ગરુડપુરાણમ્

એતે વસન્તિ સતતં મા વિચારં કૃથાઃ ક્વચિત્ । કૃપણો નાસ્તિકઃ ક્ષુદ્રઃ સ તસ્યાં નિવસેત્ખગ ॥ ૨,૪૭.

આ બધા હંમેશાં ત્યાં જ રહે છે, એમાં કદી શંકા ન કરવી. કંજુષ, નાસ્તિક અને નીચ મનનો માણસ પણ ત્યાં જ વસે છે, હે ખગ.

સદામર્ષો સદા ક્રોધી નિજવાક્યપ્રમાણકૃત્ । પરોક્ત્યુચ્છેદકો નિત્યં વૈતરણ્યા વસેચ્ચિરમ્ ॥ ૨,૪૭.

જે હંમેશાં ઈર્ષ્યા રાખે છે, હંમેશાં ગુસ્સે રહે છે, પોતાનું જ કહેવું સાચું માને છે અને વારંવાર બીજાની વાત કાપે છે—એ લાંબા સમય સુધી વૈતરણીમાં રહે છે.

યસ્ત્વહઙ્કારવાન્પાપી સ્વવિકત્થનકારકઃ । કૃતઘ્નો ગર્ભસન્તાપી વૈતરણ્યાં સ મજ્જતિ ॥ ૨,૪૭.

જે ઘમંડી અને પાપી છે, પોતાનો વખાણ કરે છે, અહોભાવ રાખે છે, ઉપકાર ભૂલી જાય છે અને ગર્ભસ્થ બાળકને દુઃખ આપે છે—એ વૈતરણીમાં ડૂબી જાય છે.

કદાપિ ભાગ્યયોગેન તરણેચ્છા ભવેદ્યદિ । સાનુકૂલા ભવેદ્યેન તદાકર્ણય કાશ્યપ ॥ ૨,૪૭.

ક્યારેક શુભ સંયોગે જો પાર થવાની ઈચ્છા થાય અને અનુકૂળ અવસર મળે, તો એ સાંભળ, હે કશ્યપ.

અયને વિષુવે પુણ્યે વ્યતીપાતે દિનોદયે । ચન્દ્રસૂર્યોપરાગે વા સંક્રાન્તૌ દર્શવાસરે ॥ ૨,૪૭.

ઉત્તરાયણ-દક્ષિણાયણ, વિષ્ણુ સંક્રાંતિ, ગ્રહણ, સૂર્યોદય, ચંદ્ર-સૂર્ય ગ્રહણ, સંક્રમણ અને પવિત્ર તિથિઓ પર—

અન્યેષુ પુણ્યકાલેષુ દીયતે દાનમુત્તમમ્ । યદા તદા ભવેદ્વાપિ શ્રાદ્ધા દાનં પ્રતિ ધ્રુવમ્ ॥ ૨,૪૭.

અન્ય શુભ સમયે પણ શ્રેષ્ઠ દાન આપવું, અથવા શ્રાદ્ધના સમયે પિતૃઓ માટેનું દાન નિશ્ચિતપણે ફળ આપે છે.

તદૈબ દાનકાલઃ સ્યાદ્યતઃ સમ્પત્તિરસ્થિરા । અનિત્યાનિ શરીરાણિ વિભવો નૈવ શાશ્વતઃ ॥ ૨,૪૭.

એ જ દાન કરવાનો યોગ્ય સમય છે, કારણ કે ધન કાયમી નથી; શરીર પણ નાશવાન છે અને વૈભવ ક્યારેય સ્થિર રહેતું નથી.

નિત્યં સન્નિહિતો મૃત્યુઃ કર્તવ્યો ધર્મસંગહઃ । કૃષ્ણાં વા પાટલાં વાપિ કુર્યાદ્વૈતરણીં શુભામ્ ॥ ૨,૪૭.

મૃત્યુ તો હંમેશાં નજીક જ છે, એટલે ધર્મનું સંચય કરવું જોઈએ. કાળી કે લાલ, એવી શુભ વૈતરણી બનાવવી જોઈએ.

સ્વર્ણશૃઙ્ગીં રૌપ્યખુરાં કાંસ્યપાત્રોપદોહનીમ્ । કૃષ્ણવસ્ત્રયુગાચ્છન્નાં સપ્તધાન્યસમન્વિતામ્ ॥ ૨,૪૭.

સોનાની સિંગ, ચાંદીના ખુરા, કાંસાની દૂધદાની, કાળી ચાદરનું જોડી ઓઢાવેલી, અને સાત પ્રકારના અનાજ સાથે—

કાર્પાસદ્રોણશિખરે આસીનં તામ્રભાજને । યમં હૈમં પ્રકુર્વીત લોહદણ્ડસમન્વિતમ્ । ઇક્ષુદણ્ડમયં બદ્ધ્વા પ્લવં સુદૃઢબન્ધનૈઃ ॥ ૨,૪૭.

