ગરુડપુરાણમ્

ષોડશાદ્યાઃ પ્રદાતવ્યા માષાન્નજલપૂરિતાઃ ॥ ૨,૩૭.

સોળમ દિવસેથી પછીએ, પાકેલા દાળ-ભાત અને પાણીથી ભરેલા ઘડા આપવાના છે.

ઉક્ત્રાન્તિશ્રાદ્ધમારભ્ય શ્રાદ્ધષોડષોડશકસ્ય તુ । ષોડશબ્રાહ્મણાનાન્તુ એકૈકં વિનિવદયેત્ ॥ ૨,૩૭.

ઉત્તરક્રિયા શ્રાદ્ધથી શરૂ કરીને, સોળ શ્રાદ્ધ માટે, દરેક સોળ બ્રાહ્મણને અલગ-અલગ રીતે ભાગ આપવો જોઈએ.

એકાદશાહાત્પ્રભૃતિ દેયો નિત્યં દૃઢાહ્વયઃ । પક્વાન્નજલપૂર્ણો હિ યાવત્સંવત્સરં દિનમ્ ॥ ૨,૩૭.

એકાદશમ દિવસથી રોજ, એક મજબૂત વાસણમાં પાકેલું ભોજન અને પાણી ભરીને, આખું વર્ષ, દરરોજ આપવું જોઈએ.

જલપાત્રાણિ વૃદ્ધાનિ દત્તાનિઘટકાનિ ચ । એકા વૈ વર્ધની તત્ર તસ્યાં પાત્રન્તુ વંશજમ્ ॥ ૨,૩૭.

જૂના પાણીના પાત્રો અને દાનમાં આપેલા ઘડા, અને ત્યાં એક મોટું વાસણ; તેમાં કુટુંબનું વાસણ હોવું જોઈએ.

વસ્ત્રેણાચ્છાદયેત્તાન્તુ પૂજયિત્વા સુગન્ધિભિઃ । બ્રાહ્મણેભ્યો વિશેષેણ જલપૂર્ણાનિ દાપયેત્ ॥ ૨,૩૭.

એ વાસણને કપડાંથી ઢાંકી, સુગંધિત વસ્તુઓથી પૂજા કરીને, ખાસ કરીને બ્રાહ્મણોને પાણીથી ભરેલા વાસણો આપવા જોઈએ.

અહન્યહનિ સઙ્કલ્પ્ય વિધિપૂર્વં ખગેશ્વર । બ્રાહ્મણાય કુલીનાય વેદવૃત્તયુતાય ચ ॥ ૨,૩૭.

દરેક દિવસે, યોગ્ય વિધિ પ્રમાણે સંકલ્પ કરીને, ઉત્તમ કુળના અને વેદના આચરણવાળા બ્રાહ્મણને આપવું જોઈએ.

વિદ્યાવૃત્તવતે દેયં મૂર્ખે તન્ન કદાચન । સમર્થો વેદવૃત્તાઢ્યસ્તારણે તરણેઽપિ ચ ॥ ૨,૩૭.

એ દાન વિદ્વાન અને સારા વર્તનવાળા વ્યક્તિને જ આપવું, મૂર્ખને ક્યારેય નહીં; જે સમર્થ છે, વેદના આચરણમાં નિષ્ણાત છે અને બીજાને પાર પાડે છે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૩૮ તાર્ક્ષ્ય ઉવાચ । દાનતીર્થાર્થિતં મોક્ષં સ્વર્ગઞ્ચ વદ મે પ્રભો । કેન મોક્ષમવાપ્નોતિ કેન સ્વર્ગે વસેચ્ચિરમ્ ॥ ૨,૩૮.

તાર્ક્ષ્યએ પૂછ્યું: પ્રભુ, દાન, તીર્થ અને મોક્ષ તથા સ્વર્ગ વિશે મને કહો. કઈ રીતે મોક્ષ મળે છે અને કઈ રીતે સ્વર્ગમાં લાંબો સમય રહે છે?

કેન ગચ્છતિ તેજસ્તુ સ્વર્લોકાત્સત્યલોકતઃ । માનુષ્યં કેન લભતે નરકેશુ નિમજ્જતિ ॥ ૨,૩૮.

કઈ રીતે તેજસ્વી લોક અથવા સત્યલોકમાંથી જવામાં આવે છે? કઈ રીતે માનવ જન્મ મળે છે અથવા નરકમાં જવું પડે છે?

એતન્મે વદનિશ્ચિત્ય ભક્તાનાં મોક્ષદાયક । બ્રૂહિ કસ્મિન્મૃતે સ્વર્ગે પુનર્જન્મ ન વિદ્યતે ॥ ૨,૩૮.

હે ભક્તોને મોક્ષ આપનાર, મને નિશ્ચયપૂર્વક કહો. કોણના મૃત્યુ પછી સ્વર્ગમાં પુનર્જન્મ થતું નથી, એ જણાવો.

