ગરુડપુરાણમ્

સમાઃ સહસ્રાણિ ચ સપ્ત વૈ જલે દશૈકમગ્નૌ પવને ચ ષોડશ । મહાહવે પષ્ટિરશીતિર્ગોગૃહે અનાશકે કાશ્યપ ચાક્ષયા ગતિઃ ॥ ૨,૩૬.

પાણીમાં સાત હજાર વર્ષ, અગ્નિમાં અગિયાર, પવનમાં સોળ, મહાયુદ્ધમાં છ્યાસી અને ગૌશાળા કે દુર્ભિક્ષમાં અનંત વર્ષ સુધી, કાશ્યપ, એ ફળ ક્યારેય નાશ પામતું નથી.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૩૭ તાર્ક્ષ્ય ઉવાચ । ઉદકુમ્ભપ્રદાનં મે કથયસ્વ યથાતથમ્ । વિધિના કેન કર્તવ્યા કૃતિરેષા જનાર્દન ॥ ૨,૩૭.

તાર્ક્ષ્યે કહ્યું: હે જનાર્દન, ઉદકુંભ દાન કેવી રીતે કરવું એ મને સાચી રીતે કહો—કયા વિધિથી આ વિધિ કરવી જોઈએ?

કિંલક્ષણાઃ કેન પૂર્ણાઃ કસ્ય દેયા જનાર્દન । કસ્મિન્ કાલે પ્રદાતવ્યા પ્રેતતૃપ્તિપ્રસાધકાઃ ॥ ૨,૩૭.

હે જનાર્દન, એ કયા લક્ષણવાળા હોવા જોઈએ, કઈ વસ્તુથી ભરેલા હોવા જોઈએ, કોને આપવાના અને કયારે આપવાના? એ દાનથી પિતૃઓને સંતોષ કેવી રીતે મળે છે?

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । સત્યં પુનઃ પ્રવક્ષ્યામિ ઉદકુમ્ભપ્રદાનકમ્ । પ્રેતોદ્દેશેન દાતવ્યા અન્નપાનીયસંયુતાઃ । વિશેષેણ મહાપક્ષિન્ પ્રેતમુક્તિપ્રદાયકાઃ ॥ ૨,૩૭.

શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું: હું ફરીથી ઉદકુંભ દાન વિશે સાચું કહું છું. પિતૃઓના હિત માટે, અન્ન અને પાણીથી ભરેલા ઉદકુંભ આપવાના—ખાસ કરીને, હે મહાપક્ષી, એ પિતૃઓને મુક્તિ આપે છે.

દ્વાદશાહે ચ પણ્માસે ત્રૈપક્ષે વાપિ વત્સરે । ઉદકુમ્ભાઃ પ્રદાતવ્યા માર્ગે તસ્ય સુખાય વૈ ॥ ૨,૩૭.

બારમું દિવસે, છઠ્ઠા મહિનામાં, ત્રણ પખવાડિયામાં એકવાર અથવા વર્ષમાં—પિતૃઓના માર્ગે સુખ માટે ઉદકુંભ આપવો જોઈએ.

અહન્યહનિ દાતવ્યા ઉદકુમ્ભાસ્તિલૈર્યુતાઃ । સુલિપ્તે ભૂમિભાગે તુ પક્કાન્નજલપૂરિતાઃ ॥ ૨,૩૭.

દરરોજ તલ સાથે ઉદકુંભ આપવો, સારી રીતે લિપેલા જમીન પર, પક્વ અન્ન અને પાણીથી ભરેલા રાખવા જોઈએ.

પ્રેતસ્ય તત્ર દાતવ્યં ભાજનઞ્ચ યદૃચ્છયા । સુપ્રીતસ્તેન દત્તેન પ્રેતો યામ્યૈઃ સ ગચ્છતિ ॥ ૨,૩૭.

પિતૃ માટે ત્યાં પોતાની શક્તિ પ્રમાણે પાત્ર આપવું જોઈએ; એ દાનથી પિતૃ પ્રસન્ન થઈને યમદૂત સાથે આગળ જાય છે.

દ્વાદશાહે વિશેષેણ ઉદકમ્ભાન્ પ્રદાપયેત્ । વિધિના તત્ર સઙ્કલ્પય ઘટાન્ દ્વાદશસંખ્યકાન્ ॥ ૨,૩૭.

દ્વાદશમ દિવસે ખાસ કરીને, વિધિ પ્રમાણે બાર પાણીના ઘડા આપવાના સંકલ્પ કરવો જોઈએ.

એકાષિ બર્ધની તત્ર પક્વાન્નફલપૂરિતા । વિષ્ણુમુદ્દિશ્ય દાતવ્યા સંકલ્પ્ય બ્રાહ્મણે શુભે ॥ ૨,૩૭.

ત્યાં એક મોટો વાસણ, જેમાં પાકેલું ભોજન અને ફળ ભરેલા હોય, શુભ બ્રાહ્મણને વિષ્ણુને અર્પણ કરવાનો સંકલ્પ કરીને આપવો જોઈએ.

