ગરુડપુરાણમ્

મઙ્ગલં ભગવાન્વિષ્ણુર્મઙ્ગલં ગરુડધ્વજઃ । મઙ્ગલં પુણ્ડરીકાક્ષો મઙ્ગલાયતનં હરિઃ ॥ ૨,૪૭.

ભગવાન વિષ્ણુ મંગલ છે, ગરુડધ્વજ મંગલ છે, પુંડરીકાક્ષ મંગલ છે, અને હરિ તો મંગલનું ધામ છે.

હરિર્ભાગીરથી વિપ્રા વિપ્રા ભાગીરથી હરિઃ । ભાગીરથી હરિર્વિપ્રાઃ સારમેતજ્જગત્ત્રયે ॥ ૨,૪૭.

હરિ, ભાગીરથી અને બ્રાહ્મણ — બ્રાહ્મણ, ભાગીરથી અને હરિ; ભાગીરથી, હરિ અને બ્રાહ્મણ — આ ત્રણેય જગતમાં આ જ સાર છે.

ઇતિ સૂતમુખોદ્ગીર્ણાં સર્વશાસ્ત્રાર્થમણ્ડિતામ્ । વૈષ્ણવિં વાક્સુધાં પીત્વા ઋષયસ્તુષ્ટિમાયયુઃ ॥ ૨,૪૭.

સૂતજીના મોઢેથી ઉચેરાયેલી, સર્વ શાસ્ત્રોના અર્થથી શોભાયેલી વૈષ્ણવી અમૃતવાણી સાંભળી ઋષિઓએ સંતોષ અનુભવ્યો.

પ્રશશંસુસ્તથાન્યોન્યં સૂતં સર્વાર્થદર્શિનમ્ । પ્રહર્ષમતુલં પ્રાપુર્મુનયઃ શૌનકાદયઃ ॥ ૨,૪૭.

પછી ઋષિઓએ એકબીજાની અને સર્વ અર્થને જાણનારા સૂતજીની પ્રશંસા કરી અને શૌનકાદિ મુનિઓએ અતુલ આનંદ મેળવ્યો.

અપવિત્રઃ પવિત્રો વા સર્વાવસ્થાં ગતોપિ વા । યઃ સ્મરેત્પુણ્ડરીકાક્ષં સ બાહ્યાભ્યન્તરં શુચિઃ ॥ ૨,૪૭.

શરીરથી શુદ્ધ કે અશુદ્ધ, કે કોઈ પણ સ્થિતિમાં હોય, જે પુંડરીકનેત્ર ભગવાનને સ્મરે છે, તે બહારથી અને અંદરથી શુદ્ધ બની જાય છે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૪૮ તાર્ક્ષ્ય ઉવાચ । યે મર્ત્યલોકે નિવસન્તિ માનવાસ્તે સર્વજાતૌ નિધનં પ્રયાન્તિ । કાલે સ્વકીયે નિજપુણ્યસંખ્યયા વદન્તિ લાક કથસ્વ તન્મે ॥ ૨,૪૮.

તાર્ક્ષ્યે પુછ્યું: જે મનુષ્યો મર્ત્યલોકમાં રહે છે, બધા જાતિના લોકો પોતાના પુણ્ય પ્રમાણે પોતાના સમય પર મૃત્યુ પામે છે. આ વિષયમાં મને કહો, વિગતે સમજાવો.

ગચ્છન્તિ માર્ગેણ સુદુસ્તરેણ વિધાતૃનિષ્પાદિતવર્ત્મનિ સ્થિતાઃ । કેનૈવ પુણ્યેન મુદં પ્રયાન્તિ તિષ્ઠન્તિ કેનૈવ કુલં બલં વયઃ ॥ ૨,૪૮.

તેઓ સર્જનહાર દ્વારા બનાવેલી અત્યંત મુશ્કેલ માર્ગે જાય છે. કયા પુણ્યથી તેઓ આનંદ પામે છે અને કયા કારણે કુટુંબ, બળ અને આયુષ્ય ટકી રહે છે?

