ગરુડપુરાણમ્

સૌવર્ણં શક્તિતો નાગં તતો દદ્યાદ્દ્વિજોત્તમે । ધેનું દત્ત્વા તતો બ્રૂયાત્પ્રીયતાં નાગરાડિતિ ॥ ૨,૪૪.

પછી પોતાની શક્તિ પ્રમાણે સોનાનો સાપ શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણને દાન આપવો, ગાય પણ દાન આપીને કહેવું: 'નાગરાજ પ્રસન્ન થાય.'

યથાવિભવ્યં કુર્વીત કર્માણ્યન્યાનિ પૂર્વવત્ । સ્વશાખોક્તવિધાનેન ઇત્થં કુર્યાદ્યથાતથમ્ । પ્રેતત્વાન્મોચયેત્તાંસ્તુ સ્વર્ગમાર્ગં નયેત્ચ ॥ ૨,૪૪.

બીજી વિધિઓ પણ પોતાની શક્તિ પ્રમાણે, પૂર્વે જે રીતે કહેવાય છે તેમ, પોતાની શાખાના નિયમ પ્રમાણે કરવી જોઈએ; આવું યોગ્ય રીતે કરવાથી, તેઓને પ્રેત અવસ્થાથી મુક્ત કરી સ્વર્ગના માર્ગે લઈ જઈ શકાય છે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૪૫ શ્રીવિષ્ણુરુવાચ । પ્રત્યબ્દં શ્રાદ્ધમેવં તે કથયામિ ખગેશ્વર । પ્રત્યબ્દં પાર્વણેનૈવ કુર્યાતાં ક્ષેત્રજોરસૌ ॥ ૨,૪૫.

શ્રીવિષ્ણુએ કહ્યું: હે ખગરાજ, હું તને દર વર્ષે કરાતા શ્રાદ્ધ વિશે કહું છું; દર વર્ષે ક્ષેત્રજ પુત્રએ પર્વણ શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ.

વિધિનાચેતરૈરેવમેકોદ્દિષ્ટં ન પાર્વણમ્ ॥ ૨,૪૫.

બીજાઓએ પણ યોગ્ય રીત પ્રમાણે એકોદ્દિષ્ટ શ્રાદ્ધ કરવું, પર્વણ શ્રાદ્ધ નહીં કરવું.

અનગ્નેશ્ચ સુતૌ સ્યાતામનગ્ની ક્ષેત્રજોરસૌ । એકોદ્દિષ્ટં ન કુર્યાતાં પ્રત્યબ્દં તૌ તુ પાર્વણમ્ ॥ ૨,૪૫.

જો પુત્ર અને પિતા બંને અગ્નિ વિનાના હોય, તો ક્ષેત્રજ પુત્રએ દર વર્ષે એકોદ્દિષ્ટ શ્રાદ્ધ ન કરવું, પણ પર્વણ શ્રાદ્ધ કરવું.

યદા ત્વન્યતરઃ સાગ્નિઃ પુત્રો વાપ્યથવા પિતા । પ્રત્યબ્દં પાર્વણં તત્ર કુર્યાતાં ક્ષેત્રજૌરસૌ ॥ ૨,૪૫.

પણ જો પુત્ર કે પિતા પૈકી કોઈ એક પાસે અગ્નિ હોય, તો ક્ષેત્રજ પુત્રએ દર વર્ષે પર્વણ શ્રાદ્ધ કરવું.

અનગ્નયઃ સાગ્નયો વા પુત્રા વા પિતરોઽપિ વા । એકોદ્દિષ્ટં સુતૈઃ કાર્યં ક્ષયાહ ઇતિ કેચન ॥ ૨,૪૫.

કેટલાક કહે છે કે અગ્નિ હોય કે ન હોય, પુત્ર કે પિતા, બંને માટે પુત્રોએ ક્ષય તિથીએ એકોદ્દિષ્ટ શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ.

