્ ॥ ૨,૪૯.

સુખ-દુઃખ આપનારા પુણ્ય અને પાપના ફળથી બંધાયેલા, એ જીવો વિવિધ જાતિના શરીર, આયુષ્ય અને ભોગ પ્રાપ્ત કરે છે, અને એ બધું કર્મથી જ થાય છે.

પ્રતિજન્મ પ્રપદ્યન્તે તેષામપિ પરં પુનઃ । સસૂક્ષ્મલિઙ્ગશરીરમામોક્ષાદક્ષરં ખગ ॥ ૨,૪૯.

દરેક જન્મે એ જીવો ફરીથી શરીર ધારણ કરે છે; અને મુક્તિ ન થાય ત્યાં સુધી, એમાં સુક્ષ્મ શરીર સતત રહે છે, હે પંખી.