ગરુડપુરાણમ્

ગોભૂમિપિણ્ડદાનાદ્યૈઃ શક્ત્યા પ્રેતં સ્મરંશ્ચ તમ્ । તિલૈસ્તિલાંસ્તુ વિપ્રાણાં દર્ભયુક્તેષુ પાણિષુ ॥ ૨,૪૪.

મૃત્યુ પામેલા વ્યક્તિને યાદ રાખીને, પોતાની શક્તિ પ્રમાણે ગાય, જમીન, પિંડ વગેરે દાન કરવું અને બ્રાહ્મણોના હાથમાં દર્ભા સાથે તિલ અર્પણ કરવો.

દદ્યાદન્નં દ્વિજાનાં ચ તામ્બૂલં દક્ષિણાં તથા । એવં શિષ્ટતમં વિપ્રં હરિણ્યેન પ્રપૂજયેત્ ॥ ૨,૪૪.

બ્રાહ્મણોને ભોજન, પાન અને દક્ષિણાં આપવી; અને શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણને હરણચામડાથી સન્માનિત કરવો.

નામ ગોત્રં સ્મરન્ દદ્યાદ્વિષ્ણુપ્રીતોસ્ત્વિતિ બ્રુવન્ । અનુવ્રજ્ય દ્વિજાન્ પશ્ચાત્ત્યક્તામ્ભો દક્ષિણામુખઃ ॥ ૨,૪૪.

નામ અને ગોત્ર સ્મરણ કરીને, 'વિષ્ણુ પ્રસન્ન થાય' એમ કહીને દાન આપવું; પછી બ્રાહ્મણોને વિદાય આપી, દક્ષિણ દિશા તરફ મોઢું કરીને પાણી છોડવું.

કીર્તયન્નામગોત્રે તુ ભુવિ પ્રીતોસ્ત્વિતિ ક્ષિપેત્ । મિત્રબન્ધુજનૈઃ સાર્ધં શેષં ભુઞ્જીત વાગ્યતઃ । પ્રતિસંવત્સરાદિ સ્યાદેકોદ્દિષ્ટવિધાનતઃ ॥ ૨,૪૪.

નામ અને ગોત્ર બોલીને, 'પ્રસન્નતા માટે' એમ કહી જમીન પર નાખવું; પછી મિત્ર-સ્નેહીઓ સાથે મૌન રહીને બાકીનું ભોજન કરવું; આ વિધિ દર વર્ષે કરવી.

એવં કૃતે ગમિષ્યન્તિ સ્વર્લોકં પાપકર્મિણઃ । સપિણ્ડીકરણાદૌ તુ કૃતે ચૈવાપ્નુવન્તિતે ॥ ૨,૪૪.

આ રીતે વિધિ કરવાથી પાપી વ્યક્તિઓ પણ સ્વર્ગલોકમાં જાય છે; અને સપિંડીકરણ વગેરે વિધિથી પણ એ લાભ મળે છે.

અથ કશ્ચિત્પ્રમાદેન મ્રિયતે હ્યુદકાદિભિઃ । સંસારપ્રમુખસ્તસ્ય સર્વં કુર્યાદ્યથાવિધિ ॥ ૨,૪૪.

જો કોઈ વ્યક્તિ પાણી કે એવા અન્ય કારણોસર અચાનક મૃત્યુ પામે, તો તેના કુટુંબના વડાએ યોગ્ય રીત પ્રમાણે તમામ વિધિઓ કરવી જોઈએ.

પ્રમાદાદિચ્છયા મર્ત્યો ન ગચ્છેત્સર્પસંમુખઃ । પક્ષયોરુભયોર્નાગં પઞ્ચમીષુ પ્રપૂજયેત્ ॥ ૨,૪૪.

માણસે અવિચાર કે ઇચ્છાથી ક્યારેય સાપ સામે સીધા ન જવું જોઈએ; પાંચમના દિવસે બંને બાજુના સાપનું પૂજન કરવું જોઈએ.

