ગરુડપુરાણમ્

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । પ્રેતીભૂતે દ્વિજાતીનાં સમ્ભૂતે મૃત્યુવૈકૃતે । તેષાં માર્ગગતિસ્થાનં વિધાનં કથયામ્યહમ્

શ્રીકૃષ્ણ બોલ્યા: જ્યારે દ્વિજાતિઓનું અવસાન થાય છે, ત્યારે તેમના માર્ગ, ગતિ, સ્થાન અને જે વિધિ કરવી જોઈએ, એ હું સમજાવું છું.

શૃણુ તાર્ક્ષ્ય પરં ગોપ્યં જાતે દુર્મરણે સતિ । લઙ્ઘનૈર્યે મૃતા વિપ્રા દંષ્ટ્રિભિશ્ચાભિઘાતિતાઃ

તાર્ક્ષ્ય, જે બ્રાહ્મણો દુર્ઘટનાથી મૃત્યુ પામે છે—જે પતનથી કે દાંતવાળા પ્રાણીઓના આઘાતથી મરે છે—એ અંગેનું શ્રેષ્ઠ રહસ્ય સાંભળ.

કણ્ઠગ્રાહ વિમગ્નાનાં ક્ષીણાનાં તુણ્ડઘાતિનામ્ । વિષાગ્નિવૃષવિપ્રેભ્યો વિષૂચ્યા ચાત્મઘાતકાઃ

જે લોકો ગળા દબાવવાથી, પાણીમાં ડૂબવાથી, મોઢા પર ઘા ખાઈને, ઝેરથી, અગ્નિથી, સાંડથી, બ્રાહ્મણથી, કોલેરાથી કે આત્મહત્યાથી મરે છે—

પતનોદ્વન્ધનજલૈર્મૃતાનાં શૃણુ સંસ્થિતિમ્ । યાન્તિ તે નરકે ઘોરે યે ચ મ્લેચ્છાદિભિર્હતાઃ

પતન, ફાંસી કે પાણીમાં મરી ગયેલા લોકોની સ્થિતિ સાંભળ. અને જે લોકો મલેચ્છો વગેરે દ્વારા મારાયા હોય, તેઓ ભયાનક નરકમાં જાય છે.

શ્વશૃગાલાદિસંસ્પૃષ્ટા અદગ્ધાઃ કૃમિસંઙ્કુલાઃ । ઉલ્લઙ્ઘિતા મૃતા યે ચ મહારોગૈશ્ચ પીડિતાઃ

જે મૃતદેહને કૂતરા, ગીધ કે આવા પ્રાણીઓએ સ્પર્શ કર્યો હોય, જે દહન વિના રહે છે, કે જેઓ કીડીઓથી ભરેલા હોય, કે જેમને કોઈએ ઉપરથી લાંઘી લીધા હોય, કે જેઓ ભારે રોગોથી પીડાતા મરે છે—

અભિસસ્તાસ્તથાવ્યઙ્ગા યે ચ પાપાન્નપોષિતાઃ । ચણ્ડાલાદુદકાત્સર્પાદ્બ્રાહ્મણાદ્વૈદ્યુતાગ્નિતઃ

જે લોકો શાપગ્રસ્ત, વિકલાંગ કે પાપી ખોરાકથી પોષાયેલા હોય, કે ચંડાળના પાણી, સાપ, બ્રાહ્મણ, વીજળી કે અગ્નિથી દૂષિત થયા હોય—

દષ્ટ્રિભ્યશ્ચ પશુભ્યશ્ચ વૃક્ષાદિપતનાન્મૃતાઃ । ઉદક્યામૂતકીશૂદ્રારજકીસઙ્ગદૂષિતાઃ

દાંતવાળા પ્રાણીઓ કે પશુઓ દ્વારા મારાયેલા, વૃક્ષ પરથી પડવાથી મૃત્યુ પામેલા, કે પાણી, મૂત્ર, શૂદ્ર, ધોબી અથવા એમની સંગતિથી દૂષિત થયેલા—

તેન પાપેન નરકાન્મુક્તાઃ પ્રેતત્વભાગિનઃ । ન તેષાં કારયેદ્દાહં સૂતકં નોદકક્રિયામ્

આ પાપથી નરકમાંથી મુક્ત થઈ, તેઓ પ્રેત બની જાય છે. એમના માટે દહન, સૂતક કે જળતર્પણ જેવી વિધિઓ કરવી નથી.

ન વિધાનં મૃતાદ્યં ચ ન કુર્યાદૌર્ધ્વદૈહિકમ્ । તેષાં તાર્ક્ષ્ય પ્રકુર્વીત નારાયણબલિક્રિયામ્

તાર્ક્ષ્ય, એમના માટે મૃત્યુ પછીની વિધિઓ કે શ્રાદ્ધ કરવું નહીં, પણ નારાયણને અર્પણ કરવું જોઈએ.

