ગરુડપુરાણમ્

ત્યક્ત્વા સ્વકર્માણિ મદેન સુસ્થિતં મયા સુતીર્થે સ્વવપુર્ન ચોજ્ઝિતમ્ । ધર્મોર્જિતો નૈવ ન દેવપૂજનં કૃતં મયા ચૈવ વિમુક્તિહેતવે ॥ ૨,૪૮.

અહંકારથી પોતાના કર્મો છોડી, પવિત્ર તીર્થમાં આરામથી રહ્યો, પણ શરીર છોડ્યું નહીં; ન તો ધર્મનું પાલન કર્યું, ન દેવોની પૂજા કરી મુક્તિ માટે.

દેહં સમાસાદ્ય તથૈવ પિણ્ડજં વર્ણાંસ્તથૈવાન્ત્યજમ્લેચ્છસંજ્ઞિતાન્ । મરુન્મયં દેહમિમે વિશન્તિ નૈવેહમાનાઃ પથિ ધર્મસંકુલે ॥ ૨,૪૮.

આહારથી બનેલું શરીર પામીને, હું બહારના અને મ્લેચ્છ જાતિમાં ગયો; વાયુથી બનેલા આ શરીરો ધર્મથી ભરેલા માર્ગે કદી પ્રવેશતા નથી.

પરસ્પરં ધર્મકૃન્તં સ્વકીયં સમ્પાદ્ય લક્ષ્યં પથિ સઞ્ચરન્ત્સ્વમ્ । પક્ષીન્દ્ર વાક્યાનિ શૃણુષ્વ તાનિ મનોરમાણિ પ્રવદન્તિ યાનિ ॥ ૨,૪૮.

દરેકે પોતાનું ધર્મમય લક્ષ્ય પૂરૂં કરીને માર્ગે આગળ વધે છે; પંખીઓના રાજા, એ મનોહર વચનો સાંભળ, જે તેઓ બોલે છે.

સારા હિ લોકેષુ ભવેત્ત્રિલોકી દ્વીપેષુ સર્વેષુ ચ જમ્બુકાખ્યમ્ । દેશેષુ સર્વેષ્વપિ દેવદેશઃ જીવેષુ સર્વેષુ મનુષ્ય એવ ॥ ૨,૪૮.

ત્રણે લોકમાં સાર છે; બધા દ્વીપોમાં જંબુદ્વીપ પ્રસિદ્ધ છે; બધા દેશોમાં દેવલોક શ્રેષ્ઠ છે; બધા જીવોમાં માનવ સર્વોપરી છે.

વર્ણાશ્ચ ચત્વાર ઇહ પ્રશસ્તાઃ વર્ણેષુ ધર્મિષ્ઠનરાઃ પ્રશસ્તાઃ । ધર્મેણ સૌખ્યં સમુપૈતિ સર્વં જ્ઞાનં સમાપ્નોતિ મહાપથે સ્થિતઃ ॥ ૨,૪૮.

અહીં ચાર વર્ણો શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે; અને તેમાં પણ જે ધર્મમાં સ્થિર છે, તે વધારે વખાણપાત્ર છે; ધર્મથી સર્વ સુખ મળે છે અને મહાન માર્ગે ચાલનાર જ્ઞાન પામે છે.

દેહં પરિત્યજ્ય યદા ગતાયુઃ પક્ષિન્ સ્થિતોઽહં કૃમિકીટસંસ્થિતઃ । સરીસૃપોઽહં મશકો વિનિર્મિતશ્ચતુષ્પદોઽહં વનસૂકરોઽહમ્ ॥ ૨,૪૮.

શરીર છોડીને અને આયુષ્ય પૂરૂં થઈ ગયા પછી, હે પંખી, હું કીડા-મકોડા, સરીસૃપ, મચ્છર, ચતુષ્પદ અને જંગલી દૂધિયારૂપે રહ્યો છું.

