ગરુડપુરાણમ્

એકોદ્દિષ્ટે તુ સમ્પ્રાપ્તે યદિ વિઘ્નઃ પ્રજાયતે । માસેન્યસ્મિન્ તિથૌ તસ્યાં કુર્યાચ્છ્રાદ્ધં તદૈવ હિ ॥ ૨,૪૫.

જો એકોદ્દિષ્ટ શ્રાદ્ધ સમયે કોઈ વિઘ્ન આવે, તો પછીના મહિને એ જ તિથીએ શ્રાદ્ધ કરવું.

તૂષ્ણીં શ્રાદ્ધાન્તુ શૂદ્રસ્ય ભાર્યાયાસ્તત્સુતસ્ય ચ । કન્યાયાશ્ચ દ્વિજાતીનામનુપેતદ્વિજસ્ય ચ ॥ ૨,૪૫.

તૂષણી શ્રાદ્ધ શૂદ્ર, તેની પત્ની, પુત્ર, કન્યા અને દ્વિજાતિમાં ઉપનયન વિના પુરુષો માટે કરવું.

એકકાલે ગતા સૂનાં બહૂનામથ વા દ્વયોઃ । તન્ત્રેણ શ્રપણં કુર્યાચ્છ્રાદ્ધં કુર્યાત્પૃથક્પૃથક્ ॥ ૨,૪૫.

જો ઘણી કે બે સ્ત્રીઓનું એક સાથે અવસાન થાય, તો વિધિ પ્રમાણે હવન કરવું, પણ દરેક માટે શ્રાદ્ધ અલગ-અલગ કરવું.

દદ્યાત્પૂર્વં મૃતસ્યાદૌ દ્વિતીયસ્ય તતઃ પુનઃ । તૃતીયસ્ય તતઃ કુર્યાત્સંનિપાતે ત્વયં વિધિઃ (ક્રમઃ) ॥ ૨,૪૫.

પ્રથમ જેનું અવસાન થયું હોય તેને, પછી બીજા અને પછી ત્રીજા માટે શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ; એકથી વધુ જણ હોય ત્યારે આ જ ક્રમ રાખવો.

પ્રત્યબ્દમેવં યઃ કુર્યાદ્યથાતથમતન્દ્રિતઃ । તારયિત્વા પિતૄન્ સર્વાન્ પ્રાપ્નોતિ પરમાં ગતિમ્ ॥ ૨,૪૫.

જે વ્યક્તિ દર વર્ષે શ્રમપૂર્વક અને શક્ય હોય તે રીતે શ્રાદ્ધ કરે છે, તે પોતાના બધા પિતૃઓને પાર ઉતારે છે અને ઉત્તમ અવસ્થાને પામે છે.

ન જ્ઞાયતે મૃતાહશ્ચેત્પ્રસ્થાનદિનમેવ ચ । માસશ્ચેત્સ્યાત્પરિજ્ઞાતસ્તદ્દર્શે સ્યાન્મૃતાહિકમ્ ॥ ૨,૪૫.

મૃત્યુની તારીખ કે વિદાયનો દિવસ ખબર ન હોય, પણ મહિનો જાણીતો હોય, તો એ મહિનો આવે ત્યારે શ્રાદ્ધ કરવું.

યદા માસો ન વિજ્ઞાતો વિજ્ઞાતં દિનમેવ ચ । તદા માર્ગશિરે માસિ માઘે વા તદ્દિનં ભવેત્ ॥ ૨,૪૫.

જો મહિનો ખબર ન હોય પણ માત્ર દિવસ ખબર હોય, તો એ દિવસ मार्गશીર્ષ કે માઘ મહિનામાં મનાવવો.

દિનમાસાવવિજ્ઞાતૌ મરણસ્ય યદા પુનઃ । પ્રસ્થાનદિનમાસૌ તુ ગ્રાહ્યૌ શ્રાદ્ધે મયોદિતૌ ॥ ૨,૪૫.

મૃત્યુનો દિવસ કે મહિનો બંને અજાણ હોય, તો મેં જે વિદાયનો દિવસ અને મહિનો કહ્યું છે, એ જ શ્રાદ્ધ માટે લેવું.

પ્રસ્થાનસ્યાપિ ન જ્ઞાતૌ દિનમાસૌ યદા પુનઃ । મૃતવાર્તાશ્રુતૌ ગ્રાહ્યૌ પૂર્વપ્રોક્તક્રમેણ તુ ॥ ૨,૪૫.

વિદાયનો દિવસ કે મહિનો પણ ખબર ન હોય અને માત્ર મૃત્યુના સમાચાર મળ્યા હોય, તો અગાઉ જે ક્રમ જણાવ્યો છે એ પ્રમાણે શ્રાદ્ધ કરવું.

પ્રવાસમન્તરેણાપિ સ્યાતાં તૌ વિસ્મૃતૌ યદા । તદાનીમપિ તૌ ગ્રાહ્યૌ પૂર્વવત્તુ મૃતાહિકે ॥ ૨,૪૫.