દર્શકાલે ક્ષયો યસ્ય પ્રેતપક્ષેઽથ વા પુનઃ । પ્રત્યબ્દં પાર્વણં કાર્યં તસ્ય સર્વૈઃ સુતૈરપિ ॥ ૨,૪૫.

જેના માટે ક્ષય તિથી અમાવાસ્યા કે પિતૃપક્ષમાં આવે, તો બધા પુત્રોએ દર વર્ષે પર્વણ શ્રાદ્ધ કરવું.

એકોદ્દિષ્ટમપુત્રાણાં પુંસાં સ્યાદ્યોપિતામપિ । એકોદ્દિષ્ટે કુશા ગ્રાહ્યાઃ સમૂલા યજ્ઞકર્મણિ । બહિર્લૂનાઃ સકૃલ્લનાઃ શ્રાદ્ધં વૃદ્ધિમૃતે સદા ॥ ૨,૪૫.

પુત્ર ન હોય એવા પુરુષો માટે—even જો પત્ની જીવતી હોય—એકોદ્દિષ્ટ શ્રાદ્ધ કરવું; એમાં મૂળવાળી દર્ભા યજ્ઞમાં લેવી, જ્યારે સામાન્ય શ્રાદ્ધમાં બહારથી કાપેલી અને એક જ વાર વપરાય તેવી દર્ભા લેવી, વધારાના પ્રસંગ સિવાય.

કર્તવ્યે પાર્વણે શ્રાદ્ધે આશૌચં યદિ જાયતે । આશૌચાવગમે કુર્યાચ્છ્રાદ્ધં હિ તદનન્તરમ્ ॥ ૨,૪૫.

જો પર્વણ શ્રાદ્ધ સમયે અશૌચ આવે, તો અશૌચ પૂરુ થયા પછી તરત શ્રાદ્ધ કરવું.

એકોદ્દિષ્ટે તુ સમ્પ્રાપ્તે યદિ વિઘ્નઃ પ્રજાયતે । માસેન્યસ્મિન્ તિથૌ તસ્યાં કુર્યાચ્છ્રાદ્ધં તદૈવ હિ ॥ ૨,૪૫.

જો એકોદ્દિષ્ટ શ્રાદ્ધ સમયે કોઈ વિઘ્ન આવે, તો પછીના મહિને એ જ તિથીએ શ્રાદ્ધ કરવું.

તૂષ્ણીં શ્રાદ્ધાન્તુ શૂદ્રસ્ય ભાર્યાયાસ્તત્સુતસ્ય ચ । કન્યાયાશ્ચ દ્વિજાતીનામનુપેતદ્વિજસ્ય ચ ॥ ૨,૪૫.

તૂષણી શ્રાદ્ધ શૂદ્ર, તેની પત્ની, પુત્ર, કન્યા અને દ્વિજાતિમાં ઉપનયન વિના પુરુષો માટે કરવું.

એકકાલે ગતા સૂનાં બહૂનામથ વા દ્વયોઃ । તન્ત્રેણ શ્રપણં કુર્યાચ્છ્રાદ્ધં કુર્યાત્પૃથક્પૃથક્ ॥ ૨,૪૫.

જો ઘણી કે બે સ્ત્રીઓનું એક સાથે અવસાન થાય, તો વિધિ પ્રમાણે હવન કરવું, પણ દરેક માટે શ્રાદ્ધ અલગ-અલગ કરવું.

દદ્યાત્પૂર્વં મૃતસ્યાદૌ દ્વિતીયસ્ય તતઃ પુનઃ । તૃતીયસ્ય તતઃ કુર્યાત્સંનિપાતે ત્વયં વિધિઃ (ક્રમઃ) ॥ ૨,૪૫.

પ્રથમ જેનું અવસાન થયું હોય તેને, પછી બીજા અને પછી ત્રીજા માટે શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ; એકથી વધુ જણ હોય ત્યારે આ જ ક્રમ રાખવો.

