ગરુડપુરાણમ્

ન મેઽસ્તિ બન્ધુર્યમમાર્ગગામિનો મયા ન કૃત્યં દ્વિજદેહલિપ્સયા । સમ્પ્રાપ્ય વિપ્રત્વમતીવ દુર્લભં નાધીતવાન્વેદપુરાણસંહિતાઃ । પ્રાપ્તં સુરત્નં કરસંસ્થિતં ગતં દેહન્ક્વચિન્નિસ્તર યત્ત્વયા કૃતમ્ ॥ ૨,૪૮.

યમના માર્ગે જનાર માટે મારું કોઈ સંબંધ નથી; મને દ્વિજદેહની ઇચ્છા નથી. દુર્લભ બ્રાહ્મણ દેહ મળ્યા પછી પણ જેમણે વેદ-પુરાણોનું અધ્યયન કર્યું નથી, એમણે હાથમાં રત્ન મળ્યું પણ શરીર ગુમાવ્યું — હવે જે કર્યું છે, તેનું ફળ ભોગવવું પડશે.

યઃ ક્ષત્ત્રિયો બાહુબલેન સંયુગે લલાટદેશાદ્રુધિરં મુખે પપૌ । તત્સોમપાનં હિ કૃતં મહામખે જીવન્મૃતઃ સોઽપિ હિ યાતિ મુક્તિક્ ॥ ૨,૪૮.

જે ક્ષત્રિય યુદ્ધમાં બાહુબળથી લલાટમાંથી વહેતા લોહીને મોઢે પીવે છે, તે મહાયજ્ઞમાં સોમપાન કર્યાની સમાન છે; જીવતો કે મરેલો હોય, તે મુક્તિ પામે છે.

સ્થાનાન્યનેકાનિ કૃતાનિ તાનિ પીતાન્યનેકાન્યપિ ગર્હિતાનિ । શસ્ત્રં ગૃહીત્વા સમરે રિપૂણાં યઃ સંમુખં યાતિ સ મુક્તપાપઃ ॥ ૨,૪૮.

ઘણા સ્થાન બનાવ્યા, અનેક ભોગ ભોગવ્યા, ભલે તે નિંદનીય હોય; પણ જે શસ્ત્ર લઈને યુદ્ધમાં દુશ્મનો સામે જાય છે, તે પાપથી મુક્ત થાય છે.

ક્ષત્ત્રાન્વયો વાપિ વિશોન્વયો વા શૂદ્રાન્વયો વાપિ હિ નીચવર્ણઃ । સંગ્રામદેવદ્વિજબાલઘાતી સ્ત્રીવૃદ્ધહા દીનતપસ્વિહન્તા ॥ ૨,૪૮.

ક્ષત્રિય, વૈશ્ય, શૂદ્ર કે નીચ જાતિનો હોય, યુદ્ધમાં દેવ, બ્રાહ્મણ, બાળક, સ્ત્રી, વૃદ્ધ કે દુર્બળ તપસ્વીનો હત્યારો —

ઉપદ્રુતેષ્વેષુ પરાઙ્મુખો યઃ સ્યુસ્તસ્ય દેવાઃ સકલાઃ પરાઙ્મુખાઃ । તિલોદકં નૈવ પિબન્તિ પૂર્વે હુતં ન ગૃહ્ણાતિ હુતાશનોપિ તત્ ॥ ૨,૪૮.

જ્યારે આવા લોકો પર આક્રમણ થાય ત્યારે જો તે પીઠ ફેરવે છે, તો બધા દેવો પણ તેની તરફથી પીઠ ફેરવે છે; તેના પૂર્વજ તિલોદક પીતાં નથી અને અગ્નિ પણ તેની હવન સ્વીકારતો નથી.

દ્વેષાદ્ભયાદ્વા સમરે સમાગતે શસ્ત્રં ગૃહીત્વા પરસૈન્યસંમુખઃ । ન યાતિ પક્ષીન્દ્ર મૃશ્ચ પશ્ચાત્ક્ષાત્ત્રં બલં તસ્ય ગતં તથૈવ । દ્વિજાય દત્ત્વા કનકં મહીમિમાં ભૂયઃ સ પશ્ચાદ્ભવતીહ લોકે ॥ ૨,૪૮.

