ગરુડપુરાણમ્

મૃન્મયેન તુ પાત્રેણ તિલૈર્મિશ્રજલૈઃ સહ । મૃત્તિકયા તથાન્તે ચ નરઃ સ્નાત્વા શુચિર્ભવેત્ ॥ ૨,૩૯.

માટીના વાસણમાં તિલમિશ્રિત પાણીથી અને અંતે માટીથી સ્નાન કરીને માણસ શુદ્ધ બને છે.

દાનં પરિષદે દદ્યાત્સુવર્ણં ગોવૃષં દ્વિજે । ક્ષત્ત્રિયો દ્વિગુણં ચૈવ વૈશ્યસ્તુ ત્રિગુણં તથા ॥ ૨,૩૯.

સભામાં દાન આપવું જોઈએ: બ્રાહ્મણને સોનું કે વાછરડો, ક્ષત્રિયે એનું બે ગણું અને વૈશ્યે ત્રણ ગણું દાન કરવું.

ચતુર્ગુણન્તુ શૂદ્રેણ દાતવ્યં બ્રાહ્મણે ધનમ્ । એવ મનુક્રમેણૈવ ચાતુર્વર્ણ્યં વિશુધ્યતિ ॥ ૨,૩૯.

શૂદ્રે બ્રાહ્મણને ચાર ગણું ધન આપવું જોઈએ; એમ મનુના નિયમ પ્રમાણે ચારેય વર્ણ શુદ્ધ થાય છે.

સપ્તાષ્ટમાન્તરૈ શીર્ણે ગૃહ્યસંસ્કારવર્જિતે । અહસ્તુ સૂતકં તસ્ય ત્વબ્દાનાં સંખ્યયા સ્મૃતમ્ ॥ ૨,૩૯.

સાતમા કે આઠમા અંતરાલે ગૃહ સંસ્કાર વિના વર્ષો પસાર થાય તો, જેટલા વર્ષ થાય છે એટલા વર્ષ સુધી અશૌચ્ય ગણાય છે.

બ્રાહ્મણાર્થે વિપન્ના યે નારીણાં ગોગ્રહેષુ ચ । આહવેષુ વિપન્નાનામેકરાત્ત્રમશૌચકમ્ ॥ ૨,૩૯.

બ્રાહ્મણના હિત માટે, ગાયોની રક્ષા કરતી સ્ત્રીઓ કે યુદ્ધમાં મરણ પામેલા માટે માત્ર એક રાતનું અશૌચ્ય ગણાય છે.

ન તેષામશુભં કિઞ્ચિદ્વિપ્રાણાં શુભકર્મણિ । અનાથપ્રેતસંસ્કારં યે કુર્વન્તુ નરોત્તમઃ ॥ ૨,૩૯.

શુભ કાર્યમાં લાગેલા બ્રાહ્મણો માટે કોઈ અશુભતા નથી; અનાથ મૃતકોના સંસ્કાર કરનારને શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે.

ન તેષામશુભઙ્કિઞ્ચિદ્વિપ્રેણ સહકારિણા । જલાવગાહનાત્તેષાં સદ્યઃ શુદ્ધિરુદાહૃતા ॥ ૨,૩૯.

બ્રાહ્મણની સાથે સહકાર આપનાર માટે પણ અશુભતા નથી; પાણીમાં સ્નાન કરતાં જ તરત શુદ્ધિ થાય છે.

વિનિવૃત્તા યદા શૂદ્રા ઉદકાન્તમુપસ્થિતાઃ । તદાવિપ્રેણદ્રષ્ટવ્યા ઇતિ વેદવિદોવિદુઃ ॥ ૨,૩૯.

જ્યારે શૂદ્રો પલટી જાય અને પાણીના કિનારે પહોંચી જાય, ત્યારે બ્રાહ્મણે તેમને જોઈ શકે છે—એવું વેદજ્ઞ જણોએ કહ્યું છે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૪૦ તાર્ક્ષ્ય ઉવાચ । ભગવન્બ્રાહ્મણાઃ કેચિદપમૃત્યુવશં ગતાઃ । કથં તેષાં ભવેન્માર્ગઃ કિં સ્થાનં કા ગતિર્ભવેત્

તાર્ક્ષ્યએ પૂછ્યું: ભગવાન, જો બ્રાહ્મણો અકાળમૃત્યુ પામે તો, તેઓ કયા માર્ગે જાય છે, કયું સ્થાન પામે છે અને તેમની ગતિ શું થાય છે?

કિઞ્ચ યુક્તં ભવેત્તેષાં વિધાનં વાપિ કીદૃશમ્ । તદહં શ્રોતુમિચ્છામિ બ્રૂહિ મે મધુસૂદન

અને શું યોગ્ય છે અને કઈ રીતે કરવું જોઈએ, એ પણ હું સાંભળવા ઇચ્છું છું. કૃપા કરીને મને કહો, મધુસૂદન.