સર્વં વિજાનાતિ હિ ગર્ભસંસ્થિતો જાતશ્ચ સદ્યસ્તદિદઞ્ચ વિસ્મરેત્ । યચ્ચિન્તિતં ગર્ભસમાગતેન વૈ બાલો યુવા વૃદ્ધવયા બભૂવ ॥ ૨,૪૮.

ગર્ભમાં રહીએ ત્યારે બધું જાણીએ છીએ, પણ જન્મતાં જ બધું ભૂલી જઈએ છીએ; ગર્ભમાં જે વિચાર્યું, તે બાળક, યુવાન અને વૃદ્ધ બની જાય છે.

મોહાદ્વિનાષ્ટં યદિ ગર્ભચિન્તિતં સ્મૃતં પુનર્મૃત્યુગતે ચદેહે । તસ્મિન્પ્રનષ્ટે હૃદિ ચિન્તિતં ગતં સ્મૃતં પુનર્ગર્ભગતે ચ દેહે ॥ ૨,૪૮.

મોહવશ ગર્ભમાં વિચરેલું ભૂલી જઈએ, અને મૃત્યુ સમયે પણ એ યાદ ન રહે; જ્યારે એ પણ ગુમાય જાય, ત્યારે હૃદયમાં વિચારેલું પણ જાય છે, અને ફરી ગર્ભમાં જઈએ ત્યારે એ ફરી યાદ આવે છે.

તસ્મિન્પ્રનષ્ટે હૃદિ ચિન્તિતં પુનર્મયા સ્વકોશે પરવઞ્ચનં કૃતમ્ । દ્યૂતૈશ્છલેનાપિ ચ ચૌર્યવૃત્ત્યા ધર્મં વ્યતિક્રમ્ય શરીરરક્ષણે ॥ ૨,૪૮.

જ્યારે એ પણ ગુમાય જાય, ત્યારે હૃદયમાં વિચારેલું પણ ભૂલી જઈએ; પછી મેં પોતાના ખજાનામાં છેતરપિંડી કરી; જુગાર, કપટ અને ચોરીથી શરીર બચાવવા ધર્મનો ભંગ કર્યો.

કૃચ્છ્રેણ લક્ષ્મીઃ સમુપાર્જિતા સ્વયં મયા ન ભુક્તં મનસેપ્સિતં ધનમ્ । તામ્બૂલમન્નં મધુરં સગોરસં દત્ત્વાગ્નિદેવાતિથિબન્ધુવર્ગે ॥ ૨,૪૮.

મહેનતે ધન મેળવ્યું, પણ મનગમતું ધન ભોગવ્યું નહીં; પાન, ભોજન, દૂધવાળું મીઠાઈ, અગ્નિ, દેવ, અતિથિ અને સંબંધીઓને આપી દીધું.

સોમગ્રહે સૂર્યસમાગમેપિ વા ન સેવિતં તીર્થવરિષ્ઠમુત્તમમ્ । કોશં સ્વકીયં મલમૂત્રપૂરિતં દેહિન્ક્વચિન્નિસ્તર યત્ત્વયા કૃતમ્ ॥ ૨,૪૮.

પૂનમ કે સૂર્ય-ચંદ્ર સંયોગે પણ શ્રેષ્ઠ તીર્થમાં સ્નાન કર્યું નહીં; પોતાનું ખજાનું ગંદકી અને મૂત્રથી ભરેલું હતું, એ કદી શુદ્ધ કર્યું નહીં, હે શરીરધારી, તું જે કર્યું.

મયા ન દૃષ્ટા ન નતા ન પૂજિતા ત્રૈવિક્રમી મૂર્તિરિહ સ્થિતા ભુવિ । પ્રભાસનાથો ન ચ ભક્તિસંસ્તુતો દેહિન્ક્વચિન્નિસ્તર યત્ત્વયા કૃતમ્ ॥ ૨,૪૮.