દ્વેષ કે ભયથી યુદ્ધમાં શસ્ત્ર લઈને દુશ્મન સામે જાય છે પણ પછી પીઠ ફેરવે છે, તો પંખીઓના રાજા, તેનું ક્ષત્રિય બળ નષ્ટ થાય છે. જો તે બ્રાહ્મણને સોનું કે જમીન દાન આપે, તો ફરીથી આ લોકમાં જન્મે છે.

દાનં પ્રદત્તં ગ્રહણે દ્વિજેન્દ્રે સ્નાનં કૃતં તેન સદા સુતીર્થે । ગત્વા ગયાયાં પિતૃપિણ્ડદાનં કૃતં સદા યો મ્રિયતે તુ યુદ્ધે ॥ ૨,૪૮.

ગ્રહણ સમયે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોને દાન આપવું, પવિત્ર તીર્થોમાં સ્નાન કરવું અને ગયામાં પિતૃઓને પિંડદાન કરવું — આ બધું તે વ્યક્તિએ હંમેશા કર્યું માનવામાં આવે છે, જે યુદ્ધમાં મરે છે.

યઃ ક્ષાત્ત્રદેહન્તુ વિહાય શોચતે રણાઙ્ગણે સ્વામિવધે ચ ગોગ્રહે । સ્ત્રીબાલઘાતે પથિ સાર્થહેતવે મયા સ્વકોશં ન હતં ન પાતિતમ્ ॥ ૨,૪૮.

જે ક્ષત્રિય દેહ છોડીને યુદ્ધભૂમિમાં સ્વામીના મૃત્યુ, ગૌહરણ, સ્ત્રી-બાળકના મૃત્યુ કે કારવાં માટે દુઃખ કરે છે, અને વિચારે છે કે 'મારું ધન તો હોતું જ નહોતું', તો—

વૈશ્યઃ સ્વકર્માણિ વિશોચતે તદા ગૃહીતપાશો ન મયાપિ સઞ્ચિતમ્ । સત્યં ન ચોક્તં ક્રય વિક્રયેણ મોહાદ્વિમૂઢેન કુટુમ્બહેતવે ॥ ૨,૪૮.

વૈશ્ય પોતાનું વ્યવસાય માટે દુઃખ કરે છે, તો પાશથી બંધાયેલો, તેણે મારા માટે કોઈ પુણ્ય એકત્ર કર્યું નથી; ખરીદી-વેચાણમાં સત્ય બોલાતું નથી, કુટુંબ માટે મોહ અને મૂર્ખતાથી.

શૂદ્રં વપુઃ પ્રાપ્ય યશસ્કરં સદા દાનં દ્વિજેભ્યો ન કૃતં દ્વિજાર્ચનમ્ । ચ્દૃદદ્યત્દદ્વડ્ઢ ઢદ્ધદૃથ્ર્દદૃધ્ડ્ઢથ્ર્ડડ્ઢદ્ધ જલાશયો નૈવ કૃતો ધરાતલે અસંસ્કૃતો વિપ્રવરો ન સંસ્કૃતઃ ॥ ૨,૪૮.

શૂદ્ર શરીર પામીને, જે સદા દ્વિજોને દાન આપતું નથી, તેમને માન આપતું નથી, ધરા પર પાણીનો તળાવ બનાવતું નથી અને સંસ્કાર કરાવતું નથી, એવો વ્યક્તિ સાચો બ્રાહ્મણ ગણાતો નથી.

ત્યક્ત્વા સ્વકર્માણિ મદેન સુસ્થિતં મયા સુતીર્થે સ્વવપુર્ન ચોજ્ઝિતમ્ । ધર્મોર્જિતો નૈવ ન દેવપૂજનં કૃતં મયા ચૈવ વિમુક્તિહેતવે ॥ ૨,૪૮.