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । પ્રેતીભૂતે દ્વિજાતીનાં સમ્ભૂતે મૃત્યુવૈકૃતે । તેષાં માર્ગગતિસ્થાનં વિધાનં કથયામ્યહમ્

શ્રીકૃષ્ણ બોલ્યા: જ્યારે દ્વિજાતિઓનું અવસાન થાય છે, ત્યારે તેમના માર્ગ, ગતિ, સ્થાન અને જે વિધિ કરવી જોઈએ, એ હું સમજાવું છું.

શૃણુ તાર્ક્ષ્ય પરં ગોપ્યં જાતે દુર્મરણે સતિ । લઙ્ઘનૈર્યે મૃતા વિપ્રા દંષ્ટ્રિભિશ્ચાભિઘાતિતાઃ

તાર્ક્ષ્ય, જે બ્રાહ્મણો દુર્ઘટનાથી મૃત્યુ પામે છે—જે પતનથી કે દાંતવાળા પ્રાણીઓના આઘાતથી મરે છે—એ અંગેનું શ્રેષ્ઠ રહસ્ય સાંભળ.

કણ્ઠગ્રાહ વિમગ્નાનાં ક્ષીણાનાં તુણ્ડઘાતિનામ્ । વિષાગ્નિવૃષવિપ્રેભ્યો વિષૂચ્યા ચાત્મઘાતકાઃ

જે લોકો ગળા દબાવવાથી, પાણીમાં ડૂબવાથી, મોઢા પર ઘા ખાઈને, ઝેરથી, અગ્નિથી, સાંડથી, બ્રાહ્મણથી, કોલેરાથી કે આત્મહત્યાથી મરે છે—

પતનોદ્વન્ધનજલૈર્મૃતાનાં શૃણુ સંસ્થિતિમ્ । યાન્તિ તે નરકે ઘોરે યે ચ મ્લેચ્છાદિભિર્હતાઃ

પતન, ફાંસી કે પાણીમાં મરી ગયેલા લોકોની સ્થિતિ સાંભળ. અને જે લોકો મલેચ્છો વગેરે દ્વારા મારાયા હોય, તેઓ ભયાનક નરકમાં જાય છે.

શ્વશૃગાલાદિસંસ્પૃષ્ટા અદગ્ધાઃ કૃમિસંઙ્કુલાઃ । ઉલ્લઙ્ઘિતા મૃતા યે ચ મહારોગૈશ્ચ પીડિતાઃ

જે મૃતદેહને કૂતરા, ગીધ કે આવા પ્રાણીઓએ સ્પર્શ કર્યો હોય, જે દહન વિના રહે છે, કે જેઓ કીડીઓથી ભરેલા હોય, કે જેમને કોઈએ ઉપરથી લાંઘી લીધા હોય, કે જેઓ ભારે રોગોથી પીડાતા મરે છે—

અભિસસ્તાસ્તથાવ્યઙ્ગા યે ચ પાપાન્નપોષિતાઃ । ચણ્ડાલાદુદકાત્સર્પાદ્બ્રાહ્મણાદ્વૈદ્યુતાગ્નિતઃ

જે લોકો શાપગ્રસ્ત, વિકલાંગ કે પાપી ખોરાકથી પોષાયેલા હોય, કે ચંડાળના પાણી, સાપ, બ્રાહ્મણ, વીજળી કે અગ્નિથી દૂષિત થયા હોય—

દષ્ટ્રિભ્યશ્ચ પશુભ્યશ્ચ વૃક્ષાદિપતનાન્મૃતાઃ । ઉદક્યામૂતકીશૂદ્રારજકીસઙ્ગદૂષિતાઃ

દાંતવાળા પ્રાણીઓ કે પશુઓ દ્વારા મારાયેલા, વૃક્ષ પરથી પડવાથી મૃત્યુ પામેલા, કે પાણી, મૂત્ર, શૂદ્ર, ધોબી અથવા એમની સંગતિથી દૂષિત થયેલા—

તેન પાપેન નરકાન્મુક્તાઃ પ્રેતત્વભાગિનઃ । ન તેષાં કારયેદ્દાહં સૂતકં નોદકક્રિયામ્

આ પાપથી નરકમાંથી મુક્ત થઈ, તેઓ પ્રેત બની જાય છે. એમના માટે દહન, સૂતક કે જળતર્પણ જેવી વિધિઓ કરવી નથી.

ન વિધાનં મૃતાદ્યં ચ ન કુર્યાદૌર્ધ્વદૈહિકમ્ । તેષાં તાર્ક્ષ્ય પ્રકુર્વીત નારાયણબલિક્રિયામ્

તાર્ક્ષ્ય, એમના માટે મૃત્યુ પછીની વિધિઓ કે શ્રાદ્ધ કરવું નહીં, પણ નારાયણને અર્પણ કરવું જોઈએ.