પ્રત્યબ્દમેવં યઃ કુર્યાદ્યથાતથમતન્દ્રિતઃ । તારયિત્વા પિતૄન્ સર્વાન્ પ્રાપ્નોતિ પરમાં ગતિમ્ ॥ ૨,૪૫.

જે વ્યક્તિ દર વર્ષે શ્રમપૂર્વક અને શક્ય હોય તે રીતે શ્રાદ્ધ કરે છે, તે પોતાના બધા પિતૃઓને પાર ઉતારે છે અને ઉત્તમ અવસ્થાને પામે છે.

ન જ્ઞાયતે મૃતાહશ્ચેત્પ્રસ્થાનદિનમેવ ચ । માસશ્ચેત્સ્યાત્પરિજ્ઞાતસ્તદ્દર્શે સ્યાન્મૃતાહિકમ્ ॥ ૨,૪૫.

મૃત્યુની તારીખ કે વિદાયનો દિવસ ખબર ન હોય, પણ મહિનો જાણીતો હોય, તો એ મહિનો આવે ત્યારે શ્રાદ્ધ કરવું.

યદા માસો ન વિજ્ઞાતો વિજ્ઞાતં દિનમેવ ચ । તદા માર્ગશિરે માસિ માઘે વા તદ્દિનં ભવેત્ ॥ ૨,૪૫.

જો મહિનો ખબર ન હોય પણ માત્ર દિવસ ખબર હોય, તો એ દિવસ मार्गશીર્ષ કે માઘ મહિનામાં મનાવવો.

દિનમાસાવવિજ્ઞાતૌ મરણસ્ય યદા પુનઃ । પ્રસ્થાનદિનમાસૌ તુ ગ્રાહ્યૌ શ્રાદ્ધે મયોદિતૌ ॥ ૨,૪૫.

મૃત્યુનો દિવસ કે મહિનો બંને અજાણ હોય, તો મેં જે વિદાયનો દિવસ અને મહિનો કહ્યું છે, એ જ શ્રાદ્ધ માટે લેવું.

પ્રસ્થાનસ્યાપિ ન જ્ઞાતૌ દિનમાસૌ યદા પુનઃ । મૃતવાર્તાશ્રુતૌ ગ્રાહ્યૌ પૂર્વપ્રોક્તક્રમેણ તુ ॥ ૨,૪૫.

વિદાયનો દિવસ કે મહિનો પણ ખબર ન હોય અને માત્ર મૃત્યુના સમાચાર મળ્યા હોય, તો અગાઉ જે ક્રમ જણાવ્યો છે એ પ્રમાણે શ્રાદ્ધ કરવું.

પ્રવાસમન્તરેણાપિ સ્યાતાં તૌ વિસ્મૃતૌ યદા । તદાનીમપિ તૌ ગ્રાહ્યૌ પૂર્વવત્તુ મૃતાહિકે ॥ ૨,૪૫.

યાત્રા દરમિયાન બંને વસ્તુઓ ભૂલી જવામાં આવી હોય, તો પણ અગાઉ જે રીતે કહ્યું છે એ પ્રમાણે શ્રાદ્ધ માટે એ જ લેવું.

ગૃહસ્થે પ્રોષિતે યચ્ચ કશ્ચિત્તુ મ્રિયતે ગૃહે । આસૌચાપગમે યત્ર પ્રારબ્ધે શ્રાદ્ધકર્મણિ ॥ ૨,૪૫.

ગૃહસ્થ ઘરથી દૂર હોય અને કોઈ ઘરમાં અવસાન પામે, તો અશૌચ્ય પૂર્ણ થયા પછી જ્યારે શ્રાદ્ધ શરૂ થાય,

પ્રત્યાગતશ્ચેજ્જાનાતિ તત્ર વૃત્તં ગૃહી તથા । આશૌચં ગૃહિણસ્તેષાં ન દ્રવ્યાદેસ્તદા ભવેત્ ॥ ૨,૪૫.