કપાસના ઢગલા પર બેસાડેલી, તાંબાના વાસણમાં, યમરાજની સોનાની પ્રતિમા, લોખંડની લાઠી સાથે, અને શેરડીના દંડથી મજબૂત રીતે બંધાયેલો વહાણ—

ઉડુપોપરિ તાં ધેનું સૂર્યદેહસમુદ્ભવામ્ । કૃત્વા પ્રકલ્પયેદ્વિપ્રશ્છત્રોપાનહસંયુતમ્ ॥ ૨,૪૭.

તારાઓથી ઉપર, સૂર્યના કાયામાંથી ઉત્પન્ન થયેલી એ ગાય, બ્રાહ્મણ, છત્રી અને પાદુકા સાથે ગોઠવવી.

અઙ્ગુલીયકવાસાંસિ બ્રાહ્મણાય નિવેદયેત્ । ઇમમુચ્ચારયેન્મન્ત્રં સંગૃહ્ય સજલાન્કુશાન્ ॥ ૨,૪૭.

અંગૂઠી અને વસ્ત્ર બ્રાહ્મણને અર્પણ કરવું, પાણીનો ઘડો અને અંકુશ લઇને આ મંત્ર બોલવો.

યમદ્વારે મહાઘોરે શ્રુત્વા વૈતરણીં તદીમ્ । તર્તુકામો દદામ્યેનાં તુભ્યં વૈતરણીં નમઃ ॥ ૨,૪૭.

યમરાજના ભયાનક દ્વારે, વૈતરણી વિશે સાંભળી, પાર થવાની ઈચ્છાથી, હું તને આ વૈતરણી અર્પણ કરું છું—વૈતરણીને વંદન.

ગાવો મે અગ્રતઃ સન્તુ ગાવો મે સન્તુ પાર્શ્વતઃ । ગાવો મે હૃદયે સન્તુ ગવાં મધ્યે વસામ્યહમ્ ॥ ૨,૪૭.

ગાયો મારા આગળ રહે, ગાયો મારા બાજુમાં રહે, ગાયો મારા હૃદયમાં વસે—હું ગાયોના વચ્ચે જ રહું છું.

વિષ્ણુરૂપ દ્વિજશ્રેષ્ઠ મામુદ્ધર મહીસુર । સદક્ષિણા મયા દત્તા તુભ્યં વૈતરણીનમઃ ॥ ૨,૪૭.

દ્વિજશ્રેષ્ઠ, વિષ્ણુરૂપ મહારાજ, મને ઉદ્ધાર કરો; મેં યોગ્ય દક્ષિણાથી તમને ગાય અર્પણ કરી છે—વૈતરણી નદીને વંદન છે.

ધર્મરાજઞ્ચ સર્વેશં વૈતરણ્યાખ્યધેનુકામ્ । સર્વં પ્રદક્ષિણીકૃત્ય બ્રાહ્મણાય નિવેદયેત્ ॥ ૨,૪૭.

ધર્મરાજ અને સર્વના સ્વામી તથા વૈતરણી નામની ગાયની પરિક્રમા કરીને, બધું બ્રાહ્મણને અર્પણ કરવું.

પુચ્છં સંગૃહ્ય ધેન્વાશ્ચ અગ્રે કૃત્વા તુ વૈ વ્દિજમ્ । ધેનુકે ત્વં પ્રતીક્ષસ્વ યમદ્વારે મહાભયે ॥ ૨,૪૭.

ગાયની પૂંછડી પકડી, બ્રાહ્મણને આગળ રાખી, ગાય સાથે યમના ભયાનક દ્વાર પર રાહ જોવી.

ઉત્તારણાય દેવેશિ વૈતરણ્યે નમોઽસ્તુ તે । અનુવ્રજેત્તુ ગચ્છન્તં સર્વં તસ્ય ગૃહં નયેત્ ॥ ૨,૪૭.

દેવીઓમાં શ્રેષ્ઠ, વૈતરણી, તમને વંદન છે, ઉદ્ધાર માટે; જે જાય છે, તેના પાછળ જજો અને તેના બધા પરિવારને પાર પાડી દેજો.

એવં કૃતે વૈનતેય સા સરિત્સુતરા ભવેત્ । સર્વાન્કામાનવાપ્નોતિ યો દદ્યાદ્ભુવિ માનવઃ ॥ ૨,૪૭.

હે વિનતા પુત્ર, આવું કરવાથી એ નદી સહેલાઈથી પાર થઈ જાય છે; જે મનુષ્ય પૃથ્વી પર આવું દાન આપે છે, તે સર્વ ઈચ્છાઓ પ્રાપ્ત કરે છે.

સુકૃતસ્ય પ્રભાવેણ સુખઞ્ચેહ પરત્ર ચ । સ્વસ્થે સહસ્રગુણિતમાતુરે શતસંમિતમ્ ॥ ૨,૪૭.

