ગરુડપુરાણમ્

દેશં કાલં તથાત્માનં દ્રવ્યં દ્રવ્યપ્રયાજનમ્ । ઉપપત્તિંવ્મવસ્થાઞ્ચ જ્ઞાત્વાં કર્મ સમાચરેત્ ॥ ૨,૩૯.

સ્થળ, સમય, પોતાનું સ્વરૂપ, વસ્તુ, તેનો ઉપયોગ, પરિસ્થિતિ અને અવસ્થા જાણી, પછી જ યોગ્ય કર્મ કરવું જોઈએ.

ગુહાવહ્નિપ્રવેસે ચ દેશાન્તરમૃતેષુ ચ । સ્નાનં સચેલં કર્તવ્યં સદ્યઃ શૌચં વિધીયતે ॥ ૨,૩૯.

ગુહા, અગ્નિ કે વિદેશમાં પ્રવેશો ત્યારે કપડાં પહેરીને સ્નાન કરવું જોઈએ; એ રીતે તરત શુદ્ધિ થાય છે.

આમગર્ભાશ્ચ યે જીવા યે ચ ગર્ભાદ્વિનિઃ સૃતાઃ । ન તેષામગ્નિસંસ્કારો નાશૌચં નોદકક્રિયા ॥ ૨,૩૯.

જે જીવાતો ગર્ભમાં જ મરી જાય છે અથવા સમય પહેલાં જન્મે છે, તેમના માટે અગ્નિસંસ્કાર, અશૌચ્ય કે પાણીની ક્રિયા નથી.

શિલ્પિનઃ કારવો વૈદ્યા દાસીદાસાસ્તથૈવ ચ । રાજાનઃ શ્રોતિયાશ્ચૈવ સદ્યઃ શૌચાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ॥ ૨,૩૯.

શિલ્પી, કારીગર, વૈદ્ય, દાસી-દાસ, રાજા અને વેદપાઠક—આ બધાને તરત શુદ્ધ ગણવામાં આવે છે.

સત્રી ચ (વ્રતી) મન્ત્રપૂતશ્ચ આહિતાગ્નિર્નૃપસ્તથા । એતેષાં સૂતકં નાસ્તિ યસ્ય ચેચ્છન્તિ પાર્થિવાઃ ॥ ૨,૩૯.

વ્રત રાખતી સ્ત્રી, મંત્રથી શુદ્ધ થયેલા, અગ્નિ ધરાવતા ગૃહસ્થ અને રાજા—આ લોકો માટે, જો રાજા ઈચ્છે તો, અશૌચ્ય નથી ગણાતું.

પ્રસવે ચ સપિણ્ડાનાં ન કુર્યાત્સઙ્કરં દ્વિજઃ । દશાહાચ્છ્રુધ્યતે માતા અવગાહ્ય પિતા શુચિઃ ॥ ૨,૩૯.

પ્રસૂતિ સમયે, દ્વિજ જાતિના માણસે સગાંઓ સાથે મિશ્રણ ન કરવું જોઈએ; દસ દિવસ પછી માતા શુદ્ધ થાય છે અને પિતા સ્નાનથી શુદ્ધ થાય છે.

વિવાહોત્સવયજ્ઞેષુ અન્તરા મૃતસૂતકે । પૂર્વસઙ્કલ્પિતં વિત્તં ભોજ્યં તન્મનુરબ્રવીત્ ॥ ૨,૩૯.

લગ્ન, ઉત્સવ કે યજ્ઞ દરમિયાન મૃત્યુ કે જન્મનું અશૌચ્ય આવે તો, પહેલેથી નક્કી કરેલું ધન અને ભોજન વાપરી શકાય છે—મનુએ એમ કહ્યું છે.

સર્વેષામેવમાશૌચં માતાપિત્રોસ્તુ સૂતકમ્ । સૂકતં માતુરેવસ્યાદુપસ્પૃશ્ય પિતા શુચિઃ ॥ ૨,૩૯.

બધા માટે અશૌચ્ય આવું જ છે; પણ માતા-પિતામાંથી માત્ર માતાને અશૌચ્ય ગણાય છે, પિતા તો પાણી છાંટીને શુદ્ધ થાય છે.

અન્તર્દશાહે સ્યાતાઞ્ચેત્પુનર્મરણજન્મની । તાવત્સ્યાદશુચિર્વિપ્રો યાવત્તત્સ્યાદનિર્દશમ્ ॥ ૨,૩૯.

દસ દિવસની અંદર ફરી મૃત્યુ કે જન્મ થાય તો, દ્વિજ વ્યક્તિ છેલ્લી ઘટનાઓથી દસ દિવસ સુધી અશુદ્ધ ગણાય છે.

ઉદિતે નિયમે દાને આર્તે વિપ્રે નિવેદયેત્ । તથૈવ ઋષિભિઃ પ્રોક્તં યથાકાલં ન દુષ્યતિ ॥ ૨,૩૯.