ત્રિવિક્રમની ભૂમિ પર સ્થિત મૂર્તિને મેં જોયું નહીં, નમ્યું નહીં, પૂજ્યું નહીં; પ્રભાસનાથની પણ ભક્તિપૂર્વક સ્તુતિ કરી નહીં, હે શરીરધારી, તું જે કર્યું.

ગત્વા વરિષ્ઠે ભુવિ તીર્થસન્નિધૌ ધનં ન દત્તં વિદુષાં કરે મયા । આપ્લુત્ય દેહં વિધિના દ્વિજે ગુરૌ દિહિન્ક્વચિન્નિસ્તર યત્ત્વયા કૃતમ્ ॥ ૨,૪૮.

પૃથ્વી પર શ્રેષ્ઠ તીર્થોમાં જઈને પણ, વિદ્વાનોને ધન આપ્યું નહીં; નિયમથી સ્નાન કરીને પણ, દ્વિજ અથવા ગુરુનું સન્માન કર્યું નહીં, હે શરીરધારી, તું જે કર્યું.

ન માતૃપૂજા ન ચ વિષ્ણુશઙ્કરૌ ગણેશચણડ્યૌ ન ચ ભાસ્કરોઽપિ વા । યઞ્ચોપચારૈર્બલિયુક્તચન્દનૈર્દેહિન્ક્વચિન્નિસ્તર યત્ત્વયા કૃતમ્ ॥ ૨,૪૮.

માતાની પૂજા કરી નહીં, ન વિષ્ણુ, શંકર, ગણેશ, ચંડિ, કે ભાસ્કરનું પૂજન કર્યું; યજ્ઞમાં યોગ્ય રીતે ચઢાવ્યું નહીં, હે શરીરધારી, તું જે કર્યું.

લબ્ધા મયા માનવદેવતોપમા મોહાદ્ગતા સર્વમિદઞ્ચ પાર્થિવ । ગતિં ન વીક્ષેત સ વૈ વિમૂઢધીર્દેહિન્ક્વચિન્નિસ્તર યત્ત્વયા કૃતમ્ ॥ ૨,૪૮.

મને માનવ શરીર મળ્યું, જે દેવતાને સમાન છે, પણ મોહથી બધું ગુમાવ્યું, હે પૃથ્વીપુત્ર; મૂર્ખ મનવાળો માર્ગ શોધતો નથી, હે શરીરધારી, તું જે કર્યું.

એતાનિ પક્ષિન્મનસા વિચિન્ત્ય વાક્યાનિ ધર્માર્થયશસ્કરાણિ । મુક્તિં સમાયાન્તિ મનુષ્યલોકે વસન્તિ યે ધર્મરતાઃ સુદેશે ॥ ૨,૪૮.

આ ધર્મ, ધન અને યશ આપતાં વચનો મનમાં વિચારી, જે ધર્મમાં રુચિ રાખે છે અને સારા દેશમાં વસે છે, તે મનુષ્યલોકમાં મુક્તિ પામે છે.

ઇતિ બ્રુવાણૈર્યમધૂતવર્ગૈર્વિહન્યતે કાલમયૈશ્ચ મુદ્ગરૈઃ । હા દૈવ હા દૈવ ઇતિ સ્મરન્ વૈ ધનં ન દત્તં સ્વયમર્જિતં યત્ ॥ ૨,૪૮.

યમદૂતોએ આવું બોલતાં, સમયરૂપ ગદાથી માર પડે છે; 'હાય દૈવ, હાય દૈવ' એમ સ્મરણ થાય છે, કેમ કે મેળવેલું ધન દાનમાં આપ્યું નહીં.

ન ભૂમિદાનં ન ચ ગોપ્રદાનં ન વારિદાનં ન ચ વસ્ત્રદાનમ્ । ફલં સતામ્બૂલવિલેપનં વા ત્વયા ન દત્તં ભુવિ શોચસે કથમ્ ॥ ૨,૪૮.