શ્રીવિષ્ણુરુવાચ । માનુષ્યં ભારતે વર્ષે ત્રયોદશસુ જાતિષુ ॥ ૨,૩૮.

શ્રીવિષ્ણુએ કહ્યું: ભારતભૂમિમાં માનવ જન્મ ત્રેઓદશ જાતિઓમાં થાય છે.

તત્પ્રાપ્ય મ્રિયતે ક્ષેત્રે પુનર્જન્મ ન વિદ્યતે । અયોધ્યા મથુરા માયા કાશી કાઞ્ચી અવન્તિકા ॥ ૨,૩૮.

એ પ્રાપ્ત કરીને, જો કોઈ એ ક્ષેત્રમાં મરે તો પુનર્જન્મ થતું નથી: અયોધ્યા, મથુરા, માયા, કાશી, કાંચી, અવંતિકા,

પુરી દ્વારવતી જ્ઞેયા સપ્તૈતા મોક્ષદાયિકાઃ । સન્ન્યસ્તમિતિ યો બ્રુયાત્પ્રાણૈઃ કણ્ઠગતૈરપિ ॥ ૨,૩૮.

પુરી અને દ્વારકાને પણ ઓળખવું, આ સાતે મોક્ષ આપનારી છે. જો કોઈ 'સંન્યાસ લીધું' એવું પણ અંત સમયે કહે,

મૃતો વિષ્ણુપુરં યાતિ ન પુનર્જાયતે ક્ષિતૌ । સકૃદુચ્ચરિતં યેન હરિરિત્યક્ષરદ્વયમ્ ॥ ૨,૩૮.

મૃત્યુ પછી તે વિષ્ણુપુરીમાં જાય છે અને પૃથ્વી પર ફરી જન્મતો નથી. જે 'હરી' નામ બે અક્ષર એકવાર પણ ઉચ્ચારે છે,

બદ્ધઃ પરિકરસ્તેન મોક્ષાય ગમનં પ્રતિ । કૃષ્ણકૃષ્ણેતિ કૃષ્ણેતિ યો માં સ્મરતિ નિત્યશઃ ॥ ૨,૩૮.

તેને મોક્ષના માર્ગે બંધન મળે છે; જે રોજ 'કૃષ્ણ, કૃષ્ણ' કહીને મને યાદ કરે છે,

જલ ભિત્ત્વા યથા પદ્મં નરકાદુદ્ધરામ્યહમ્ । શાલગ્રામજિલા યત્ર યત્ર દ્વારવતી શિલા ॥ ૨,૩૮.

જેમ પાણીમાંથી કમળ ઊગે છે, તેમ જ્યાં જ્યાં શાલગ્રામ પથ્થર કે દ્વારાવતી પથ્થર હોય છે, ત્યાંથી હું પાપી જીવને નરકમાંથી બહાર કાઢી લઉં છું.

ઉભયોઃ સઙ્ગમો યત્ર મુક્તિસ્તત્ર ન સંશયઃ । શાલગ્રામશિલા યત્ર પાપદોષક્ષયાવહા ॥ ૨,૩૮.

જ્યાં બંનેનો સંગમ થાય છે, ત્યાં મુક્તિ નિશ્ચિત છે; અને જ્યાં શાલગ્રામ પથ્થર હોય છે, ત્યાં પાપ અને દોષનો નાશ થાય છે.

તત્સન્નિધાનમરણાન્મુક્તિર્જન્તોઃ સુનિશ્ચતા । રોપણાત્પાલનાત્સેકાદ્ધ્યાનસ્પર્શનકીર્તનાત્ । તુલસી દહતે પાપં નૃણાં જન્માર્જિતં ખગ ॥ ૨,૩૮.

તેની પાસે રહેવાથી જ જીવને મૃત્યુમાંથી મુક્તિ મળે છે; તુલસીનું વાવેતર, તેનું પાલન, પૂજા, ધ્યાન, સ્પર્શ અને સ્તુતિથી મનુષ્યોએ જીવનમાં કરેલા પાપો બળી જાય છે, હે ખગ.

જ્ઞાનહૃદે સત્યજલે રાગદ્વેષમલાપહે । યઃ સ્નાતો માનસે તીર્થે ન સ લિપ્યેત પાતકૈઃ ॥ ૨,૩૮.

જેના હૃદયમાં જ્ઞાન છે, જે સત્યના જળમાં સ્નાન કરે છે અને રાગ-દ્વેષથી મુક્ત છે, એવો મનુષ્ય મનના તીર્થમાં સ્નાન કરે છે, તેને પાપ લાગતું નથી.

ન કાષ્ઠે વિદ્યતે દેવો ન શિલાયાં કદાચન । ભાવે હિ વિદ્યતે દેવસ્તસ્માદ્ભાવં સમાચરેત્ ॥ ૨,૩૮.