અહંકારથી પોતાના કર્મો છોડી, પવિત્ર તીર્થમાં આરામથી રહ્યો, પણ શરીર છોડ્યું નહીં; ન તો ધર્મનું પાલન કર્યું, ન દેવોની પૂજા કરી મુક્તિ માટે.

દેહં સમાસાદ્ય તથૈવ પિણ્ડજં વર્ણાંસ્તથૈવાન્ત્યજમ્લેચ્છસંજ્ઞિતાન્ । મરુન્મયં દેહમિમે વિશન્તિ નૈવેહમાનાઃ પથિ ધર્મસંકુલે ॥ ૨,૪૮.

આહારથી બનેલું શરીર પામીને, હું બહારના અને મ્લેચ્છ જાતિમાં ગયો; વાયુથી બનેલા આ શરીરો ધર્મથી ભરેલા માર્ગે કદી પ્રવેશતા નથી.

પરસ્પરં ધર્મકૃન્તં સ્વકીયં સમ્પાદ્ય લક્ષ્યં પથિ સઞ્ચરન્ત્સ્વમ્ । પક્ષીન્દ્ર વાક્યાનિ શૃણુષ્વ તાનિ મનોરમાણિ પ્રવદન્તિ યાનિ ॥ ૨,૪૮.

દરેકે પોતાનું ધર્મમય લક્ષ્ય પૂરૂં કરીને માર્ગે આગળ વધે છે; પંખીઓના રાજા, એ મનોહર વચનો સાંભળ, જે તેઓ બોલે છે.

સારા હિ લોકેષુ ભવેત્ત્રિલોકી દ્વીપેષુ સર્વેષુ ચ જમ્બુકાખ્યમ્ । દેશેષુ સર્વેષ્વપિ દેવદેશઃ જીવેષુ સર્વેષુ મનુષ્ય એવ ॥ ૨,૪૮.

ત્રણે લોકમાં સાર છે; બધા દ્વીપોમાં જંબુદ્વીપ પ્રસિદ્ધ છે; બધા દેશોમાં દેવલોક શ્રેષ્ઠ છે; બધા જીવોમાં માનવ સર્વોપરી છે.

વર્ણાશ્ચ ચત્વાર ઇહ પ્રશસ્તાઃ વર્ણેષુ ધર્મિષ્ઠનરાઃ પ્રશસ્તાઃ । ધર્મેણ સૌખ્યં સમુપૈતિ સર્વં જ્ઞાનં સમાપ્નોતિ મહાપથે સ્થિતઃ ॥ ૨,૪૮.

અહીં ચાર વર્ણો શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે; અને તેમાં પણ જે ધર્મમાં સ્થિર છે, તે વધારે વખાણપાત્ર છે; ધર્મથી સર્વ સુખ મળે છે અને મહાન માર્ગે ચાલનાર જ્ઞાન પામે છે.

દેહં પરિત્યજ્ય યદા ગતાયુઃ પક્ષિન્ સ્થિતોઽહં કૃમિકીટસંસ્થિતઃ । સરીસૃપોઽહં મશકો વિનિર્મિતશ્ચતુષ્પદોઽહં વનસૂકરોઽહમ્ ॥ ૨,૪૮.

શરીર છોડીને અને આયુષ્ય પૂરૂં થઈ ગયા પછી, હે પંખી, હું કીડા-મકોડા, સરીસૃપ, મચ્છર, ચતુષ્પદ અને જંગલી દૂધિયારૂપે રહ્યો છું.

સર્વં વિજાનાતિ હિ ગર્ભસંસ્થિતો જાતશ્ચ સદ્યસ્તદિદઞ્ચ વિસ્મરેત્ । યચ્ચિન્તિતં ગર્ભસમાગતેન વૈ બાલો યુવા વૃદ્ધવયા બભૂવ ॥ ૨,૪૮.

ગર્ભમાં રહીએ ત્યારે બધું જાણીએ છીએ, પણ જન્મતાં જ બધું ભૂલી જઈએ છીએ; ગર્ભમાં જે વિચાર્યું, તે બાળક, યુવાન અને વૃદ્ધ બની જાય છે.

