ગરુડપુરાણમ્

ગૃહસ્થે પ્રોષિતે યચ્ચ કશ્ચિત્તુ મ્રિયતે ગૃહે । આસૌચાપગમે યત્ર પ્રારબ્ધે શ્રાદ્ધકર્મણિ ॥ ૨,૪૫.

ગૃહસ્થ ઘરથી દૂર હોય અને કોઈ ઘરમાં અવસાન પામે, તો અશૌચ્ય પૂર્ણ થયા પછી જ્યારે શ્રાદ્ધ શરૂ થાય,

પ્રત્યાગતશ્ચેજ્જાનાતિ તત્ર વૃત્તં ગૃહી તથા । આશૌચં ગૃહિણસ્તેષાં ન દ્રવ્યાદેસ્તદા ભવેત્ ॥ ૨,૪૫.

ગૃહસ્થ પાછા આવીને જે ઘટના જાણે, ત્યારે એ સમયે તેને સામગ્રીમાં અશૌચ્ય લાગુ પડતું નથી.

પુત્રાદિના યદારબ્ધં શ્રાદ્ધં તત્ત્વેન વાખિલમ્ । સમાપનીયં તત્રાપિ શ્રાદ્ધં ગૃહીતુ દૂરતઃ ॥ ૨,૪૫.

પુત્ર કે બીજાએ શ્રાદ્ધ યોગ્ય રીતે શરૂ કર્યું હોય, તો એ પૂર્ણ કરવું જોઈએ; ગૃહસ્થ દૂર હોય તો પણ શ્રાદ્ધ સ્વીકારવું.

દાત્રા બોક્ત્રા ચ ન જ્ઞાતં સૂતકં મૃતકં તથા । ઉભયોરપિ તદ્દોષં નારોપયતિ કર્હિચિત્ ॥ ૨,૪૫.

દાતા કે ગ્રહીતાને અશૌચ્ય કે મૃત્યુની ખબર ન હોય, તો બંનેમાંથી કોઈને પણ દોષ લાગતો નથી.

યદા ત્વન્યતરજ્ઞાતં સૂતકં મૃતકં તથા । ભોક્તુરેવ તદા દોષો નાન્યો દાતા પ્રદુષ્યતિ ॥ ૨,૪૫.

પણ જો બંનેમાંથી કોઈને અશૌચ્ય કે મૃત્યુની જાણ હોય, તો માત્ર ગ્રહીતાને જ દોષ લાગે છે, દાતાને નહીં.

ઇત્યુક્તેન પ્રકારેણ યઃ કુર્યાન્મૃતવાસરમ્ । અવિજ્ઞાતમૃતાહસ્ય સતતં તારયત્યસૌ ॥ ૨,૪૫.

આ રીતે અજાણ અવસાન દિવસે શ્રાદ્ધ કરવાથી, તે વ્યક્તિને હંમેશા પાર ઉતારી શકાય છે.

નિત્યશ્રાદ્ધેઽથ ગન્ધાદ્યૈર્દ્વિજાનભ્યર્ચ્ય ભક્તિતઃ । સર્વાન્ પિતૃગણાન્ સમ્યક્સહૈવોદ્દિશ્ય યોજયેત્ ॥ ૨,૪૫.

દૈનિક શ્રાદ્ધમાં ભક્તિપૂર્વક સુગંધાદિથી દ્વિજોને પૂજ્યા પછી, બધા પિતૃઓને યોગ્ય રીતે એક સાથે ઉદ્દેશીને અર્પણ કરવું.

આવાહનં સ્વધાકારો પિણ્ડાગ્નૌકરણાદિકમ્ । બ્રહ્મચર્યાદિનિયમા વિશ્વદેવાસ્તથૈવ ચ ॥ ૨,૪૫.

આવાહન, સ્વધા અર્પણ, પિંડ અગ્નિમાં મૂકવું, બ્રહ્મચર્ય વગેરે નિયમો અને વિશ્વદેવોની પૂજા પણ કરવી.

નિત્યશ્રાદ્ધે ત્યજેદેતાન્ ભોજ્યમન્નં પ્રકલ્પયેત્ । દત્ત્વા તુ દક્ષિણાં શક્ત્યા નમસ્કારૈર્વિસર્જયેત્ ॥ ૨,૪૫.

દૈનિક શ્રાદ્ધમાં આ બધું છોડીને ભોજન માટે અન્ન તૈયાર કરવું; શક્તિ પ્રમાણે દક્ષિણાદાન આપીને, વંદન કરીને વિદાય આપવી.

દેવાનુદ્દિશ્ય વિશ્વાદીન્ યદ્દદ્યાદ્દ્વિજભોજનમ્ । તન્નિત્યશ્રાદ્ધવત્કાર્યં દેવશ્રાદ્ધં તદુચ્યતે ॥ ૨,૪૫.