દેવતા કદી લાકડામાં કે પથ્થરમાં નથી; દેવ તો ભાવમાં જ છે, એટલે ભાવથી જ ભજન કરવું જોઈએ.

પ્રાતઃ પ્રાતઃ પ્રપશ્યન્તિ નર્મદાં મત્સ્યઘાતિનઃ । ન તે શિવપુરીં યાન્તિ ચિત્તવૃત્તિર્ગરીયસી ॥ ૨,૩૮.

જે લોકો પ્રભાતે વારંવાર નર્મદા દર્શન કરે છે પણ માછલીઓ માર્યા કરે છે, તેઓ શિવપુરીમાં પહોંચી શકતા નથી; તેમનું મન ભારે છે.

યાદૃક્ચિત્તપ્રતીતિઃ સ્યાત્તાદૃક્કર્મફલં નૃણામ્ । પરલોકગતિસ્તાદૃક સૂચીસૂત્રવિચારવત્ ॥ ૨,૩૮.

મનુષ્યના મનમાં જેવો નિશ્ચય હોય છે, તેમનું કર્મફળ પણ એવું જ મળે છે; પરલોકમાં પણ તેમનું ગમન એવું જ બને છે, જેમ સોયામાંથી દોરો પસાર થાય છે.

બ્રાહ્મણાર્થે ગવાર્થે ચ સ્ત્રીણાં બલવધેષુ ચ । પ્રાણત્યાગપરો યસ્તુ સ વૈ મોક્ષમવાપ્નુયાત્ ॥ ૨,૩૮.

જે મનુષ્ય બ્રાહ્મણ, ગાય અથવા સ્ત્રીઓની રક્ષા માટે પોતાનું જીવન અર્પે છે, તેને મુક્તિ મળે છે.

અનાશકે મૃતૌ યસ્તુ સ વૈ મોક્ષમવાપ્નુયાત્ । અનાશકે મૃતો યસ્તુ સ મુક્તઃ સર્વબન્ધનૈઃ ॥ ૨,૩૮.

જે આશા છોડીને મરે છે, તેને મુક્તિ મળે છે; અને તે બધા બંધનમાંથી છૂટો પડે છે.

દત્ત્વા દાનાનિ વિપ્રેભ્યસ્તતો મોક્ષમવાપ્નુયાત્ । એતે વૈ મોક્ષમાર્ગાશ્ચ સ્વર્ગમાર્ગાસ્તથૈવ ચ ॥ ૨,૩૮.

જે બ્રાહ્મણોને દાન આપે છે, તેને પછી મુક્તિ મળે છે; આ જ મુક્તિના માર્ગો છે અને સ્વર્ગના માર્ગો પણ છે.

ગોગ્રહે દેશવિધ્વંસે મરણં રણતીર્થયોઃ । ઉત્તમાધમમધ્યસ્ય બાધ્યમાનસ્ય દેહિનઃ । આત્માનં તત્ર સન્ત્યજ્ય સ્વર્ગવાસં લભેચ્ચિરમ્ ॥ ૨,૩૮.

ગાયની ચોરી, દેશમાં વિનાશ, અથવા યુદ્ધના તીર્થમાં મૃત્યુ થાય ત્યારે, ઊંચા-નીચા કે મધ્યમ સ્તરના મનુષ્યે ત્યાં પોતાને ત્યજી દે તો, તેને લાંબા સમય સુધી સ્વર્ગમાં વસવું મળે છે.

જીવિતં મરણઞ્ચૈવ દ્વયં શિક્ષેત પણ્ડિતઃ । જીવિતં દાનભોગાભ્યાં મરણં રણતીર્થયોઃ ॥ ૨,૩૮.

પંડિતે જીવન અને મૃત્યુ બંને શીખવા જોઈએ; જીવન દાન અને ભોગથી, અને મૃત્યુ યુદ્ધના તીર્થમાં.

હરિક્ષેત્રે કુરુક્ષેત્રે ભૃગુક્ષેત્રે તથૈવ ચ । પ્રભાસે શ્રીસ્થલે ચૈવ અર્બુદે ચ ત્રિપુષ્કરે ॥ ૨,૩૮.

હરિક્ષેત્ર, કુરુક્ષેત્ર, ભૃગુક્ષેત્ર, પ્રભાસ, શ્રીસ્થળ, અર્બુદ અને ત્રિપુષ્કર—

ભૂતેશ્વરે મૃતો યસ્તુ સ્વર્ગે વસતિ માનવઃ । બ્રહ્મણો દિવસં યાવત્તતઃ પતતિ ભૂતલે ॥ ૨,૩૮.

જે મનુષ્ય ભૂતેશ્વર ખાતે મરે છે, તે બ્રહ્માના એક દિવસ જેટલો સમય સ્વર્ગમાં વસે છે, પછી પૃથ્વી પર આવે છે.