યાત્રા દરમિયાન બંને વસ્તુઓ ભૂલી જવામાં આવી હોય, તો પણ અગાઉ જે રીતે કહ્યું છે એ પ્રમાણે શ્રાદ્ધ માટે એ જ લેવું.

ગૃહસ્થે પ્રોષિતે યચ્ચ કશ્ચિત્તુ મ્રિયતે ગૃહે । આસૌચાપગમે યત્ર પ્રારબ્ધે શ્રાદ્ધકર્મણિ ॥ ૨,૪૫.

ગૃહસ્થ ઘરથી દૂર હોય અને કોઈ ઘરમાં અવસાન પામે, તો અશૌચ્ય પૂર્ણ થયા પછી જ્યારે શ્રાદ્ધ શરૂ થાય,

પ્રત્યાગતશ્ચેજ્જાનાતિ તત્ર વૃત્તં ગૃહી તથા । આશૌચં ગૃહિણસ્તેષાં ન દ્રવ્યાદેસ્તદા ભવેત્ ॥ ૨,૪૫.

ગૃહસ્થ પાછા આવીને જે ઘટના જાણે, ત્યારે એ સમયે તેને સામગ્રીમાં અશૌચ્ય લાગુ પડતું નથી.

પુત્રાદિના યદારબ્ધં શ્રાદ્ધં તત્ત્વેન વાખિલમ્ । સમાપનીયં તત્રાપિ શ્રાદ્ધં ગૃહીતુ દૂરતઃ ॥ ૨,૪૫.

પુત્ર કે બીજાએ શ્રાદ્ધ યોગ્ય રીતે શરૂ કર્યું હોય, તો એ પૂર્ણ કરવું જોઈએ; ગૃહસ્થ દૂર હોય તો પણ શ્રાદ્ધ સ્વીકારવું.

દાત્રા બોક્ત્રા ચ ન જ્ઞાતં સૂતકં મૃતકં તથા । ઉભયોરપિ તદ્દોષં નારોપયતિ કર્હિચિત્ ॥ ૨,૪૫.

દાતા કે ગ્રહીતાને અશૌચ્ય કે મૃત્યુની ખબર ન હોય, તો બંનેમાંથી કોઈને પણ દોષ લાગતો નથી.

યદા ત્વન્યતરજ્ઞાતં સૂતકં મૃતકં તથા । ભોક્તુરેવ તદા દોષો નાન્યો દાતા પ્રદુષ્યતિ ॥ ૨,૪૫.

પણ જો બંનેમાંથી કોઈને અશૌચ્ય કે મૃત્યુની જાણ હોય, તો માત્ર ગ્રહીતાને જ દોષ લાગે છે, દાતાને નહીં.

ઇત્યુક્તેન પ્રકારેણ યઃ કુર્યાન્મૃતવાસરમ્ । અવિજ્ઞાતમૃતાહસ્ય સતતં તારયત્યસૌ ॥ ૨,૪૫.

આ રીતે અજાણ અવસાન દિવસે શ્રાદ્ધ કરવાથી, તે વ્યક્તિને હંમેશા પાર ઉતારી શકાય છે.

નિત્યશ્રાદ્ધેઽથ ગન્ધાદ્યૈર્દ્વિજાનભ્યર્ચ્ય ભક્તિતઃ । સર્વાન્ પિતૃગણાન્ સમ્યક્સહૈવોદ્દિશ્ય યોજયેત્ ॥ ૨,૪૫.

દૈનિક શ્રાદ્ધમાં ભક્તિપૂર્વક સુગંધાદિથી દ્વિજોને પૂજ્યા પછી, બધા પિતૃઓને યોગ્ય રીતે એક સાથે ઉદ્દેશીને અર્પણ કરવું.

આવાહનં સ્વધાકારો પિણ્ડાગ્નૌકરણાદિકમ્ । બ્રહ્મચર્યાદિનિયમા વિશ્વદેવાસ્તથૈવ ચ ॥ ૨,૪૫.

આવાહન, સ્વધા અર્પણ, પિંડ અગ્નિમાં મૂકવું, બ્રહ્મચર્ય વગેરે નિયમો અને વિશ્વદેવોની પૂજા પણ કરવી.

નિત્યશ્રાદ્ધે ત્યજેદેતાન્ ભોજ્યમન્નં પ્રકલ્પયેત્ । દત્ત્વા તુ દક્ષિણાં શક્ત્યા નમસ્કારૈર્વિસર્જયેત્ ॥ ૨,૪૫.

દૈનિક શ્રાદ્ધમાં આ બધું છોડીને ભોજન માટે અન્ન તૈયાર કરવું; શક્તિ પ્રમાણે દક્ષિણાદાન આપીને, વંદન કરીને વિદાય આપવી.

દેવાનુદ્દિશ્ય વિશ્વાદીન્ યદ્દદ્યાદ્દ્વિજભોજનમ્ । તન્નિત્યશ્રાદ્ધવત્કાર્યં દેવશ્રાદ્ધં તદુચ્યતે ॥ ૨,૪૫.