સૂત ઉવાચ । શ્રુત્વાથ દેવો ગરુડં ત્વવોચત્સ્મૃત્વા વપુઃ કર્મભયઞ્ચ રૂપમ્ । સૃષ્ટા ધરા યેન ચરાચરં જગત્સ યેન શસ્તા વિહિતો યમો વિભુઃ ॥ ૨,૪૮.

સૂતજીએ કહ્યું: આ સાંભળીને ભગવાને પોતાના સ્વરૂપ અને કર્મના ભયને યાદ કરીને ગરુડજીને કહ્યું — જેમણે ધરા અને ચાલતા-અચલ જગતની રચના કરી, જેમણે યમરાજને નિયમિત કર્યો.

શ્રીભગવાનુવાચ । ધર્માર્થકામં ચિરમોક્ષસઞ્ચયમન્યં દ્વિતીયં યમમાર્ગગામિનામ્ । પ્રવિશ્યચાઙ્ગુષ્ઠસમે સ તત્ર વૈ તં પ્રાપ્ય દેહં સ્વમન્દિરમ્? ॥ ૨,૪૮.

શ્રીભગવાને કહ્યું: જે ધર્મ, અર્થ, કામ કે લાંબા સમય સુધી મોક્ષ મેળવવા પ્રયત્ન કરે છે, તેમના માટે બીજો માર્ગ છે, જે યમના માર્ગે લઈ જાય છે; ત્યાં અંગૂઠા જેટલા સ્વરૂપે પ્રવેશીને તે પોતાનું શરીર મેળવે છે અને પછી પોતાના સ્થાન પર જાય છે.

ગૃહીતપાશો રુદતે પુનઃ પુનર્દેશે સુપુણ્યે દ્વિજ દેહસંસ્થિતઃ । દેવેન્દ્રપૂજા પિતૃદેવતૃપ્તિદં મોહાન્ન ચેષ્ટં ન ચ પુત્ત્રસન્તતિઃ ॥ ૨,૪૮.

પાશથી બંધાયેલો, તે વારંવાર રડે છે, અને શુભ સ્થાનમાં, દેહમાં સ્થિર રહે છે. ત્યાં દેવોની પૂજા, પિતૃઓને તૃપ્તિ, કોઈ કર્મ કે સંતાન — આ બધું મોહથી શક્ય નથી.

ન મેઽસ્તિ બન્ધુર્યમમાર્ગગામિનો મયા ન કૃત્યં દ્વિજદેહલિપ્સયા । સમ્પ્રાપ્ય વિપ્રત્વમતીવ દુર્લભં નાધીતવાન્વેદપુરાણસંહિતાઃ । પ્રાપ્તં સુરત્નં કરસંસ્થિતં ગતં દેહન્ક્વચિન્નિસ્તર યત્ત્વયા કૃતમ્ ॥ ૨,૪૮.

યમના માર્ગે જનાર માટે મારું કોઈ સંબંધ નથી; મને દ્વિજદેહની ઇચ્છા નથી. દુર્લભ બ્રાહ્મણ દેહ મળ્યા પછી પણ જેમણે વેદ-પુરાણોનું અધ્યયન કર્યું નથી, એમણે હાથમાં રત્ન મળ્યું પણ શરીર ગુમાવ્યું — હવે જે કર્યું છે, તેનું ફળ ભોગવવું પડશે.

યઃ ક્ષત્ત્રિયો બાહુબલેન સંયુગે લલાટદેશાદ્રુધિરં મુખે પપૌ । તત્સોમપાનં હિ કૃતં મહામખે જીવન્મૃતઃ સોઽપિ હિ યાતિ મુક્તિક્ ॥ ૨,૪૮.

જે ક્ષત્રિય યુદ્ધમાં બાહુબળથી લલાટમાંથી વહેતા લોહીને મોઢે પીવે છે, તે મહાયજ્ઞમાં સોમપાન કર્યાની સમાન છે; જીવતો કે મરેલો હોય, તે મુક્તિ પામે છે.

