ગરુડપુરાણમ્

મૃતસ્યૈવ તુ યદ્દાનં પરોક્ષે તત્સમં સ્મૃતમ્ । સ્વહસ્તેન તતો દેયં મૃતે કઃ કસ્ય દાસ્યતી ॥ ૨,૪૭.

મૃત વ્યક્તિ માટે પરોક્ષે આપેલું દાન સમાન માનવામાં આવે છે; એટલે પોતાના હાથેથી દાન આપવું જોઈએ—મૃત્યુ પછી કોણ કોને આપશે?

દાનધર્મવિહીનાનાં કૃપણૈર્જીવેતક્ષિતૈઃ । અસ્થિરેણ શરીરેણ સ્થિરં કર્મ સમાચરેત્ ॥ ૨,૪૭.

જે લોકો દાન અને ધર્મથી વંચિત છે, અને જીવનથી ચિપકાયેલા કંજુસ છે, તેમણે આ અસ્થિર શરીરથી સ્થિર કર્મ કરવું જોઈએ.

અવશ્યમેવ યાસ્યન્તિ પ્રાણાઃ પ્રાઘુણિ (ઘૂર્ણિ) કા ઇવ ॥ ૨,૪૭.

નિશ્ચિત છે કે પ્રાણ તો એક દિવસ જરૂર જ જશે, જેમ ગાયોની ટોળી આગળ વધે છે.

ઇતીદમુક્તં તવ પક્ષિરાજ વિડમ્બનં જન્તુગણસ્ય સર્વમ્ । પ્રેતસ્ય મોક્ષાય તદૌદ્ધ્વન્દૈહિકં હિતાય લોકસ્ય ચરેચ્છુભાય તુ ॥ ૨,૪૭.

હે પંખીરાજ, આ બધું જીવજંતુઓના ઉપહાસરૂપે તમને કહેવામાં આવ્યું છે; મૃતકના મુક્તિ માટે અને લોકહિત માટે આ ઉર્ધ્વદેહિક કર્મ કરવું જોઈએ.

સૂત ઉવાચ । એવં વિપ્રાઃ સમાદ્દિષ્ટો વિષ્ણુના પ્રભવિષ્ણુના । ગરુડ પ્રેતચરિતં શ્રુત્વા સન્તુષ્ટિમાગતઃ ॥ ૨,૪૭.

સૂત કહે છે: હે વિદ્વાનો, વિષ્ણુ ભગવાને આ રીતે ઉપદેશ આપ્યા પછી, ગરુડજી પ્રેતલોકની વાતો સાંભળી સંતોષ પામ્યા.

વ્રતતીર્થાદિકં સર્વં પુનઃ પપ્રચ્છ કેશવમ્ । ધ્યાત્વા મનસિ સર્વેશં સર્વકારણકારણમ્ ॥ ૨,૪૭.

પછી ગરુડજી એ બધા વ્રતો, તીર્થો વગેરે વિશે ફરીથી કેશવજીને પૂછ્યું, અને મનમાં સર્વના સ્વામી, સર્વ કારણના કારણનું ધ્યાન કર્યું.

ઋષયઃ સર્વમેવૈતજ્જન્તૂનાં પ્રભવાદિકમ્ । મરણં જન્મ ચ તથા પ્રેતત્વઞ્ચૌર્ધ્વદૈહિકમ્ ॥ ૨,૪૭.

ઋષિઓએ કહ્યું: સર્વ જીવોના જન્મ, મૃત્યુ, પ્રેતાવસ્થા અને ઉર્ધ્વદેહિક—all આ બધું જણાવાયું છે.

મયા પ્રોક્તં વૈ મુક્ત્યૈ નિદાનં ચૈવ સર્વશઃ । લાભસ્તેષાં જયસ્તેષાં કુતસ્તેષાં પરાજયઃ । યેષામિન્દીવરશ્યામો હૃદયસ્થો જનાર્દનઃ ॥ ૨,૪૭.

મુક્તિ માટે અને તેના કારણ માટે મેં બધું સમજાવ્યું છે; જેમના હૃદયમાં ઇન્દીવર સમા શ્યામ રંગના જનાર્દન વસે છે, તેમને લાભ અને વિજય જ મળે છે, હાર તો ક્યારેય નહીં.

ધર્મો જયતિ નાધર્મઃ સત્યં જયતિ નાનૃતમ્ । ક્ષમા જયતિ ન ક્રોધો વિષ્ણુર્જયતિ નાસુરાઃ ॥ ૨,૪૭.