કુર્યાત્પિષ્ટમયીં લેખાં નાગાનામાકૃતિં ભુવિ । અર્ચયેત્તાં સિતૈઃ પુષ્પૈઃ સુગન્ધૈશ્ચન્દનેનચ ॥ ૨,૪૪.

પછી જમીન પર લોટથી સાપની આકૃતિ બનાવી, તેને સફેદ ફૂલો, સુગંધિત વસ્તુઓ અને ચંદનથી પૂજન કરવું જોઈએ.

પ્રદદ્યાદ્ધૂપદીપન્તુ તણ્ડુલાંશ્ચ સિતાન્ ક્ષિપેત્ । આમપિષ્ટં તથૈવાન્નં ક્ષીરઞ્ચ વિનિવેદયેત્ ॥ ૨,૪૪.

પછી ધૂપ અને દીવો અર્પણ કરવો, સફેદ તાંદળ છાંયડવા, તથા લોટનું પાક, ભોજન અને દૂધ પણ અર્પણ કરવું જોઈએ.

ઉપસ્થાય વદેદેવં મુઞ્ચન્મુદ્રાંશુકાનિ ચ । મધુરં તદ્દિનેઽશ્રીયાદ્દેવશ્રાદ્ધં સમાપયેત્ ॥ ૨,૪૪.

પછી નજીક જઈને યોગ્ય મંત્ર બોલવા, મુદ્રા અને વસ્ત્ર અર્પણ કરવા, એ દિવસે મીઠું ખાવું અને દેવ માટે શ્રાદ્ધ પૂર્ણ કરવું જોઈએ.

સૌવર્ણં શક્તિતો નાગં તતો દદ્યાદ્દ્વિજોત્તમે । ધેનું દત્ત્વા તતો બ્રૂયાત્પ્રીયતાં નાગરાડિતિ ॥ ૨,૪૪.

પછી પોતાની શક્તિ પ્રમાણે સોનાનો સાપ શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણને દાન આપવો, ગાય પણ દાન આપીને કહેવું: 'નાગરાજ પ્રસન્ન થાય.'

યથાવિભવ્યં કુર્વીત કર્માણ્યન્યાનિ પૂર્વવત્ । સ્વશાખોક્તવિધાનેન ઇત્થં કુર્યાદ્યથાતથમ્ । પ્રેતત્વાન્મોચયેત્તાંસ્તુ સ્વર્ગમાર્ગં નયેત્ચ ॥ ૨,૪૪.

બીજી વિધિઓ પણ પોતાની શક્તિ પ્રમાણે, પૂર્વે જે રીતે કહેવાય છે તેમ, પોતાની શાખાના નિયમ પ્રમાણે કરવી જોઈએ; આવું યોગ્ય રીતે કરવાથી, તેઓને પ્રેત અવસ્થાથી મુક્ત કરી સ્વર્ગના માર્ગે લઈ જઈ શકાય છે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૪૫ શ્રીવિષ્ણુરુવાચ । પ્રત્યબ્દં શ્રાદ્ધમેવં તે કથયામિ ખગેશ્વર । પ્રત્યબ્દં પાર્વણેનૈવ કુર્યાતાં ક્ષેત્રજોરસૌ ॥ ૨,૪૫.

શ્રીવિષ્ણુએ કહ્યું: હે ખગરાજ, હું તને દર વર્ષે કરાતા શ્રાદ્ધ વિશે કહું છું; દર વર્ષે ક્ષેત્રજ પુત્રએ પર્વણ શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ.

વિધિનાચેતરૈરેવમેકોદ્દિષ્ટં ન પાર્વણમ્ ॥ ૨,૪૫.

બીજાઓએ પણ યોગ્ય રીત પ્રમાણે એકોદ્દિષ્ટ શ્રાદ્ધ કરવું, પર્વણ શ્રાદ્ધ નહીં કરવું.

અનગ્નેશ્ચ સુતૌ સ્યાતામનગ્ની ક્ષેત્રજોરસૌ । એકોદ્દિષ્ટં ન કુર્યાતાં પ્રત્યબ્દં તૌ તુ પાર્વણમ્ ॥ ૨,૪૫.