દેવતાઓ જેમ કે વિશ્વદેવોને ઉદ્દેશીને દ્વિજોને જે ભોજન અપાય, તે દૈનિક શ્રાદ્ધની જેમ જ કરવું; તેને દેવ શ્રાદ્ધ કહે છે.

માતૃશ્રાદ્ધન્તુ પૂર્વેણ કર્માદૌ પૈતૃકં તથા । ઉત્તરેઽહનિ વૃદ્ધૌ સ્યાન્માતામહગણસ્ય તુ ॥ ૨,૪૫.

માતાનું શ્રાદ્ધ પણ અગાઉ જણાવ્યા પ્રમાણે કરવું, પિતાનું પણ એ જ રીતે; પછીના દિવસે વૃદ્ધિમાં માતામહના જૂથનું શ્રાદ્ધ કરવું.

શ્રાદ્ધત્રયં પ્રકુર્ર્વીત વૈશ્વદેવન્તુતાન્ત્રિકમ્ ॥ ૨,૪૫.

ત્રણ પ્રકારના શ્રાદ્ધ કરવાં જોઈએ: વૈશ્વદેવ અને તાંત્રિક શ્રાદ્ધ.

માતૃભ્યઃ કલ્પયેત્પૂર્વં પિતૃભ્યસ્તદનન્તરમ્ । માતામહેભ્યશ્ચ તથા દદ્યાદિત્થં ક્રમેણ તુ ॥ ૨,૪૫.

પહેલાં માતાઓને, પછી પિતાઓને અને ત્યારબાદ નાનાના પણ શ્રાદ્ધ આપવું જોઈએ, આ ક્રમમાં.

માતૃશ્રાદ્ધે તુ વિપ્રાણામભાવે સુકુલોદ્ગતાઃ । પતિપુત્રાન્વિતાઃ સાધ્વ્યો યોષિતોઽષ્ટૌ ચ ભાવયેત્ ॥ ૨,૪૫.

માતાનું શ્રાદ્ધ કરવા માટે બ્રાહ્મણો ન મળતાં હોય, તો સારા કુટુંબની, પતિ કે પુત્ર સાથે આવેલી, આઠ સતી સ્ત્રીઓનું માન કરવું.

ઇષ્ટાપૂર્તાદિકે શ્રાદ્ધં કુર્યાદાભ્યુદયં તથા । ઉત્પાતાદિનિમિત્તેષુ નિત્ય શ્રાદ્ધવદેવ તુ ॥ ૨,૪૫.

ઇષ્ટાપૂર્ત અને અન્ય શુભ પ્રસંગો, કે અશુભ સંકેતો જેવા કારણો માટે પણ, નિયમિત શ્રાદ્ધ જેવું શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ.

નિત્યં દૈવઞ્ચ વૃદ્ધિઞ્ચ કામ્યં નૈમિત્તિકં તથા । શ્રાદ્ધાન્યુક્તપ્રકારેણ કુર્વન્ સિદ્ધિમવાપ્નુયાત્ । ઇતિ તે કથિતં તાર્ક્ષ્ય કિમન્યત્પરિપૃચ્છસિ ॥ ૨,૪૫.

દૈનિક, દૈવી, વૃદ્ધિ માટે, ઇચ્છિત અને નિમિત્ત શ્રાદ્ધ યોગ્ય રીતે કરવાથી સફળતા મળે છે. તાર્ક્ષ્ય, તને કહ્યુ છે, હવે બીજું શું પૂછે છે?

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૪૬ તાર્ક્ષ્ય ઉવાચ । સુકૃતસ્ય પ્રભાવેણ સ્વર્ગો નાનાવિધો નણામ્ । ભોગાઃ સૌખ્યાતિ રૂપઞ્ચ બલં બુદ્ધૈઃ પરાક્રમઃ ॥ ૨,૪૬.

તાર્ક્ષ્યે પૂછ્યું: સારા કર્મના પ્રભાવથી મનુષ્યને અનેક પ્રકારના સ્વર્ગ, ભોગ, સુખ, સૌંદર્ય, બળ, બુદ્ધિ અને પરાક્રમ મળે છે.

સત્યં પુણ્યવતાં દેવ જાયતેઽત્ર પરત્ર ચ । સત્યંસત્યં પુનઃ સત્યં વેદવાક્યં ન ચાન્યથા ॥ ૨,૪૬.

હે દેવ, સજ્જનોને અહીં અને પરલોકમાં સત્ય મળે છે; ખરેખર, વેદના વચન ક્યારેય ખોટા નથી.

ધર્મો જયતિ નાધર્મઃ સત્યં જયાતે નાનૃતમ્ । ક્ષમા જયતિ ન ક્રોધો વિષ્ણુર્જયતિ નાસુરઃ ॥ ૨,૪૬.

ધર્મ જીતે છે, અધર્મ નહીં; સત્ય જીતે છે, અસત્ય નહીં; ક્ષમા જીતે છે, ક્રોધ નહીં; વિષ્ણુ જીતે છે, આસુર નહીં.