એકો વૈ ધર્મરાજાય તેન તુષ્ટેન મુક્તિભાક્ । ચિત્રગુપ્તાય ચૈકં તુ ગતસ્તત્ર સુખી ભવેત્ ॥ ૨,૩૭.

એક ઘડો ધર્મરાજા માટે છે; તેમને પ્રસન્ન કરવાથી મુક્તિ મળે છે. એક ઘડો ચિત્રગુપ્ત માટે છે; ત્યાં પહોંચવાથી સુખ મળે છે.

ષોડશાદ્યાઃ પ્રદાતવ્યા માષાન્નજલપૂરિતાઃ ॥ ૨,૩૭.

સોળમ દિવસેથી પછીએ, પાકેલા દાળ-ભાત અને પાણીથી ભરેલા ઘડા આપવાના છે.

ઉક્ત્રાન્તિશ્રાદ્ધમારભ્ય શ્રાદ્ધષોડષોડશકસ્ય તુ । ષોડશબ્રાહ્મણાનાન્તુ એકૈકં વિનિવદયેત્ ॥ ૨,૩૭.

ઉત્તરક્રિયા શ્રાદ્ધથી શરૂ કરીને, સોળ શ્રાદ્ધ માટે, દરેક સોળ બ્રાહ્મણને અલગ-અલગ રીતે ભાગ આપવો જોઈએ.

એકાદશાહાત્પ્રભૃતિ દેયો નિત્યં દૃઢાહ્વયઃ । પક્વાન્નજલપૂર્ણો હિ યાવત્સંવત્સરં દિનમ્ ॥ ૨,૩૭.

એકાદશમ દિવસથી રોજ, એક મજબૂત વાસણમાં પાકેલું ભોજન અને પાણી ભરીને, આખું વર્ષ, દરરોજ આપવું જોઈએ.

જલપાત્રાણિ વૃદ્ધાનિ દત્તાનિઘટકાનિ ચ । એકા વૈ વર્ધની તત્ર તસ્યાં પાત્રન્તુ વંશજમ્ ॥ ૨,૩૭.

જૂના પાણીના પાત્રો અને દાનમાં આપેલા ઘડા, અને ત્યાં એક મોટું વાસણ; તેમાં કુટુંબનું વાસણ હોવું જોઈએ.

વસ્ત્રેણાચ્છાદયેત્તાન્તુ પૂજયિત્વા સુગન્ધિભિઃ । બ્રાહ્મણેભ્યો વિશેષેણ જલપૂર્ણાનિ દાપયેત્ ॥ ૨,૩૭.

એ વાસણને કપડાંથી ઢાંકી, સુગંધિત વસ્તુઓથી પૂજા કરીને, ખાસ કરીને બ્રાહ્મણોને પાણીથી ભરેલા વાસણો આપવા જોઈએ.

અહન્યહનિ સઙ્કલ્પ્ય વિધિપૂર્વં ખગેશ્વર । બ્રાહ્મણાય કુલીનાય વેદવૃત્તયુતાય ચ ॥ ૨,૩૭.

દરેક દિવસે, યોગ્ય વિધિ પ્રમાણે સંકલ્પ કરીને, ઉત્તમ કુળના અને વેદના આચરણવાળા બ્રાહ્મણને આપવું જોઈએ.

વિદ્યાવૃત્તવતે દેયં મૂર્ખે તન્ન કદાચન । સમર્થો વેદવૃત્તાઢ્યસ્તારણે તરણેઽપિ ચ ॥ ૨,૩૭.

એ દાન વિદ્વાન અને સારા વર્તનવાળા વ્યક્તિને જ આપવું, મૂર્ખને ક્યારેય નહીં; જે સમર્થ છે, વેદના આચરણમાં નિષ્ણાત છે અને બીજાને પાર પાડે છે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૩૮ તાર્ક્ષ્ય ઉવાચ । દાનતીર્થાર્થિતં મોક્ષં સ્વર્ગઞ્ચ વદ મે પ્રભો । કેન મોક્ષમવાપ્નોતિ કેન સ્વર્ગે વસેચ્ચિરમ્ ॥ ૨,૩૮.

તાર્ક્ષ્યએ પૂછ્યું: પ્રભુ, દાન, તીર્થ અને મોક્ષ તથા સ્વર્ગ વિશે મને કહો. કઈ રીતે મોક્ષ મળે છે અને કઈ રીતે સ્વર્ગમાં લાંબો સમય રહે છે?

કેન ગચ્છતિ તેજસ્તુ સ્વર્લોકાત્સત્યલોકતઃ । માનુષ્યં કેન લભતે નરકેશુ નિમજ્જતિ ॥ ૨,૩૮.

કઈ રીતે તેજસ્વી લોક અથવા સત્યલોકમાંથી જવામાં આવે છે? કઈ રીતે માનવ જન્મ મળે છે અથવા નરકમાં જવું પડે છે?