સર્વલોકહિતાર્થાય શૃણુ પાપભયાપહામ્ । ષણ્માસં બ્રાહ્મણે દાહસ્ત્રિમાસં ક્ષત્ત્રિયે મતઃ

બધા લોકહિત માટે અને પાપનો ભય દૂર થાય એ માટે સાંભળ: બ્રાહ્મણનું દહન છ મહિના પછી, ક્ષત્રિયનું ત્રણ મહિના પછી કરવું કહેવાયું છે.

સાર્ધ માસં તુ વૈશ્યસ્ય સદ્યઃ શૂદ્રે વિધીયતે । ગઙ્ગાયાં યમુનાયાઞ્ચ નૈમિષે પુષ્કરેઽથ ચ

વૈશ્યનું દહન એક મહિના અને પંદર દિવસ પછી, અને શૂદ્રનું તરત જ કરવું જોઈએ. ગંગા, યમુના, નૈમિષ અને પુષ્કર જેવા સ્થળોએ—

તડાગે જલૂપૂર્ણે વા હ્રદે વા વિમલોદકે । વાપ્યાં કૂપે ગવાં ગોષ્ઠે ગૃહે વા પ્રતિમાલયે

પોળ, પાણીથી ભરેલા તળાવ, શુદ્ધ જળવાળું સરોવર, વાવ, કૂવો, ગાયોના વાડા, ઘર કે મંદિરમાં—

કૃષ્ણાગ્રે કારયેદ્વિપ્ર બલિં નારાયણાહ્વયમ્ । પ્રેતાય તર્પણં કાર્યં મન્ત્રૈઃ પૌરાણવૈદિકૈઃ

કૃષ્ણજીની સામે બ્રાહ્મણને નારાયણ નામની બલિ આપવી. પ્રેત માટે પૌરાણિક અને વૈદિક મંત્રોથી જળતર્પણ કરવું.

સર્વૌષધ્યક્ષતૈર્મિશ્રૈર્વિષ્ણુમુદ્દિશ્ય તર્પયેત્ । કાર્યં પુરુષસૂક્તેન મન્ત્રૈર્વા વૈષ્ણવૈરપિ

બધી ઔષધિઓ અને અખંડિત ચોખા ભેગા કરીને, વિષ્ણુને તૃપ્ત કરવું. પુરુષસૂક્ત કે વૈષ્ણવ મંત્રોથી આ વિધિ કરવી.

દક્ષિણાભિમુખો ભૂત્વા પ્રેતં વિષ્ણુરિતિ સ્મરેત્ । અનાદિનિધનો દેવઃ શઙ્ખચક્રગદાધરઃ

દક્ષિણ દિશા તરફ મોઢું કરીને, વિષ્ણુરૂપે પ્રેતનું સ્મરણ કરવું—જે અનાદિ, અનંત, શંખ, ચક્ર અને ગદા ધારણ કરનાર દેવ છે.

અવ્યયઃ પુણ્ડરીકાક્ષઃ પ્રેતમોક્ષપ્રદો ભવેત્ । તર્પણસ્યાવસાને ચ વીતરાગો વિમત્સરઃ

અવિનાશી, કમળનયન, અને પ્રેતને મુક્તિ આપનાર એવા ભગવાનનું સ્મરણ કરવું. તર્પણ પૂરુ થાય ત્યારે રાગદ્વેષથી રહિત થવું.

જિતેન્દ્રિયમના ભૂત્વા શુચિપ્માન્ધર્મતત્પરઃ । દાનધર્મરતઃ શાન્તઃ પ્રણમ્ય વાગ્યતઃ શુચિઃ

ઇન્દ્રિયો અને મન પર કાબૂ ધરવો, શુદ્ધ રહેવું, ધર્મમાં તત્પર રહેવું, દાન અને સદગુણોમાં આનંદ માણવો, શાંત રહેવું, નમન કરવું, વાણી પર સંયમ રાખવો અને પવિત્ર રહેવું.

યજમાનો ભબેત્તત્ર શુચિર્વન્ધુસમન્વિતઃ । ભક્ત્યા તત્ર પ્રકુર્વીત શ્રાદ્ધત્યેકાદશૈવ તુ

ત્યાં યજમાન શુદ્ધ રહે, પોતાના સગાઓ સાથે ભક્તિપૂર્વક અગિયાર પ્રકારનું શ્રાદ્ધ કરે.

સર્વકર્મવિપાકેન એકૈકાગ્રે સમાહિતઃ । તોયવ્રીહિયવાન્ ષષ્ટ્યા ગોધૂમાંશ્ચ પ્રિયઙ્ગુકાન્

બધા કર્મોના ફળને ધ્યાનમાં રાખીને, એકાગ્રતાથી, તે પાણી, ચોખા, જૌ, ઘઉં અને પ્રિયંગુના સાઠ-સાઠ દાન આપે.