સ્થાનાન્યનેકાનિ કૃતાનિ તાનિ પીતાન્યનેકાન્યપિ ગર્હિતાનિ । શસ્ત્રં ગૃહીત્વા સમરે રિપૂણાં યઃ સંમુખં યાતિ સ મુક્તપાપઃ ॥ ૨,૪૮.

ઘણા સ્થાન બનાવ્યા, અનેક ભોગ ભોગવ્યા, ભલે તે નિંદનીય હોય; પણ જે શસ્ત્ર લઈને યુદ્ધમાં દુશ્મનો સામે જાય છે, તે પાપથી મુક્ત થાય છે.

ક્ષત્ત્રાન્વયો વાપિ વિશોન્વયો વા શૂદ્રાન્વયો વાપિ હિ નીચવર્ણઃ । સંગ્રામદેવદ્વિજબાલઘાતી સ્ત્રીવૃદ્ધહા દીનતપસ્વિહન્તા ॥ ૨,૪૮.

ક્ષત્રિય, વૈશ્ય, શૂદ્ર કે નીચ જાતિનો હોય, યુદ્ધમાં દેવ, બ્રાહ્મણ, બાળક, સ્ત્રી, વૃદ્ધ કે દુર્બળ તપસ્વીનો હત્યારો —

ઉપદ્રુતેષ્વેષુ પરાઙ્મુખો યઃ સ્યુસ્તસ્ય દેવાઃ સકલાઃ પરાઙ્મુખાઃ । તિલોદકં નૈવ પિબન્તિ પૂર્વે હુતં ન ગૃહ્ણાતિ હુતાશનોપિ તત્ ॥ ૨,૪૮.

જ્યારે આવા લોકો પર આક્રમણ થાય ત્યારે જો તે પીઠ ફેરવે છે, તો બધા દેવો પણ તેની તરફથી પીઠ ફેરવે છે; તેના પૂર્વજ તિલોદક પીતાં નથી અને અગ્નિ પણ તેની હવન સ્વીકારતો નથી.

દ્વેષાદ્ભયાદ્વા સમરે સમાગતે શસ્ત્રં ગૃહીત્વા પરસૈન્યસંમુખઃ । ન યાતિ પક્ષીન્દ્ર મૃશ્ચ પશ્ચાત્ક્ષાત્ત્રં બલં તસ્ય ગતં તથૈવ । દ્વિજાય દત્ત્વા કનકં મહીમિમાં ભૂયઃ સ પશ્ચાદ્ભવતીહ લોકે ॥ ૨,૪૮.

દ્વેષ કે ભયથી યુદ્ધમાં શસ્ત્ર લઈને દુશ્મન સામે જાય છે પણ પછી પીઠ ફેરવે છે, તો પંખીઓના રાજા, તેનું ક્ષત્રિય બળ નષ્ટ થાય છે. જો તે બ્રાહ્મણને સોનું કે જમીન દાન આપે, તો ફરીથી આ લોકમાં જન્મે છે.

દાનં પ્રદત્તં ગ્રહણે દ્વિજેન્દ્રે સ્નાનં કૃતં તેન સદા સુતીર્થે । ગત્વા ગયાયાં પિતૃપિણ્ડદાનં કૃતં સદા યો મ્રિયતે તુ યુદ્ધે ॥ ૨,૪૮.

ગ્રહણ સમયે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોને દાન આપવું, પવિત્ર તીર્થોમાં સ્નાન કરવું અને ગયામાં પિતૃઓને પિંડદાન કરવું — આ બધું તે વ્યક્તિએ હંમેશા કર્યું માનવામાં આવે છે, જે યુદ્ધમાં મરે છે.

યઃ ક્ષાત્ત્રદેહન્તુ વિહાય શોચતે રણાઙ્ગણે સ્વામિવધે ચ ગોગ્રહે । સ્ત્રીબાલઘાતે પથિ સાર્થહેતવે મયા સ્વકોશં ન હતં ન પાતિતમ્ ॥ ૨,૪૮.