તમે ન જમીનનું દાન આપ્યું, ન ગાયનું, ન પાણીનું, ન કપડાંનું, ન ફળ, પાન કે સુગંધિત લપસણ પણ આપ્યું; તો પછી પૃથ્વી પર તમે શું માટે દુઃખી થાઓ છો?

પિતા મૃતસ્તે ચ પિતામહઃ સા યયા ધૃતો વાપ્યુદરે સ્વકીયે । મૃતોઽપ્યસૌ બન્ધુજનઃ સમસ્તો દૃષ્ટં ત્વયા સર્વમિદં ગતાયઃ ॥ ૨,૪૮.

તમારા પિતા, દાદા અને જેમણે તમને પેટમાં ધાર્યા હતા, એ પણ ગયા; તમારા બધા સંબંધીઓ પણ ચાલ્યા ગયા છે—આ બધું તમે જોયું છે, હવે તમારો પણ સમય આવી ગયો છે.

કોશં ત્વદીયં જ્વલિતઞ્ચ વહ્નિના પુત્ત્રૈર્ગૃહીતો ધનધાન્ય સઞ્ચયઃ । સુભાષિતં ધર્મચયં કૃતઞ્ચ યત્તદેવ ગચ્છેત્તવ પૃષ્ઠસંસ્થમ્ ॥ ૨,૪૮.

તમારો ખજાનો અગ્નિમાં બળી ગયો, પુત્રોએ એકઠું કરેલું ધન-અન્ન પણ પછાડે રહી ગયું; પણ સારા શબ્દો, સારા કર્મો અને ધર્મથી કરેલું બધું જ તમારે સાથે ચાલે છે.

ન દૃશ્યતે કોઽપિ મૃતઃ સમાગતો રાજા યતિર્વા દ્વિજપુઙ્ગવોઽપિ વા । યો વૈ મૃતઃ સાહસિકઃ સ મર્ત્યકો નાશં યોઽપિ ધરાતલે સ્થિતઃ ॥ ૨,૪૮.

મૃત્યુ પામેલો કોઈ પણ પાછો આવ્યો નથી—ન રાજા, ન યતિ, ન શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ; જે મરે છે, એ ગાયબ થઈ જાય છે, જેમ પૃથ્વી પર રહેતો કોઈ પણ અંતે નાશ પામે છે.

એવં ગણાસ્તે બ્રુવતે સકિન્નરા ધૈર્યં સમાલમ્બ્ય વિપાદપૂરિતઃ । શ્રુત્વા ગણાનાં વચનં મહાદ્ભુતં બ્રવીતિ પક્ષીન્દ્ર મનુષ્યતાં ગતઃ ॥ ૨,૪૮.

આ રીતે એ બધા ગણા અને કિન્નરોએ વાતો કરી, આકાશમાં તેમના શબ્દો ગૂંજી ઉઠ્યા; એ ગણોની આ અજોડ વાતો સાંભળી, પંખીઓના રાજા, માનવરૂપે, ઉત્તર આપ્યો.

દાનપ્રભાવેણ વિમાનસંસ્થિતો ધર્મઃ પિતા માતૃદયાનુરૂપિણી । વાણી કલત્રં મધુરાર્થભાષિણી સ્નાનં સુતીર્થે ચ સુબન્ધવર્ગઃ ॥ ૨,૪૮.

દાનની શક્તિથી સ્વર્ગમાં વિમાન મળે છે; ધર્મ પિતા જેવો છે, દયા માતા જેવી છે; મીઠી વાણી એ સુખી પત્ની જેવી છે, અને પવિત્ર તીર્થમાં સ્નાન એ સારા મિત્રવર્ગ જેવું છે.