એતન્મે વદનિશ્ચિત્ય ભક્તાનાં મોક્ષદાયક । બ્રૂહિ કસ્મિન્મૃતે સ્વર્ગે પુનર્જન્મ ન વિદ્યતે ॥ ૨,૩૮.

હે ભક્તોને મોક્ષ આપનાર, મને નિશ્ચયપૂર્વક કહો. કોણના મૃત્યુ પછી સ્વર્ગમાં પુનર્જન્મ થતું નથી, એ જણાવો.

શ્રીવિષ્ણુરુવાચ । માનુષ્યં ભારતે વર્ષે ત્રયોદશસુ જાતિષુ ॥ ૨,૩૮.

શ્રીવિષ્ણુએ કહ્યું: ભારતભૂમિમાં માનવ જન્મ ત્રેઓદશ જાતિઓમાં થાય છે.

તત્પ્રાપ્ય મ્રિયતે ક્ષેત્રે પુનર્જન્મ ન વિદ્યતે । અયોધ્યા મથુરા માયા કાશી કાઞ્ચી અવન્તિકા ॥ ૨,૩૮.

એ પ્રાપ્ત કરીને, જો કોઈ એ ક્ષેત્રમાં મરે તો પુનર્જન્મ થતું નથી: અયોધ્યા, મથુરા, માયા, કાશી, કાંચી, અવંતિકા,

પુરી દ્વારવતી જ્ઞેયા સપ્તૈતા મોક્ષદાયિકાઃ । સન્ન્યસ્તમિતિ યો બ્રુયાત્પ્રાણૈઃ કણ્ઠગતૈરપિ ॥ ૨,૩૮.

પુરી અને દ્વારકાને પણ ઓળખવું, આ સાતે મોક્ષ આપનારી છે. જો કોઈ 'સંન્યાસ લીધું' એવું પણ અંત સમયે કહે,

મૃતો વિષ્ણુપુરં યાતિ ન પુનર્જાયતે ક્ષિતૌ । સકૃદુચ્ચરિતં યેન હરિરિત્યક્ષરદ્વયમ્ ॥ ૨,૩૮.

મૃત્યુ પછી તે વિષ્ણુપુરીમાં જાય છે અને પૃથ્વી પર ફરી જન્મતો નથી. જે 'હરી' નામ બે અક્ષર એકવાર પણ ઉચ્ચારે છે,

બદ્ધઃ પરિકરસ્તેન મોક્ષાય ગમનં પ્રતિ । કૃષ્ણકૃષ્ણેતિ કૃષ્ણેતિ યો માં સ્મરતિ નિત્યશઃ ॥ ૨,૩૮.

તેને મોક્ષના માર્ગે બંધન મળે છે; જે રોજ 'કૃષ્ણ, કૃષ્ણ' કહીને મને યાદ કરે છે,

જલ ભિત્ત્વા યથા પદ્મં નરકાદુદ્ધરામ્યહમ્ । શાલગ્રામજિલા યત્ર યત્ર દ્વારવતી શિલા ॥ ૨,૩૮.

જેમ પાણીમાંથી કમળ ઊગે છે, તેમ જ્યાં જ્યાં શાલગ્રામ પથ્થર કે દ્વારાવતી પથ્થર હોય છે, ત્યાંથી હું પાપી જીવને નરકમાંથી બહાર કાઢી લઉં છું.

ઉભયોઃ સઙ્ગમો યત્ર મુક્તિસ્તત્ર ન સંશયઃ । શાલગ્રામશિલા યત્ર પાપદોષક્ષયાવહા ॥ ૨,૩૮.

જ્યાં બંનેનો સંગમ થાય છે, ત્યાં મુક્તિ નિશ્ચિત છે; અને જ્યાં શાલગ્રામ પથ્થર હોય છે, ત્યાં પાપ અને દોષનો નાશ થાય છે.

તત્સન્નિધાનમરણાન્મુક્તિર્જન્તોઃ સુનિશ્ચતા । રોપણાત્પાલનાત્સેકાદ્ધ્યાનસ્પર્શનકીર્તનાત્ । તુલસી દહતે પાપં નૃણાં જન્માર્જિતં ખગ ॥ ૨,૩૮.

તેની પાસે રહેવાથી જ જીવને મૃત્યુમાંથી મુક્તિ મળે છે; તુલસીનું વાવેતર, તેનું પાલન, પૂજા, ધ્યાન, સ્પર્શ અને સ્તુતિથી મનુષ્યોએ જીવનમાં કરેલા પાપો બળી જાય છે, હે ખગ.

જ્ઞાનહૃદે સત્યજલે રાગદ્વેષમલાપહે । યઃ સ્નાતો માનસે તીર્થે ન સ લિપ્યેત પાતકૈઃ ॥ ૨,૩૮.

જેના હૃદયમાં જ્ઞાન છે, જે સત્યના જળમાં સ્નાન કરે છે અને રાગ-દ્વેષથી મુક્ત છે, એવો મનુષ્ય મનના તીર્થમાં સ્નાન કરે છે, તેને પાપ લાગતું નથી.