સર્વલોકહિતાર્થાય શૃણુ પાપભયાપહામ્ । ષણ્માસં બ્રાહ્મણે દાહસ્ત્રિમાસં ક્ષત્ત્રિયે મતઃ

બધા લોકહિત માટે અને પાપનો ભય દૂર થાય એ માટે સાંભળ: બ્રાહ્મણનું દહન છ મહિના પછી, ક્ષત્રિયનું ત્રણ મહિના પછી કરવું કહેવાયું છે.

સાર્ધ માસં તુ વૈશ્યસ્ય સદ્યઃ શૂદ્રે વિધીયતે । ગઙ્ગાયાં યમુનાયાઞ્ચ નૈમિષે પુષ્કરેઽથ ચ

વૈશ્યનું દહન એક મહિના અને પંદર દિવસ પછી, અને શૂદ્રનું તરત જ કરવું જોઈએ. ગંગા, યમુના, નૈમિષ અને પુષ્કર જેવા સ્થળોએ—

તડાગે જલૂપૂર્ણે વા હ્રદે વા વિમલોદકે । વાપ્યાં કૂપે ગવાં ગોષ્ઠે ગૃહે વા પ્રતિમાલયે

પોળ, પાણીથી ભરેલા તળાવ, શુદ્ધ જળવાળું સરોવર, વાવ, કૂવો, ગાયોના વાડા, ઘર કે મંદિરમાં—

કૃષ્ણાગ્રે કારયેદ્વિપ્ર બલિં નારાયણાહ્વયમ્ । પ્રેતાય તર્પણં કાર્યં મન્ત્રૈઃ પૌરાણવૈદિકૈઃ

કૃષ્ણજીની સામે બ્રાહ્મણને નારાયણ નામની બલિ આપવી. પ્રેત માટે પૌરાણિક અને વૈદિક મંત્રોથી જળતર્પણ કરવું.

સર્વૌષધ્યક્ષતૈર્મિશ્રૈર્વિષ્ણુમુદ્દિશ્ય તર્પયેત્ । કાર્યં પુરુષસૂક્તેન મન્ત્રૈર્વા વૈષ્ણવૈરપિ

બધી ઔષધિઓ અને અખંડિત ચોખા ભેગા કરીને, વિષ્ણુને તૃપ્ત કરવું. પુરુષસૂક્ત કે વૈષ્ણવ મંત્રોથી આ વિધિ કરવી.

દક્ષિણાભિમુખો ભૂત્વા પ્રેતં વિષ્ણુરિતિ સ્મરેત્ । અનાદિનિધનો દેવઃ શઙ્ખચક્રગદાધરઃ

દક્ષિણ દિશા તરફ મોઢું કરીને, વિષ્ણુરૂપે પ્રેતનું સ્મરણ કરવું—જે અનાદિ, અનંત, શંખ, ચક્ર અને ગદા ધારણ કરનાર દેવ છે.

અવ્યયઃ પુણ્ડરીકાક્ષઃ પ્રેતમોક્ષપ્રદો ભવેત્ । તર્પણસ્યાવસાને ચ વીતરાગો વિમત્સરઃ

અવિનાશી, કમળનયન, અને પ્રેતને મુક્તિ આપનાર એવા ભગવાનનું સ્મરણ કરવું. તર્પણ પૂરુ થાય ત્યારે રાગદ્વેષથી રહિત થવું.

જિતેન્દ્રિયમના ભૂત્વા શુચિપ્માન્ધર્મતત્પરઃ । દાનધર્મરતઃ શાન્તઃ પ્રણમ્ય વાગ્યતઃ શુચિઃ

ઇન્દ્રિયો અને મન પર કાબૂ ધરવો, શુદ્ધ રહેવું, ધર્મમાં તત્પર રહેવું, દાન અને સદગુણોમાં આનંદ માણવો, શાંત રહેવું, નમન કરવું, વાણી પર સંયમ રાખવો અને પવિત્ર રહેવું.

યજમાનો ભબેત્તત્ર શુચિર્વન્ધુસમન્વિતઃ । ભક્ત્યા તત્ર પ્રકુર્વીત શ્રાદ્ધત્યેકાદશૈવ તુ

ત્યાં યજમાન શુદ્ધ રહે, પોતાના સગાઓ સાથે ભક્તિપૂર્વક અગિયાર પ્રકારનું શ્રાદ્ધ કરે.

સર્વકર્મવિપાકેન એકૈકાગ્રે સમાહિતઃ । તોયવ્રીહિયવાન્ ષષ્ટ્યા ગોધૂમાંશ્ચ પ્રિયઙ્ગુકાન્

બધા કર્મોના ફળને ધ્યાનમાં રાખીને, એકાગ્રતાથી, તે પાણી, ચોખા, જૌ, ઘઉં અને પ્રિયંગુના સાઠ-સાઠ દાન આપે.