ધર્મ જ જીતે છે, અધર્મ નહીં; સત્ય જીતે છે, અસત્ય નહીં; ક્ષમા જીતે છે, ક્રોધ નહીં; વિષ્ણુ જીતે છે, અસુરો નહીં.

વિષ્ણુર્માતા પિતા વિષ્ણુર્વિષ્ણુઃ સ્વજનબાન્ધવાઃ । યેષામેવ સ્થિરા બુદ્ધિર્ન તેષાં દુર્ગતિર્ભવેત્ ॥ ૨,૪૭.

વિષ્ણુ માતા છે, વિષ્ણુ પિતા છે, વિષ્ણુ જ પોતાના સગા-સંબંધીઓ છે; જેમનું મન એમા સ્થિર છે, તેમને ક્યારેય દુર્ભાગ્ય નથી આવતું.

મઙ્ગલં ભગવાન્વિષ્ણુર્મઙ્ગલં ગરુડધ્વજઃ । મઙ્ગલં પુણ્ડરીકાક્ષો મઙ્ગલાયતનં હરિઃ ॥ ૨,૪૭.

ભગવાન વિષ્ણુ મંગલ છે, ગરુડધ્વજ મંગલ છે, પુંડરીકાક્ષ મંગલ છે, અને હરિ તો મંગલનું ધામ છે.

હરિર્ભાગીરથી વિપ્રા વિપ્રા ભાગીરથી હરિઃ । ભાગીરથી હરિર્વિપ્રાઃ સારમેતજ્જગત્ત્રયે ॥ ૨,૪૭.

હરિ, ભાગીરથી અને બ્રાહ્મણ — બ્રાહ્મણ, ભાગીરથી અને હરિ; ભાગીરથી, હરિ અને બ્રાહ્મણ — આ ત્રણેય જગતમાં આ જ સાર છે.

ઇતિ સૂતમુખોદ્ગીર્ણાં સર્વશાસ્ત્રાર્થમણ્ડિતામ્ । વૈષ્ણવિં વાક્સુધાં પીત્વા ઋષયસ્તુષ્ટિમાયયુઃ ॥ ૨,૪૭.

સૂતજીના મોઢેથી ઉચેરાયેલી, સર્વ શાસ્ત્રોના અર્થથી શોભાયેલી વૈષ્ણવી અમૃતવાણી સાંભળી ઋષિઓએ સંતોષ અનુભવ્યો.

પ્રશશંસુસ્તથાન્યોન્યં સૂતં સર્વાર્થદર્શિનમ્ । પ્રહર્ષમતુલં પ્રાપુર્મુનયઃ શૌનકાદયઃ ॥ ૨,૪૭.

પછી ઋષિઓએ એકબીજાની અને સર્વ અર્થને જાણનારા સૂતજીની પ્રશંસા કરી અને શૌનકાદિ મુનિઓએ અતુલ આનંદ મેળવ્યો.

અપવિત્રઃ પવિત્રો વા સર્વાવસ્થાં ગતોપિ વા । યઃ સ્મરેત્પુણ્ડરીકાક્ષં સ બાહ્યાભ્યન્તરં શુચિઃ ॥ ૨,૪૭.

શરીરથી શુદ્ધ કે અશુદ્ધ, કે કોઈ પણ સ્થિતિમાં હોય, જે પુંડરીકનેત્ર ભગવાનને સ્મરે છે, તે બહારથી અને અંદરથી શુદ્ધ બની જાય છે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૪૮ તાર્ક્ષ્ય ઉવાચ । યે મર્ત્યલોકે નિવસન્તિ માનવાસ્તે સર્વજાતૌ નિધનં પ્રયાન્તિ । કાલે સ્વકીયે નિજપુણ્યસંખ્યયા વદન્તિ લાક કથસ્વ તન્મે ॥ ૨,૪૮.

તાર્ક્ષ્યે પુછ્યું: જે મનુષ્યો મર્ત્યલોકમાં રહે છે, બધા જાતિના લોકો પોતાના પુણ્ય પ્રમાણે પોતાના સમય પર મૃત્યુ પામે છે. આ વિષયમાં મને કહો, વિગતે સમજાવો.

ગચ્છન્તિ માર્ગેણ સુદુસ્તરેણ વિધાતૃનિષ્પાદિતવર્ત્મનિ સ્થિતાઃ । કેનૈવ પુણ્યેન મુદં પ્રયાન્તિ તિષ્ઠન્તિ કેનૈવ કુલં બલં વયઃ ॥ ૨,૪૮.

તેઓ સર્જનહાર દ્વારા બનાવેલી અત્યંત મુશ્કેલ માર્ગે જાય છે. કયા પુણ્યથી તેઓ આનંદ પામે છે અને કયા કારણે કુટુંબ, બળ અને આયુષ્ય ટકી રહે છે?