સારા કર્મના પ્રભાવે અહીં અને પરલોકમાં સુખ મળે છે; સ્વસ્થને હજારો ગણું ફળ મળે છે, અને રોગી ને સો ગણું.

મૃતસ્યૈવ તુ યદ્દાનં પરોક્ષે તત્સમં સ્મૃતમ્ । સ્વહસ્તેન તતો દેયં મૃતે કઃ કસ્ય દાસ્યતી ॥ ૨,૪૭.

મૃત વ્યક્તિ માટે પરોક્ષે આપેલું દાન સમાન માનવામાં આવે છે; એટલે પોતાના હાથેથી દાન આપવું જોઈએ—મૃત્યુ પછી કોણ કોને આપશે?

દાનધર્મવિહીનાનાં કૃપણૈર્જીવેતક્ષિતૈઃ । અસ્થિરેણ શરીરેણ સ્થિરં કર્મ સમાચરેત્ ॥ ૨,૪૭.

જે લોકો દાન અને ધર્મથી વંચિત છે, અને જીવનથી ચિપકાયેલા કંજુસ છે, તેમણે આ અસ્થિર શરીરથી સ્થિર કર્મ કરવું જોઈએ.

અવશ્યમેવ યાસ્યન્તિ પ્રાણાઃ પ્રાઘુણિ (ઘૂર્ણિ) કા ઇવ ॥ ૨,૪૭.

નિશ્ચિત છે કે પ્રાણ તો એક દિવસ જરૂર જ જશે, જેમ ગાયોની ટોળી આગળ વધે છે.

ઇતીદમુક્તં તવ પક્ષિરાજ વિડમ્બનં જન્તુગણસ્ય સર્વમ્ । પ્રેતસ્ય મોક્ષાય તદૌદ્ધ્વન્દૈહિકં હિતાય લોકસ્ય ચરેચ્છુભાય તુ ॥ ૨,૪૭.

હે પંખીરાજ, આ બધું જીવજંતુઓના ઉપહાસરૂપે તમને કહેવામાં આવ્યું છે; મૃતકના મુક્તિ માટે અને લોકહિત માટે આ ઉર્ધ્વદેહિક કર્મ કરવું જોઈએ.

સૂત ઉવાચ । એવં વિપ્રાઃ સમાદ્દિષ્ટો વિષ્ણુના પ્રભવિષ્ણુના । ગરુડ પ્રેતચરિતં શ્રુત્વા સન્તુષ્ટિમાગતઃ ॥ ૨,૪૭.

સૂત કહે છે: હે વિદ્વાનો, વિષ્ણુ ભગવાને આ રીતે ઉપદેશ આપ્યા પછી, ગરુડજી પ્રેતલોકની વાતો સાંભળી સંતોષ પામ્યા.

વ્રતતીર્થાદિકં સર્વં પુનઃ પપ્રચ્છ કેશવમ્ । ધ્યાત્વા મનસિ સર્વેશં સર્વકારણકારણમ્ ॥ ૨,૪૭.

પછી ગરુડજી એ બધા વ્રતો, તીર્થો વગેરે વિશે ફરીથી કેશવજીને પૂછ્યું, અને મનમાં સર્વના સ્વામી, સર્વ કારણના કારણનું ધ્યાન કર્યું.

ઋષયઃ સર્વમેવૈતજ્જન્તૂનાં પ્રભવાદિકમ્ । મરણં જન્મ ચ તથા પ્રેતત્વઞ્ચૌર્ધ્વદૈહિકમ્ ॥ ૨,૪૭.

ઋષિઓએ કહ્યું: સર્વ જીવોના જન્મ, મૃત્યુ, પ્રેતાવસ્થા અને ઉર્ધ્વદેહિક—all આ બધું જણાવાયું છે.

મયા પ્રોક્તં વૈ મુક્ત્યૈ નિદાનં ચૈવ સર્વશઃ । લાભસ્તેષાં જયસ્તેષાં કુતસ્તેષાં પરાજયઃ । યેષામિન્દીવરશ્યામો હૃદયસ્થો જનાર્દનઃ ॥ ૨,૪૭.

મુક્તિ માટે અને તેના કારણ માટે મેં બધું સમજાવ્યું છે; જેમના હૃદયમાં ઇન્દીવર સમા શ્યામ રંગના જનાર્દન વસે છે, તેમને લાભ અને વિજય જ મળે છે, હાર તો ક્યારેય નહીં.

ધર્મો જયતિ નાધર્મઃ સત્યં જયતિ નાનૃતમ્ । ક્ષમા જયતિ ન ક્રોધો વિષ્ણુર્જયતિ નાસુરાઃ ॥ ૨,૪૭.

ધર્મ જ જીતે છે, અધર્મ નહીં; સત્ય જીતે છે, અસત્ય નહીં; ક્ષમા જીતે છે, ક્રોધ નહીં; વિષ્ણુ જીતે છે, અસુરો નહીં.