જે ક્ષત્રિય દેહ છોડીને યુદ્ધભૂમિમાં સ્વામીના મૃત્યુ, ગૌહરણ, સ્ત્રી-બાળકના મૃત્યુ કે કારવાં માટે દુઃખ કરે છે, અને વિચારે છે કે 'મારું ધન તો હોતું જ નહોતું', તો—

વૈશ્યઃ સ્વકર્માણિ વિશોચતે તદા ગૃહીતપાશો ન મયાપિ સઞ્ચિતમ્ । સત્યં ન ચોક્તં ક્રય વિક્રયેણ મોહાદ્વિમૂઢેન કુટુમ્બહેતવે ॥ ૨,૪૮.

વૈશ્ય પોતાનું વ્યવસાય માટે દુઃખ કરે છે, તો પાશથી બંધાયેલો, તેણે મારા માટે કોઈ પુણ્ય એકત્ર કર્યું નથી; ખરીદી-વેચાણમાં સત્ય બોલાતું નથી, કુટુંબ માટે મોહ અને મૂર્ખતાથી.

શૂદ્રં વપુઃ પ્રાપ્ય યશસ્કરં સદા દાનં દ્વિજેભ્યો ન કૃતં દ્વિજાર્ચનમ્ । ચ્દૃદદ્યત્દદ્વડ્ઢ ઢદ્ધદૃથ્ર્દદૃધ્ડ્ઢથ્ર્ડડ્ઢદ્ધ જલાશયો નૈવ કૃતો ધરાતલે અસંસ્કૃતો વિપ્રવરો ન સંસ્કૃતઃ ॥ ૨,૪૮.

શૂદ્ર શરીર પામીને, જે સદા દ્વિજોને દાન આપતું નથી, તેમને માન આપતું નથી, ધરા પર પાણીનો તળાવ બનાવતું નથી અને સંસ્કાર કરાવતું નથી, એવો વ્યક્તિ સાચો બ્રાહ્મણ ગણાતો નથી.

ત્યક્ત્વા સ્વકર્માણિ મદેન સુસ્થિતં મયા સુતીર્થે સ્વવપુર્ન ચોજ્ઝિતમ્ । ધર્મોર્જિતો નૈવ ન દેવપૂજનં કૃતં મયા ચૈવ વિમુક્તિહેતવે ॥ ૨,૪૮.

અહંકારથી પોતાના કર્મો છોડી, પવિત્ર તીર્થમાં આરામથી રહ્યો, પણ શરીર છોડ્યું નહીં; ન તો ધર્મનું પાલન કર્યું, ન દેવોની પૂજા કરી મુક્તિ માટે.

દેહં સમાસાદ્ય તથૈવ પિણ્ડજં વર્ણાંસ્તથૈવાન્ત્યજમ્લેચ્છસંજ્ઞિતાન્ । મરુન્મયં દેહમિમે વિશન્તિ નૈવેહમાનાઃ પથિ ધર્મસંકુલે ॥ ૨,૪૮.

આહારથી બનેલું શરીર પામીને, હું બહારના અને મ્લેચ્છ જાતિમાં ગયો; વાયુથી બનેલા આ શરીરો ધર્મથી ભરેલા માર્ગે કદી પ્રવેશતા નથી.

પરસ્પરં ધર્મકૃન્તં સ્વકીયં સમ્પાદ્ય લક્ષ્યં પથિ સઞ્ચરન્ત્સ્વમ્ । પક્ષીન્દ્ર વાક્યાનિ શૃણુષ્વ તાનિ મનોરમાણિ પ્રવદન્તિ યાનિ ॥ ૨,૪૮.

દરેકે પોતાનું ધર્મમય લક્ષ્ય પૂરૂં કરીને માર્ગે આગળ વધે છે; પંખીઓના રાજા, એ મનોહર વચનો સાંભળ, જે તેઓ બોલે છે.