સૂત ઉવાચ । શ્રુત્વાથ દેવો ગરુડં ત્વવોચત્સ્મૃત્વા વપુઃ કર્મભયઞ્ચ રૂપમ્ । સૃષ્ટા ધરા યેન ચરાચરં જગત્સ યેન શસ્તા વિહિતો યમો વિભુઃ ॥ ૨,૪૮.

સૂતજીએ કહ્યું: આ સાંભળીને ભગવાને પોતાના સ્વરૂપ અને કર્મના ભયને યાદ કરીને ગરુડજીને કહ્યું — જેમણે ધરા અને ચાલતા-અચલ જગતની રચના કરી, જેમણે યમરાજને નિયમિત કર્યો.

શ્રીભગવાનુવાચ । ધર્માર્થકામં ચિરમોક્ષસઞ્ચયમન્યં દ્વિતીયં યમમાર્ગગામિનામ્ । પ્રવિશ્યચાઙ્ગુષ્ઠસમે સ તત્ર વૈ તં પ્રાપ્ય દેહં સ્વમન્દિરમ્? ॥ ૨,૪૮.

શ્રીભગવાને કહ્યું: જે ધર્મ, અર્થ, કામ કે લાંબા સમય સુધી મોક્ષ મેળવવા પ્રયત્ન કરે છે, તેમના માટે બીજો માર્ગ છે, જે યમના માર્ગે લઈ જાય છે; ત્યાં અંગૂઠા જેટલા સ્વરૂપે પ્રવેશીને તે પોતાનું શરીર મેળવે છે અને પછી પોતાના સ્થાન પર જાય છે.

ગૃહીતપાશો રુદતે પુનઃ પુનર્દેશે સુપુણ્યે દ્વિજ દેહસંસ્થિતઃ । દેવેન્દ્રપૂજા પિતૃદેવતૃપ્તિદં મોહાન્ન ચેષ્ટં ન ચ પુત્ત્રસન્તતિઃ ॥ ૨,૪૮.

પાશથી બંધાયેલો, તે વારંવાર રડે છે, અને શુભ સ્થાનમાં, દેહમાં સ્થિર રહે છે. ત્યાં દેવોની પૂજા, પિતૃઓને તૃપ્તિ, કોઈ કર્મ કે સંતાન — આ બધું મોહથી શક્ય નથી.

ન મેઽસ્તિ બન્ધુર્યમમાર્ગગામિનો મયા ન કૃત્યં દ્વિજદેહલિપ્સયા । સમ્પ્રાપ્ય વિપ્રત્વમતીવ દુર્લભં નાધીતવાન્વેદપુરાણસંહિતાઃ । પ્રાપ્તં સુરત્નં કરસંસ્થિતં ગતં દેહન્ક્વચિન્નિસ્તર યત્ત્વયા કૃતમ્ ॥ ૨,૪૮.

યમના માર્ગે જનાર માટે મારું કોઈ સંબંધ નથી; મને દ્વિજદેહની ઇચ્છા નથી. દુર્લભ બ્રાહ્મણ દેહ મળ્યા પછી પણ જેમણે વેદ-પુરાણોનું અધ્યયન કર્યું નથી, એમણે હાથમાં રત્ન મળ્યું પણ શરીર ગુમાવ્યું — હવે જે કર્યું છે, તેનું ફળ ભોગવવું પડશે.

યઃ ક્ષત્ત્રિયો બાહુબલેન સંયુગે લલાટદેશાદ્રુધિરં મુખે પપૌ । તત્સોમપાનં હિ કૃતં મહામખે જીવન્મૃતઃ સોઽપિ હિ યાતિ મુક્તિક્ ॥ ૨,૪૮.

જે ક્ષત્રિય યુદ્ધમાં બાહુબળથી લલાટમાંથી વહેતા લોહીને મોઢે પીવે છે, તે મહાયજ્ઞમાં સોમપાન કર્યાની સમાન છે; જીવતો કે મરેલો હોય, તે મુક્તિ પામે છે.

સ્થાનાન્યનેકાનિ કૃતાનિ તાનિ પીતાન્યનેકાન્યપિ ગર્હિતાનિ । શસ્ત્રં ગૃહીત્વા સમરે રિપૂણાં યઃ સંમુખં યાતિ સ મુક્તપાપઃ ॥ ૨,૪૮.