હવિષ્યાન્નં શુભં મુદ્રાં છત્રોષ્ણીષે ચ ચલેકમ્ । દાપયેત્સર્વસસ્યાનિ ક્ષીરક્ષૌદ્રયુતાનિ ચ

શુભ પકવેલું ભોજન, સikka, એક છત્રી અને પાગ, બધા પ્રકારના અનાજ અને દૂધ-મધથી મિશ્રિત અનાજ દાન કરે.

વસ્ત્રોપાનહસંયુક્તં દદ્યાદષ્ટવિધં પદમ્ । દાપયેત્સર્વવિપ્રેભ્યો ન કુર્યાત્પઙ્ક્તિબન્ધનમ્

વસ્ત્ર અને પાદરખાં સહિત આઠ પ્રકારની વસ્તુઓ આપે, બધા બ્રાહ્મણોને જુદા-જુદા વિતરે અને એક જ પંક્તિમાં બેસાડે નહીં.

ભૂમૌ સ્થિતેષુ પિણ્ડેષુ ગન્ધપુષ્પાક્ષતાન્વિતમ્ । શઙ્ખપાત્રે તથા તામ્રે તર્પણઞ્ચ પૃથક્પૃથક્

જ્યારે પિંડો જમીન પર સુગંધ, ફૂલ અને અક્ષતથી શોભાયમાન થાય, ત્યારે શંખ અને તાંબાના વાસણમાં જુદા-જુદા તર્પણ કરે.

ધ્યાનધારણસંયુક્તો જાનુભ્યામવનિં ગતઃ । દાતવ્યં સર્વવિપ્રેભ્યો વેદશાસ્ત્રવિધાનતઃ

ધ્યાન અને એકાગ્રતાથી, ઘૂંટણે જમીન પર જઈ, બધા બ્રાહ્મણોને વેદશાસ્ત્ર મુજબ દાન આપે.

ઋચા વૈ દાપયેદર્ઘ્યમેકોદ્દિષ્ટે પૃથક્પૃથક્ । આપોદેવીર્મધુમતીરાદિપીઠે પ્રકલ્પિતમ્

ઋચાથી દરેક માટે જુદું અર્ઘ્ય આપે; મધ જેવી મીઠી જળો નિર્ધારિત આસન પર ગોઠવે.

ઉપયામગૃહીતોઽસિ દ્વિતીયેઽર્ઘં નિવેદયેત્ । યેનાપાવકચક્ષુષા તૃતીયે ચ સકલ્પિતમ્

'તમે આવકાર્યા' એમ કહી બીજું અર્ઘ્ય અર્પણ કરે; અગ્નિદ્રષ્ટિ ધરાવનારા માટે ત્રીજું અર્ઘ્ય નિયમ પ્રમાણે આપે.

યે દેવાસશ્ચતુર્થે તુ સમુદ્રં ગચ્છ પઞ્ચમે । અગ્નિર્જ્યોતિ સ્તથા ષષ્ઠે હિરણ્યગર્ભઃ સપ્તમે

ચોથા અર્ઘ્ય દેવતાઓને, પાંચમું સમુદ્રને, છઠ્ઠું અગ્નિ અને પ્રકાશને, સાતમું હિરણ્યગર્ભને આપે.

યમાય ત્વાષ્ટમે જ્ઞેયં યજ્જગ્રન્નવમે તથા । દશમે યાઃ ફલિનીતિ પિણ્ડે ચૈકાદશે તતઃ

આઠમું યમને, નવમું જે ભોજનરૂપ છે તેને, દસમું ફળદાયકને અને અગિયારમું પિંડ પછી આપે.

ભદ્રં કર્ણેભિરિતિ ચ કુર્યાત્પિણ્ડવિસર્જનમ્ । કૃત્વૈકાદશદેવત્યં શ્રાદ્ધં કુર્યાત્પરેઽહનિ

'ભદ્રં કર્ણેભિઃ' એમ ઉચ્ચારી પિંડવિસર્જન કરે; અગિયાર દેવતાઓનું શ્રાદ્ધ પૂર્ણ કરી, બીજે દિવસે શ્રાદ્ધ કરે.

વિપ્રાનાવાહયેત્પઞ્ચ ચતુર્વેદવિશારદાન્ । વિદ્યાશીલગુણોપેતાન્સ્વ કીયાઞ્છીલસત્તમાન્ । અબ્યઙ્ગાન્સપ્રશસ્તાંશ્ચ ન ત્વર્જ્યાન્કદાચન

પાંચ બ્રાહ્મણોને બોલાવે, જે ચારે વેદમાં નિપુણ, જ્ઞાન, સદાચાર અને ગુણોથી યુક્ત, દોષરહિત અને પ્રશંસનીય હોય, અને ક્યારેય ત્યાજ્ય ન હોય.