દાન માટે નિયમ નક્કી થાય ત્યારે, મુશ્કેલીમાં બ્રાહ્મણને જાણ કરવી જોઈએ; ઋષિઓએ એમ કહ્યું છે કે યોગ્ય સમયે કરેલું દાન દોષ આપતું નથી.

મૃન્મયેન તુ પાત્રેણ તિલૈર્મિશ્રજલૈઃ સહ । મૃત્તિકયા તથાન્તે ચ નરઃ સ્નાત્વા શુચિર્ભવેત્ ॥ ૨,૩૯.

માટીના વાસણમાં તિલમિશ્રિત પાણીથી અને અંતે માટીથી સ્નાન કરીને માણસ શુદ્ધ બને છે.

દાનં પરિષદે દદ્યાત્સુવર્ણં ગોવૃષં દ્વિજે । ક્ષત્ત્રિયો દ્વિગુણં ચૈવ વૈશ્યસ્તુ ત્રિગુણં તથા ॥ ૨,૩૯.

સભામાં દાન આપવું જોઈએ: બ્રાહ્મણને સોનું કે વાછરડો, ક્ષત્રિયે એનું બે ગણું અને વૈશ્યે ત્રણ ગણું દાન કરવું.

ચતુર્ગુણન્તુ શૂદ્રેણ દાતવ્યં બ્રાહ્મણે ધનમ્ । એવ મનુક્રમેણૈવ ચાતુર્વર્ણ્યં વિશુધ્યતિ ॥ ૨,૩૯.

શૂદ્રે બ્રાહ્મણને ચાર ગણું ધન આપવું જોઈએ; એમ મનુના નિયમ પ્રમાણે ચારેય વર્ણ શુદ્ધ થાય છે.

સપ્તાષ્ટમાન્તરૈ શીર્ણે ગૃહ્યસંસ્કારવર્જિતે । અહસ્તુ સૂતકં તસ્ય ત્વબ્દાનાં સંખ્યયા સ્મૃતમ્ ॥ ૨,૩૯.

સાતમા કે આઠમા અંતરાલે ગૃહ સંસ્કાર વિના વર્ષો પસાર થાય તો, જેટલા વર્ષ થાય છે એટલા વર્ષ સુધી અશૌચ્ય ગણાય છે.

બ્રાહ્મણાર્થે વિપન્ના યે નારીણાં ગોગ્રહેષુ ચ । આહવેષુ વિપન્નાનામેકરાત્ત્રમશૌચકમ્ ॥ ૨,૩૯.

બ્રાહ્મણના હિત માટે, ગાયોની રક્ષા કરતી સ્ત્રીઓ કે યુદ્ધમાં મરણ પામેલા માટે માત્ર એક રાતનું અશૌચ્ય ગણાય છે.

ન તેષામશુભં કિઞ્ચિદ્વિપ્રાણાં શુભકર્મણિ । અનાથપ્રેતસંસ્કારં યે કુર્વન્તુ નરોત્તમઃ ॥ ૨,૩૯.

શુભ કાર્યમાં લાગેલા બ્રાહ્મણો માટે કોઈ અશુભતા નથી; અનાથ મૃતકોના સંસ્કાર કરનારને શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે.

ન તેષામશુભઙ્કિઞ્ચિદ્વિપ્રેણ સહકારિણા । જલાવગાહનાત્તેષાં સદ્યઃ શુદ્ધિરુદાહૃતા ॥ ૨,૩૯.

બ્રાહ્મણની સાથે સહકાર આપનાર માટે પણ અશુભતા નથી; પાણીમાં સ્નાન કરતાં જ તરત શુદ્ધિ થાય છે.

વિનિવૃત્તા યદા શૂદ્રા ઉદકાન્તમુપસ્થિતાઃ । તદાવિપ્રેણદ્રષ્ટવ્યા ઇતિ વેદવિદોવિદુઃ ॥ ૨,૩૯.

જ્યારે શૂદ્રો પલટી જાય અને પાણીના કિનારે પહોંચી જાય, ત્યારે બ્રાહ્મણે તેમને જોઈ શકે છે—એવું વેદજ્ઞ જણોએ કહ્યું છે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૪૦ તાર્ક્ષ્ય ઉવાચ । ભગવન્બ્રાહ્મણાઃ કેચિદપમૃત્યુવશં ગતાઃ । કથં તેષાં ભવેન્માર્ગઃ કિં સ્થાનં કા ગતિર્ભવેત્

તાર્ક્ષ્યએ પૂછ્યું: ભગવાન, જો બ્રાહ્મણો અકાળમૃત્યુ પામે તો, તેઓ કયા માર્ગે જાય છે, કયું સ્થાન પામે છે અને તેમની ગતિ શું થાય છે?

કિઞ્ચ યુક્તં ભવેત્તેષાં વિધાનં વાપિ કીદૃશમ્ । તદહં શ્રોતુમિચ્છામિ બ્રૂહિ મે મધુસૂદન

અને શું યોગ્ય છે અને કઈ રીતે કરવું જોઈએ, એ પણ હું સાંભળવા ઇચ્છું છું. કૃપા કરીને મને કહો, મધુસૂદન.