જો પુત્ર અને પિતા બંને અગ્નિ વિનાના હોય, તો ક્ષેત્રજ પુત્રએ દર વર્ષે એકોદ્દિષ્ટ શ્રાદ્ધ ન કરવું, પણ પર્વણ શ્રાદ્ધ કરવું.

યદા ત્વન્યતરઃ સાગ્નિઃ પુત્રો વાપ્યથવા પિતા । પ્રત્યબ્દં પાર્વણં તત્ર કુર્યાતાં ક્ષેત્રજૌરસૌ ॥ ૨,૪૫.

પણ જો પુત્ર કે પિતા પૈકી કોઈ એક પાસે અગ્નિ હોય, તો ક્ષેત્રજ પુત્રએ દર વર્ષે પર્વણ શ્રાદ્ધ કરવું.

અનગ્નયઃ સાગ્નયો વા પુત્રા વા પિતરોઽપિ વા । એકોદ્દિષ્ટં સુતૈઃ કાર્યં ક્ષયાહ ઇતિ કેચન ॥ ૨,૪૫.

કેટલાક કહે છે કે અગ્નિ હોય કે ન હોય, પુત્ર કે પિતા, બંને માટે પુત્રોએ ક્ષય તિથીએ એકોદ્દિષ્ટ શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ.

દર્શકાલે ક્ષયો યસ્ય પ્રેતપક્ષેઽથ વા પુનઃ । પ્રત્યબ્દં પાર્વણં કાર્યં તસ્ય સર્વૈઃ સુતૈરપિ ॥ ૨,૪૫.

જેના માટે ક્ષય તિથી અમાવાસ્યા કે પિતૃપક્ષમાં આવે, તો બધા પુત્રોએ દર વર્ષે પર્વણ શ્રાદ્ધ કરવું.

એકોદ્દિષ્ટમપુત્રાણાં પુંસાં સ્યાદ્યોપિતામપિ । એકોદ્દિષ્ટે કુશા ગ્રાહ્યાઃ સમૂલા યજ્ઞકર્મણિ । બહિર્લૂનાઃ સકૃલ્લનાઃ શ્રાદ્ધં વૃદ્ધિમૃતે સદા ॥ ૨,૪૫.

પુત્ર ન હોય એવા પુરુષો માટે—even જો પત્ની જીવતી હોય—એકોદ્દિષ્ટ શ્રાદ્ધ કરવું; એમાં મૂળવાળી દર્ભા યજ્ઞમાં લેવી, જ્યારે સામાન્ય શ્રાદ્ધમાં બહારથી કાપેલી અને એક જ વાર વપરાય તેવી દર્ભા લેવી, વધારાના પ્રસંગ સિવાય.

કર્તવ્યે પાર્વણે શ્રાદ્ધે આશૌચં યદિ જાયતે । આશૌચાવગમે કુર્યાચ્છ્રાદ્ધં હિ તદનન્તરમ્ ॥ ૨,૪૫.

જો પર્વણ શ્રાદ્ધ સમયે અશૌચ આવે, તો અશૌચ પૂરુ થયા પછી તરત શ્રાદ્ધ કરવું.

એકોદ્દિષ્ટે તુ સમ્પ્રાપ્તે યદિ વિઘ્નઃ પ્રજાયતે । માસેન્યસ્મિન્ તિથૌ તસ્યાં કુર્યાચ્છ્રાદ્ધં તદૈવ હિ ॥ ૨,૪૫.

જો એકોદ્દિષ્ટ શ્રાદ્ધ સમયે કોઈ વિઘ્ન આવે, તો પછીના મહિને એ જ તિથીએ શ્રાદ્ધ કરવું.

તૂષ્ણીં શ્રાદ્ધાન્તુ શૂદ્રસ્ય ભાર્યાયાસ્તત્સુતસ્ય ચ । કન્યાયાશ્ચ દ્વિજાતીનામનુપેતદ્વિજસ્ય ચ ॥ ૨,૪૫.