મોહાદ્વિનાષ્ટં યદિ ગર્ભચિન્તિતં સ્મૃતં પુનર્મૃત્યુગતે ચદેહે । તસ્મિન્પ્રનષ્ટે હૃદિ ચિન્તિતં ગતં સ્મૃતં પુનર્ગર્ભગતે ચ દેહે ॥ ૨,૪૮.

મોહવશ ગર્ભમાં વિચરેલું ભૂલી જઈએ, અને મૃત્યુ સમયે પણ એ યાદ ન રહે; જ્યારે એ પણ ગુમાય જાય, ત્યારે હૃદયમાં વિચારેલું પણ જાય છે, અને ફરી ગર્ભમાં જઈએ ત્યારે એ ફરી યાદ આવે છે.

તસ્મિન્પ્રનષ્ટે હૃદિ ચિન્તિતં પુનર્મયા સ્વકોશે પરવઞ્ચનં કૃતમ્ । દ્યૂતૈશ્છલેનાપિ ચ ચૌર્યવૃત્ત્યા ધર્મં વ્યતિક્રમ્ય શરીરરક્ષણે ॥ ૨,૪૮.

જ્યારે એ પણ ગુમાય જાય, ત્યારે હૃદયમાં વિચારેલું પણ ભૂલી જઈએ; પછી મેં પોતાના ખજાનામાં છેતરપિંડી કરી; જુગાર, કપટ અને ચોરીથી શરીર બચાવવા ધર્મનો ભંગ કર્યો.

કૃચ્છ્રેણ લક્ષ્મીઃ સમુપાર્જિતા સ્વયં મયા ન ભુક્તં મનસેપ્સિતં ધનમ્ । તામ્બૂલમન્નં મધુરં સગોરસં દત્ત્વાગ્નિદેવાતિથિબન્ધુવર્ગે ॥ ૨,૪૮.

મહેનતે ધન મેળવ્યું, પણ મનગમતું ધન ભોગવ્યું નહીં; પાન, ભોજન, દૂધવાળું મીઠાઈ, અગ્નિ, દેવ, અતિથિ અને સંબંધીઓને આપી દીધું.

સોમગ્રહે સૂર્યસમાગમેપિ વા ન સેવિતં તીર્થવરિષ્ઠમુત્તમમ્ । કોશં સ્વકીયં મલમૂત્રપૂરિતં દેહિન્ક્વચિન્નિસ્તર યત્ત્વયા કૃતમ્ ॥ ૨,૪૮.

પૂનમ કે સૂર્ય-ચંદ્ર સંયોગે પણ શ્રેષ્ઠ તીર્થમાં સ્નાન કર્યું નહીં; પોતાનું ખજાનું ગંદકી અને મૂત્રથી ભરેલું હતું, એ કદી શુદ્ધ કર્યું નહીં, હે શરીરધારી, તું જે કર્યું.

મયા ન દૃષ્ટા ન નતા ન પૂજિતા ત્રૈવિક્રમી મૂર્તિરિહ સ્થિતા ભુવિ । પ્રભાસનાથો ન ચ ભક્તિસંસ્તુતો દેહિન્ક્વચિન્નિસ્તર યત્ત્વયા કૃતમ્ ॥ ૨,૪૮.

ત્રિવિક્રમની ભૂમિ પર સ્થિત મૂર્તિને મેં જોયું નહીં, નમ્યું નહીં, પૂજ્યું નહીં; પ્રભાસનાથની પણ ભક્તિપૂર્વક સ્તુતિ કરી નહીં, હે શરીરધારી, તું જે કર્યું.

ગત્વા વરિષ્ઠે ભુવિ તીર્થસન્નિધૌ ધનં ન દત્તં વિદુષાં કરે મયા । આપ્લુત્ય દેહં વિધિના દ્વિજે ગુરૌ દિહિન્ક્વચિન્નિસ્તર યત્ત્વયા કૃતમ્ ॥ ૨,૪૮.