સારા હિ લોકેષુ ભવેત્ત્રિલોકી દ્વીપેષુ સર્વેષુ ચ જમ્બુકાખ્યમ્ । દેશેષુ સર્વેષ્વપિ દેવદેશઃ જીવેષુ સર્વેષુ મનુષ્ય એવ ॥ ૨,૪૮.

ત્રણે લોકમાં સાર છે; બધા દ્વીપોમાં જંબુદ્વીપ પ્રસિદ્ધ છે; બધા દેશોમાં દેવલોક શ્રેષ્ઠ છે; બધા જીવોમાં માનવ સર્વોપરી છે.

વર્ણાશ્ચ ચત્વાર ઇહ પ્રશસ્તાઃ વર્ણેષુ ધર્મિષ્ઠનરાઃ પ્રશસ્તાઃ । ધર્મેણ સૌખ્યં સમુપૈતિ સર્વં જ્ઞાનં સમાપ્નોતિ મહાપથે સ્થિતઃ ॥ ૨,૪૮.

અહીં ચાર વર્ણો શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે; અને તેમાં પણ જે ધર્મમાં સ્થિર છે, તે વધારે વખાણપાત્ર છે; ધર્મથી સર્વ સુખ મળે છે અને મહાન માર્ગે ચાલનાર જ્ઞાન પામે છે.

દેહં પરિત્યજ્ય યદા ગતાયુઃ પક્ષિન્ સ્થિતોઽહં કૃમિકીટસંસ્થિતઃ । સરીસૃપોઽહં મશકો વિનિર્મિતશ્ચતુષ્પદોઽહં વનસૂકરોઽહમ્ ॥ ૨,૪૮.

શરીર છોડીને અને આયુષ્ય પૂરૂં થઈ ગયા પછી, હે પંખી, હું કીડા-મકોડા, સરીસૃપ, મચ્છર, ચતુષ્પદ અને જંગલી દૂધિયારૂપે રહ્યો છું.

સર્વં વિજાનાતિ હિ ગર્ભસંસ્થિતો જાતશ્ચ સદ્યસ્તદિદઞ્ચ વિસ્મરેત્ । યચ્ચિન્તિતં ગર્ભસમાગતેન વૈ બાલો યુવા વૃદ્ધવયા બભૂવ ॥ ૨,૪૮.

ગર્ભમાં રહીએ ત્યારે બધું જાણીએ છીએ, પણ જન્મતાં જ બધું ભૂલી જઈએ છીએ; ગર્ભમાં જે વિચાર્યું, તે બાળક, યુવાન અને વૃદ્ધ બની જાય છે.

મોહાદ્વિનાષ્ટં યદિ ગર્ભચિન્તિતં સ્મૃતં પુનર્મૃત્યુગતે ચદેહે । તસ્મિન્પ્રનષ્ટે હૃદિ ચિન્તિતં ગતં સ્મૃતં પુનર્ગર્ભગતે ચ દેહે ॥ ૨,૪૮.

મોહવશ ગર્ભમાં વિચરેલું ભૂલી જઈએ, અને મૃત્યુ સમયે પણ એ યાદ ન રહે; જ્યારે એ પણ ગુમાય જાય, ત્યારે હૃદયમાં વિચારેલું પણ જાય છે, અને ફરી ગર્ભમાં જઈએ ત્યારે એ ફરી યાદ આવે છે.

તસ્મિન્પ્રનષ્ટે હૃદિ ચિન્તિતં પુનર્મયા સ્વકોશે પરવઞ્ચનં કૃતમ્ । દ્યૂતૈશ્છલેનાપિ ચ ચૌર્યવૃત્ત્યા ધર્મં વ્યતિક્રમ્ય શરીરરક્ષણે ॥ ૨,૪૮.

જ્યારે એ પણ ગુમાય જાય, ત્યારે હૃદયમાં વિચારેલું પણ ભૂલી જઈએ; પછી મેં પોતાના ખજાનામાં છેતરપિંડી કરી; જુગાર, કપટ અને ચોરીથી શરીર બચાવવા ધર્મનો ભંગ કર્યો.