તૂષણી શ્રાદ્ધ શૂદ્ર, તેની પત્ની, પુત્ર, કન્યા અને દ્વિજાતિમાં ઉપનયન વિના પુરુષો માટે કરવું.

એકકાલે ગતા સૂનાં બહૂનામથ વા દ્વયોઃ । તન્ત્રેણ શ્રપણં કુર્યાચ્છ્રાદ્ધં કુર્યાત્પૃથક્પૃથક્ ॥ ૨,૪૫.

જો ઘણી કે બે સ્ત્રીઓનું એક સાથે અવસાન થાય, તો વિધિ પ્રમાણે હવન કરવું, પણ દરેક માટે શ્રાદ્ધ અલગ-અલગ કરવું.

દદ્યાત્પૂર્વં મૃતસ્યાદૌ દ્વિતીયસ્ય તતઃ પુનઃ । તૃતીયસ્ય તતઃ કુર્યાત્સંનિપાતે ત્વયં વિધિઃ (ક્રમઃ) ॥ ૨,૪૫.

પ્રથમ જેનું અવસાન થયું હોય તેને, પછી બીજા અને પછી ત્રીજા માટે શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ; એકથી વધુ જણ હોય ત્યારે આ જ ક્રમ રાખવો.

પ્રત્યબ્દમેવં યઃ કુર્યાદ્યથાતથમતન્દ્રિતઃ । તારયિત્વા પિતૄન્ સર્વાન્ પ્રાપ્નોતિ પરમાં ગતિમ્ ॥ ૨,૪૫.

જે વ્યક્તિ દર વર્ષે શ્રમપૂર્વક અને શક્ય હોય તે રીતે શ્રાદ્ધ કરે છે, તે પોતાના બધા પિતૃઓને પાર ઉતારે છે અને ઉત્તમ અવસ્થાને પામે છે.

ન જ્ઞાયતે મૃતાહશ્ચેત્પ્રસ્થાનદિનમેવ ચ । માસશ્ચેત્સ્યાત્પરિજ્ઞાતસ્તદ્દર્શે સ્યાન્મૃતાહિકમ્ ॥ ૨,૪૫.

મૃત્યુની તારીખ કે વિદાયનો દિવસ ખબર ન હોય, પણ મહિનો જાણીતો હોય, તો એ મહિનો આવે ત્યારે શ્રાદ્ધ કરવું.

યદા માસો ન વિજ્ઞાતો વિજ્ઞાતં દિનમેવ ચ । તદા માર્ગશિરે માસિ માઘે વા તદ્દિનં ભવેત્ ॥ ૨,૪૫.

જો મહિનો ખબર ન હોય પણ માત્ર દિવસ ખબર હોય, તો એ દિવસ मार्गશીર્ષ કે માઘ મહિનામાં મનાવવો.

દિનમાસાવવિજ્ઞાતૌ મરણસ્ય યદા પુનઃ । પ્રસ્થાનદિનમાસૌ તુ ગ્રાહ્યૌ શ્રાદ્ધે મયોદિતૌ ॥ ૨,૪૫.

મૃત્યુનો દિવસ કે મહિનો બંને અજાણ હોય, તો મેં જે વિદાયનો દિવસ અને મહિનો કહ્યું છે, એ જ શ્રાદ્ધ માટે લેવું.

પ્રસ્થાનસ્યાપિ ન જ્ઞાતૌ દિનમાસૌ યદા પુનઃ । મૃતવાર્તાશ્રુતૌ ગ્રાહ્યૌ પૂર્વપ્રોક્તક્રમેણ તુ ॥ ૨,૪૫.

વિદાયનો દિવસ કે મહિનો પણ ખબર ન હોય અને માત્ર મૃત્યુના સમાચાર મળ્યા હોય, તો અગાઉ જે ક્રમ જણાવ્યો છે એ પ્રમાણે શ્રાદ્ધ કરવું.