દેવતાઓ જેમ કે વિશ્વદેવોને ઉદ્દેશીને દ્વિજોને જે ભોજન અપાય, તે દૈનિક શ્રાદ્ધની જેમ જ કરવું; તેને દેવ શ્રાદ્ધ કહે છે.

માતૃશ્રાદ્ધન્તુ પૂર્વેણ કર્માદૌ પૈતૃકં તથા । ઉત્તરેઽહનિ વૃદ્ધૌ સ્યાન્માતામહગણસ્ય તુ ॥ ૨,૪૫.

માતાનું શ્રાદ્ધ પણ અગાઉ જણાવ્યા પ્રમાણે કરવું, પિતાનું પણ એ જ રીતે; પછીના દિવસે વૃદ્ધિમાં માતામહના જૂથનું શ્રાદ્ધ કરવું.

શ્રાદ્ધત્રયં પ્રકુર્ર્વીત વૈશ્વદેવન્તુતાન્ત્રિકમ્ ॥ ૨,૪૫.

ત્રણ પ્રકારના શ્રાદ્ધ કરવાં જોઈએ: વૈશ્વદેવ અને તાંત્રિક શ્રાદ્ધ.

માતૃભ્યઃ કલ્પયેત્પૂર્વં પિતૃભ્યસ્તદનન્તરમ્ । માતામહેભ્યશ્ચ તથા દદ્યાદિત્થં ક્રમેણ તુ ॥ ૨,૪૫.

પહેલાં માતાઓને, પછી પિતાઓને અને ત્યારબાદ નાનાના પણ શ્રાદ્ધ આપવું જોઈએ, આ ક્રમમાં.

માતૃશ્રાદ્ધે તુ વિપ્રાણામભાવે સુકુલોદ્ગતાઃ । પતિપુત્રાન્વિતાઃ સાધ્વ્યો યોષિતોઽષ્ટૌ ચ ભાવયેત્ ॥ ૨,૪૫.

માતાનું શ્રાદ્ધ કરવા માટે બ્રાહ્મણો ન મળતાં હોય, તો સારા કુટુંબની, પતિ કે પુત્ર સાથે આવેલી, આઠ સતી સ્ત્રીઓનું માન કરવું.

ઇષ્ટાપૂર્તાદિકે શ્રાદ્ધં કુર્યાદાભ્યુદયં તથા । ઉત્પાતાદિનિમિત્તેષુ નિત્ય શ્રાદ્ધવદેવ તુ ॥ ૨,૪૫.

ઇષ્ટાપૂર્ત અને અન્ય શુભ પ્રસંગો, કે અશુભ સંકેતો જેવા કારણો માટે પણ, નિયમિત શ્રાદ્ધ જેવું શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ.

નિત્યં દૈવઞ્ચ વૃદ્ધિઞ્ચ કામ્યં નૈમિત્તિકં તથા । શ્રાદ્ધાન્યુક્તપ્રકારેણ કુર્વન્ સિદ્ધિમવાપ્નુયાત્ । ઇતિ તે કથિતં તાર્ક્ષ્ય કિમન્યત્પરિપૃચ્છસિ ॥ ૨,૪૫.

દૈનિક, દૈવી, વૃદ્ધિ માટે, ઇચ્છિત અને નિમિત્ત શ્રાદ્ધ યોગ્ય રીતે કરવાથી સફળતા મળે છે. તાર્ક્ષ્ય, તને કહ્યુ છે, હવે બીજું શું પૂછે છે?

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૪૬ તાર્ક્ષ્ય ઉવાચ । સુકૃતસ્ય પ્રભાવેણ સ્વર્ગો નાનાવિધો નણામ્ । ભોગાઃ સૌખ્યાતિ રૂપઞ્ચ બલં બુદ્ધૈઃ પરાક્રમઃ ॥ ૨,૪૬.

તાર્ક્ષ્યે પૂછ્યું: સારા કર્મના પ્રભાવથી મનુષ્યને અનેક પ્રકારના સ્વર્ગ, ભોગ, સુખ, સૌંદર્ય, બળ, બુદ્ધિ અને પરાક્રમ મળે છે.

સત્યં પુણ્યવતાં દેવ જાયતેઽત્ર પરત્ર ચ । સત્યંસત્યં પુનઃ સત્યં વેદવાક્યં ન ચાન્યથા ॥ ૨,૪૬.

હે દેવ, સજ્જનોને અહીં અને પરલોકમાં સત્ય મળે છે; ખરેખર, વેદના વચન ક્યારેય ખોટા નથી.

ધર્મો જયતિ નાધર્મઃ સત્યં જયાતે નાનૃતમ્ । ક્ષમા જયતિ ન ક્રોધો વિષ્ણુર્જયતિ નાસુરઃ ॥ ૨,૪૬.

ધર્મ જીતે છે, અધર્મ નહીં; સત્ય જીતે છે, અસત્ય નહીં; ક્ષમા જીતે છે, ક્રોધ નહીં; વિષ્ણુ જીતે છે, આસુર નહીં.