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । પ્રેતીભૂતે દ્વિજાતીનાં સમ્ભૂતે મૃત્યુવૈકૃતે । તેષાં માર્ગગતિસ્થાનં વિધાનં કથયામ્યહમ્

શ્રીકૃષ્ણ બોલ્યા: જ્યારે દ્વિજાતિઓનું અવસાન થાય છે, ત્યારે તેમના માર્ગ, ગતિ, સ્થાન અને જે વિધિ કરવી જોઈએ, એ હું સમજાવું છું.

શૃણુ તાર્ક્ષ્ય પરં ગોપ્યં જાતે દુર્મરણે સતિ । લઙ્ઘનૈર્યે મૃતા વિપ્રા દંષ્ટ્રિભિશ્ચાભિઘાતિતાઃ

તાર્ક્ષ્ય, જે બ્રાહ્મણો દુર્ઘટનાથી મૃત્યુ પામે છે—જે પતનથી કે દાંતવાળા પ્રાણીઓના આઘાતથી મરે છે—એ અંગેનું શ્રેષ્ઠ રહસ્ય સાંભળ.

કણ્ઠગ્રાહ વિમગ્નાનાં ક્ષીણાનાં તુણ્ડઘાતિનામ્ । વિષાગ્નિવૃષવિપ્રેભ્યો વિષૂચ્યા ચાત્મઘાતકાઃ

જે લોકો ગળા દબાવવાથી, પાણીમાં ડૂબવાથી, મોઢા પર ઘા ખાઈને, ઝેરથી, અગ્નિથી, સાંડથી, બ્રાહ્મણથી, કોલેરાથી કે આત્મહત્યાથી મરે છે—

પતનોદ્વન્ધનજલૈર્મૃતાનાં શૃણુ સંસ્થિતિમ્ । યાન્તિ તે નરકે ઘોરે યે ચ મ્લેચ્છાદિભિર્હતાઃ

પતન, ફાંસી કે પાણીમાં મરી ગયેલા લોકોની સ્થિતિ સાંભળ. અને જે લોકો મલેચ્છો વગેરે દ્વારા મારાયા હોય, તેઓ ભયાનક નરકમાં જાય છે.

શ્વશૃગાલાદિસંસ્પૃષ્ટા અદગ્ધાઃ કૃમિસંઙ્કુલાઃ । ઉલ્લઙ્ઘિતા મૃતા યે ચ મહારોગૈશ્ચ પીડિતાઃ

જે મૃતદેહને કૂતરા, ગીધ કે આવા પ્રાણીઓએ સ્પર્શ કર્યો હોય, જે દહન વિના રહે છે, કે જેઓ કીડીઓથી ભરેલા હોય, કે જેમને કોઈએ ઉપરથી લાંઘી લીધા હોય, કે જેઓ ભારે રોગોથી પીડાતા મરે છે—

અભિસસ્તાસ્તથાવ્યઙ્ગા યે ચ પાપાન્નપોષિતાઃ । ચણ્ડાલાદુદકાત્સર્પાદ્બ્રાહ્મણાદ્વૈદ્યુતાગ્નિતઃ

જે લોકો શાપગ્રસ્ત, વિકલાંગ કે પાપી ખોરાકથી પોષાયેલા હોય, કે ચંડાળના પાણી, સાપ, બ્રાહ્મણ, વીજળી કે અગ્નિથી દૂષિત થયા હોય—

દષ્ટ્રિભ્યશ્ચ પશુભ્યશ્ચ વૃક્ષાદિપતનાન્મૃતાઃ । ઉદક્યામૂતકીશૂદ્રારજકીસઙ્ગદૂષિતાઃ

દાંતવાળા પ્રાણીઓ કે પશુઓ દ્વારા મારાયેલા, વૃક્ષ પરથી પડવાથી મૃત્યુ પામેલા, કે પાણી, મૂત્ર, શૂદ્ર, ધોબી અથવા એમની સંગતિથી દૂષિત થયેલા—

તેન પાપેન નરકાન્મુક્તાઃ પ્રેતત્વભાગિનઃ । ન તેષાં કારયેદ્દાહં સૂતકં નોદકક્રિયામ્

આ પાપથી નરકમાંથી મુક્ત થઈ, તેઓ પ્રેત બની જાય છે. એમના માટે દહન, સૂતક કે જળતર્પણ જેવી વિધિઓ કરવી નથી.

ન વિધાનં મૃતાદ્યં ચ ન કુર્યાદૌર્ધ્વદૈહિકમ્ । તેષાં તાર્ક્ષ્ય પ્રકુર્વીત નારાયણબલિક્રિયામ્

તાર્ક્ષ્ય, એમના માટે મૃત્યુ પછીની વિધિઓ કે શ્રાદ્ધ કરવું નહીં, પણ નારાયણને અર્પણ કરવું જોઈએ.