તદ્વત્સત્યં મયા જ્ઞાતં સુકૃતાચ્છોભનં ભવેત્ । યતોત્કૃષ્ટતમં પુણ્યં તથોત્કૃષ્ટતરોનરઃ ॥ ૨,૪૬.

એ જ રીતે, મેં સમજ્યું છે કે સત્ય અને સારા કર્મથી શુભતા મળે છે; જેમ ઉત્તમ પુણ્ય, તેમ ઉત્તમ મનુષ્ય.

એવન્તુ શ્રોતુમિચ્છામિ જાયન્તે પાપિનો યથા । યેન કર્મવિપાકેન યથા નિયમભાગ્ભવેત્ ॥ ૨,૪૬.

હવે હું સાંભળવા ઈચ્છું છું કે પાપી લોકો કેવી રીતે જન્મે છે અને કયા કર્મફળથી તેમને કઈ સ્થિતિ મળે છે.

યાંયાં યોનિમવાપ્નોતિ યથારૂપશ્ચ જાયતે । તન્મે વદ સુરશ્રેષ્ઠ સમાસેનાપિ કાઙ્ક્ષિતમ્ ॥ ૨,૪૬.

મનુષ્ય કયા ગર્ભમાં જાય છે અને કયા રૂપમાં જન્મે છે—હે દેવોમાં શ્રેષ્ઠ, એ મને સંક્ષિપ્તમાં કહો.

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । શુભાશુભફલૈસ્તાર્ક્ષ્ય ભુક્તભોગા નરાસ્ત્વિહ । જાયન્તે લક્ષણૈર્યૈસ્તુતાનિ મે શૃણુ કાશ્યપ ॥ ૨,૪૬.

શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું: હે તાર્ક્ષ્ય, સારા-ખરાબ કર્મના ફળ ભોગવીને મનુષ્યો ખાસ લક્ષણો સાથે જન્મે છે; હે કાશ્યપ, એ હું તને સમજાવું છું.

ગુરુરાત્મવતાં શાસ્તા રાજા શાસ્તા દુરાત્મનામ્ । ઇહ પ્રચ્છન્નપાપાનાં શાસ્તા વૈવસ્વતો યમઃ ॥ ૨,૪૬.

સ્વયં સંયમી માટે ગુરુ શાસક છે; દુષ્ટ માટે રાજા શાસક છે; અને છુપા પાપ કરનારા માટે અહીં યમરાજ શાસક છે.

પ્રાયશ્ચિત્તેષ્વચીર્ણેષુ યમલોકા હ્યનેકધા । યાતનાભિર્વિમુક્તા યે યાન્તિ તે જીવસન્તતીમ્ ॥ ૨,૪૬.

જે લોકોએ પ્રાયશ્ચિત્ત કર્યું નથી, એમને યમલોકમાં અનેક પ્રકારના દુઃખ મળે છે; અને જે દુઃખમાંથી મુક્ત થાય છે, તેઓ ફરી જન્મમરણમાં આવે છે.

ગત્વા માનુષભાવે તુ પાપચિહ્ના ભવન્તિ તે । તાન્યહં તવ ચિહ્નાનિ કથયિષ્યે ખગોત્તમ ॥ ૨,૪૬.

મનુષ્ય જન્મ પામ્યા પછી, એમને પાપના નિશાન મળે છે; હે પંખીઓમાં શ્રેષ્ઠ, એ નિશાનો હું તને કહું છું.

સોઢ્વા વૈ યાતનાઃ સર્વા ગત્વા વૈવસ્વતક્ષયમ્ । નિસ્તીર્ણયાતનાસ્તે તુ લોકમાયાન્તિ ચિહ્નિતાઃ ॥ ૨,૪૬.

યમરાજના લોકમાં બધાં દુઃખ સહન કર્યા પછી, જે મુક્ત થાય છે, તેઓ એ નિશાન લઈને ફરી જગતમાં આવે છે.

ગદ્ગદોઽનતવાદી સ્યાન્મૂકશ્ચૈવ ગવાનૃતે । બ્રહ્મહા જાયતે કુષ્ઠી શ્યાવદન્તશ્ચ મદ્યપઃ ॥ ૨,૪૬.

જે ગાય વિશે ખોટું બોલે છે, તે તૂટક બોલે છે કે બોલી શકતો નથી; બ્રાહ્મણહત્યા કરનાર કષ્ટરોગી બને છે; દારૂ પીવનારના દાંત કાળા થાય છે.

કુનખી સ્વર્ણહરણાદ્દુશ્ચર્મા ગુરુતલ્પગઃ । સંયોગી હીનયોનિઃ સ્યાદ્દરિદ્રોઽદત્તદાનતઃ ॥ ૨,૪૬.

સોનુ ચોરનારના નખ વાંકાં થાય છે; ગુરુપત્ની સાથે સંબંધ રાખનારને ચામડીનો રોગ થાય છે; અયોગ્ય સંયોગથી નીચી જાતિ મળે છે; અને પરનું લીધું હોય તો ગરીબી આવે છે.