પૃથ્વી પર શ્રેષ્ઠ તીર્થોમાં જઈને પણ, વિદ્વાનોને ધન આપ્યું નહીં; નિયમથી સ્નાન કરીને પણ, દ્વિજ અથવા ગુરુનું સન્માન કર્યું નહીં, હે શરીરધારી, તું જે કર્યું.

ન માતૃપૂજા ન ચ વિષ્ણુશઙ્કરૌ ગણેશચણડ્યૌ ન ચ ભાસ્કરોઽપિ વા । યઞ્ચોપચારૈર્બલિયુક્તચન્દનૈર્દેહિન્ક્વચિન્નિસ્તર યત્ત્વયા કૃતમ્ ॥ ૨,૪૮.

માતાની પૂજા કરી નહીં, ન વિષ્ણુ, શંકર, ગણેશ, ચંડિ, કે ભાસ્કરનું પૂજન કર્યું; યજ્ઞમાં યોગ્ય રીતે ચઢાવ્યું નહીં, હે શરીરધારી, તું જે કર્યું.

લબ્ધા મયા માનવદેવતોપમા મોહાદ્ગતા સર્વમિદઞ્ચ પાર્થિવ । ગતિં ન વીક્ષેત સ વૈ વિમૂઢધીર્દેહિન્ક્વચિન્નિસ્તર યત્ત્વયા કૃતમ્ ॥ ૨,૪૮.

મને માનવ શરીર મળ્યું, જે દેવતાને સમાન છે, પણ મોહથી બધું ગુમાવ્યું, હે પૃથ્વીપુત્ર; મૂર્ખ મનવાળો માર્ગ શોધતો નથી, હે શરીરધારી, તું જે કર્યું.

એતાનિ પક્ષિન્મનસા વિચિન્ત્ય વાક્યાનિ ધર્માર્થયશસ્કરાણિ । મુક્તિં સમાયાન્તિ મનુષ્યલોકે વસન્તિ યે ધર્મરતાઃ સુદેશે ॥ ૨,૪૮.

આ ધર્મ, ધન અને યશ આપતાં વચનો મનમાં વિચારી, જે ધર્મમાં રુચિ રાખે છે અને સારા દેશમાં વસે છે, તે મનુષ્યલોકમાં મુક્તિ પામે છે.

ઇતિ બ્રુવાણૈર્યમધૂતવર્ગૈર્વિહન્યતે કાલમયૈશ્ચ મુદ્ગરૈઃ । હા દૈવ હા દૈવ ઇતિ સ્મરન્ વૈ ધનં ન દત્તં સ્વયમર્જિતં યત્ ॥ ૨,૪૮.

યમદૂતોએ આવું બોલતાં, સમયરૂપ ગદાથી માર પડે છે; 'હાય દૈવ, હાય દૈવ' એમ સ્મરણ થાય છે, કેમ કે મેળવેલું ધન દાનમાં આપ્યું નહીં.

ન ભૂમિદાનં ન ચ ગોપ્રદાનં ન વારિદાનં ન ચ વસ્ત્રદાનમ્ । ફલં સતામ્બૂલવિલેપનં વા ત્વયા ન દત્તં ભુવિ શોચસે કથમ્ ॥ ૨,૪૮.

તમે ન જમીનનું દાન આપ્યું, ન ગાયનું, ન પાણીનું, ન કપડાંનું, ન ફળ, પાન કે સુગંધિત લપસણ પણ આપ્યું; તો પછી પૃથ્વી પર તમે શું માટે દુઃખી થાઓ છો?

પિતા મૃતસ્તે ચ પિતામહઃ સા યયા ધૃતો વાપ્યુદરે સ્વકીયે । મૃતોઽપ્યસૌ બન્ધુજનઃ સમસ્તો દૃષ્ટં ત્વયા સર્વમિદં ગતાયઃ ॥ ૨,૪૮.

તમારા પિતા, દાદા અને જેમણે તમને પેટમાં ધાર્યા હતા, એ પણ ગયા; તમારા બધા સંબંધીઓ પણ ચાલ્યા ગયા છે—આ બધું તમે જોયું છે, હવે તમારો પણ સમય આવી ગયો છે.