કરાર્પિતં યત્સુકૃતં સમસ્તં સ્વર્ગસ્તદા સ્યાત્તવ કિઙ્કરોપમઃ । યો ધર્મવાન્ પ્રાપ્સ્યતિ સોઽતિસૌખ્યં પાપી સમસ્તં વિવિધઞ્ચ દુઃખમ્ ॥ ૨,૪૮.

તમારા હાથથી કરેલા બધા સારા કર્મો સ્વર્ગમાં તમારા સેવક બની જાય છે; જે ધર્મી છે તેને બહુ સુખ મળે છે, અને પાપી ને દરેક પ્રકારનું દુઃખ ભોગવવું પડે છે.

યો ધર્મશીલો જિતમાનરોષો વિદ્યાવિનીતો ન પરોપતાપી । સ્વદારતુષ્ટઃ પરદારદૂરઃસ વૈ નરો નો ભુવિ વન્દનીયઃ ॥ ૨,૪૮.

જે માણસ ધર્મમાં સ્થિર છે, અહંકાર અને ક્રોધને જીત્યો છે, વિદ્યા ધરાવે છે, બીજાને દુઃખ આપતો નથી, પોતાની પત્નીથી સંતોષી છે અને પરસ્ત્રીઓથી દૂર રહે છે—એ જ પૃથ્વી પર સાચે વંદનીય છે.

મિષ્ટાન્નદાતા ચરિતાગ્નિહોત્રો વેદાન્તવિચ્ચન્દ્રસહસ્રજીવી । માસોપવાસી ચ પતિવ્રતા ચષડ્જીવલોકે મમ વન્દનીયાઃ ॥ ૨,૪૮.

મીઠા ભોજન આપનાર, અગ્નિહોત્ર કરનાર, વેદાંત જાણનાર, ચંદ્ર અને હજાર સૂર્ય જેટલું આયુષ્ય ધરાવનાર, માસે ઉપવાસ કરનાર અને પતિવ્રતા સ્ત્રી—આ છ લોકો જગતમાં મારા માટે વંદનીય છે.

એવં સમાચારયુતો નરોઽપિ વાપીં સકૂપાં સજલં તડાગમ્ । પ્રપાશુભં હૃદ્ગૃહદેવમન્દિરં કૃતં નરેણૈવ સ ધર્મૌત્તમઃ ॥ ૨,૪૮.

જે માણસ આ રીતે વર્તે છે અને તળાવ-કૂવો, પાણીવાળું સરોવર, પાંખો, કે ઘરદેવનું મંદિર બનાવે છે—એ જ સાચો ઉત્તમ ધર્મી કહેવાય.

વર્ષાશનં વેદવિદે ચ દત્તં કન્યાવિવાહસ્ત્વૃણમોચનં દ્વિજે । ભૂમિઃ સુકૃષ્ટાપિ તૃષાર્તિહેતોસ્તદેવમેતં સુકૃતત્સમસ્તમ્ ॥ ૨,૪૮.

વેદજ્ઞને વરસાદમાં ભોજન આપવું, દીકરીનું લગ્ન કરાવવું, બ્રાહ્મણને ઋણમુક્ત કરવું, કે તરસે માટે સારી રીતે ખેડેલી જમીન દાનમાં આપવી—આ બધું ઉત્તમ પુણ્યકર્મ કહેવાય છે.

અધ્યાયમેનં સુકૃતસ્ય સારં શૃણોતિ ગાયત્યપિ ભાવશુદ્ધ્યા । સ વૈ કુલીનઃ સ ચ ધર્મયુક્તો વિશ્વાલયં યાતિ પરં સ નૂનમ્ ॥ ૨,૪૮.

જે આ અધ્યાય, સારા કર્મોનું સાર, શુદ્ધ હૃદયથી સાંભળે કે ગાયે છે—એ કુળીન છે, ધર્મમાં જોડાયેલો છે અને નિશ્ચિતપણે પરમ સ્થાનને પામે છે.