ઘણા સ્થાન બનાવ્યા, અનેક ભોગ ભોગવ્યા, ભલે તે નિંદનીય હોય; પણ જે શસ્ત્ર લઈને યુદ્ધમાં દુશ્મનો સામે જાય છે, તે પાપથી મુક્ત થાય છે.

ક્ષત્ત્રાન્વયો વાપિ વિશોન્વયો વા શૂદ્રાન્વયો વાપિ હિ નીચવર્ણઃ । સંગ્રામદેવદ્વિજબાલઘાતી સ્ત્રીવૃદ્ધહા દીનતપસ્વિહન્તા ॥ ૨,૪૮.

ક્ષત્રિય, વૈશ્ય, શૂદ્ર કે નીચ જાતિનો હોય, યુદ્ધમાં દેવ, બ્રાહ્મણ, બાળક, સ્ત્રી, વૃદ્ધ કે દુર્બળ તપસ્વીનો હત્યારો —

ઉપદ્રુતેષ્વેષુ પરાઙ્મુખો યઃ સ્યુસ્તસ્ય દેવાઃ સકલાઃ પરાઙ્મુખાઃ । તિલોદકં નૈવ પિબન્તિ પૂર્વે હુતં ન ગૃહ્ણાતિ હુતાશનોપિ તત્ ॥ ૨,૪૮.

જ્યારે આવા લોકો પર આક્રમણ થાય ત્યારે જો તે પીઠ ફેરવે છે, તો બધા દેવો પણ તેની તરફથી પીઠ ફેરવે છે; તેના પૂર્વજ તિલોદક પીતાં નથી અને અગ્નિ પણ તેની હવન સ્વીકારતો નથી.

દ્વેષાદ્ભયાદ્વા સમરે સમાગતે શસ્ત્રં ગૃહીત્વા પરસૈન્યસંમુખઃ । ન યાતિ પક્ષીન્દ્ર મૃશ્ચ પશ્ચાત્ક્ષાત્ત્રં બલં તસ્ય ગતં તથૈવ । દ્વિજાય દત્ત્વા કનકં મહીમિમાં ભૂયઃ સ પશ્ચાદ્ભવતીહ લોકે ॥ ૨,૪૮.

દ્વેષ કે ભયથી યુદ્ધમાં શસ્ત્ર લઈને દુશ્મન સામે જાય છે પણ પછી પીઠ ફેરવે છે, તો પંખીઓના રાજા, તેનું ક્ષત્રિય બળ નષ્ટ થાય છે. જો તે બ્રાહ્મણને સોનું કે જમીન દાન આપે, તો ફરીથી આ લોકમાં જન્મે છે.

દાનં પ્રદત્તં ગ્રહણે દ્વિજેન્દ્રે સ્નાનં કૃતં તેન સદા સુતીર્થે । ગત્વા ગયાયાં પિતૃપિણ્ડદાનં કૃતં સદા યો મ્રિયતે તુ યુદ્ધે ॥ ૨,૪૮.

ગ્રહણ સમયે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોને દાન આપવું, પવિત્ર તીર્થોમાં સ્નાન કરવું અને ગયામાં પિતૃઓને પિંડદાન કરવું — આ બધું તે વ્યક્તિએ હંમેશા કર્યું માનવામાં આવે છે, જે યુદ્ધમાં મરે છે.

યઃ ક્ષાત્ત્રદેહન્તુ વિહાય શોચતે રણાઙ્ગણે સ્વામિવધે ચ ગોગ્રહે । સ્ત્રીબાલઘાતે પથિ સાર્થહેતવે મયા સ્વકોશં ન હતં ન પાતિતમ્ ॥ ૨,૪૮.

જે ક્ષત્રિય દેહ છોડીને યુદ્ધભૂમિમાં સ્વામીના મૃત્યુ, ગૌહરણ, સ્ત્રી-બાળકના મૃત્યુ કે કારવાં માટે દુઃખ કરે છે, અને વિચારે છે કે 'મારું ધન તો હોતું જ નહોતું', તો—

વૈશ્યઃ સ્વકર્માણિ વિશોચતે તદા ગૃહીતપાશો ન મયાપિ સઞ્ચિતમ્ । સત્યં ન ચોક્તં ક્રય વિક્રયેણ મોહાદ્વિમૂઢેન કુટુમ્બહેતવે ॥ ૨,૪૮.

વૈશ્ય પોતાનું વ્યવસાય માટે દુઃખ કરે છે, તો પાશથી બંધાયેલો, તેણે મારા માટે કોઈ પુણ્ય એકત્ર કર્યું નથી; ખરીદી-વેચાણમાં સત્ય બોલાતું નથી, કુટુંબ માટે મોહ અને મૂર્ખતાથી.