ગૃહસ્થ પાછા આવીને જે ઘટના જાણે, ત્યારે એ સમયે તેને સામગ્રીમાં અશૌચ્ય લાગુ પડતું નથી.

પુત્રાદિના યદારબ્ધં શ્રાદ્ધં તત્ત્વેન વાખિલમ્ । સમાપનીયં તત્રાપિ શ્રાદ્ધં ગૃહીતુ દૂરતઃ ॥ ૨,૪૫.

પુત્ર કે બીજાએ શ્રાદ્ધ યોગ્ય રીતે શરૂ કર્યું હોય, તો એ પૂર્ણ કરવું જોઈએ; ગૃહસ્થ દૂર હોય તો પણ શ્રાદ્ધ સ્વીકારવું.

દાત્રા બોક્ત્રા ચ ન જ્ઞાતં સૂતકં મૃતકં તથા । ઉભયોરપિ તદ્દોષં નારોપયતિ કર્હિચિત્ ॥ ૨,૪૫.

દાતા કે ગ્રહીતાને અશૌચ્ય કે મૃત્યુની ખબર ન હોય, તો બંનેમાંથી કોઈને પણ દોષ લાગતો નથી.

યદા ત્વન્યતરજ્ઞાતં સૂતકં મૃતકં તથા । ભોક્તુરેવ તદા દોષો નાન્યો દાતા પ્રદુષ્યતિ ॥ ૨,૪૫.

પણ જો બંનેમાંથી કોઈને અશૌચ્ય કે મૃત્યુની જાણ હોય, તો માત્ર ગ્રહીતાને જ દોષ લાગે છે, દાતાને નહીં.

ઇત્યુક્તેન પ્રકારેણ યઃ કુર્યાન્મૃતવાસરમ્ । અવિજ્ઞાતમૃતાહસ્ય સતતં તારયત્યસૌ ॥ ૨,૪૫.

આ રીતે અજાણ અવસાન દિવસે શ્રાદ્ધ કરવાથી, તે વ્યક્તિને હંમેશા પાર ઉતારી શકાય છે.

નિત્યશ્રાદ્ધેઽથ ગન્ધાદ્યૈર્દ્વિજાનભ્યર્ચ્ય ભક્તિતઃ । સર્વાન્ પિતૃગણાન્ સમ્યક્સહૈવોદ્દિશ્ય યોજયેત્ ॥ ૨,૪૫.

દૈનિક શ્રાદ્ધમાં ભક્તિપૂર્વક સુગંધાદિથી દ્વિજોને પૂજ્યા પછી, બધા પિતૃઓને યોગ્ય રીતે એક સાથે ઉદ્દેશીને અર્પણ કરવું.

આવાહનં સ્વધાકારો પિણ્ડાગ્નૌકરણાદિકમ્ । બ્રહ્મચર્યાદિનિયમા વિશ્વદેવાસ્તથૈવ ચ ॥ ૨,૪૫.

આવાહન, સ્વધા અર્પણ, પિંડ અગ્નિમાં મૂકવું, બ્રહ્મચર્ય વગેરે નિયમો અને વિશ્વદેવોની પૂજા પણ કરવી.

નિત્યશ્રાદ્ધે ત્યજેદેતાન્ ભોજ્યમન્નં પ્રકલ્પયેત્ । દત્ત્વા તુ દક્ષિણાં શક્ત્યા નમસ્કારૈર્વિસર્જયેત્ ॥ ૨,૪૫.

દૈનિક શ્રાદ્ધમાં આ બધું છોડીને ભોજન માટે અન્ન તૈયાર કરવું; શક્તિ પ્રમાણે દક્ષિણાદાન આપીને, વંદન કરીને વિદાય આપવી.