ગરુડપુરાણમ્

અનુશબ્દં ન કુર્વીત નાવાહનમથોલ્મુકમ્ । આસીમાન્તં ન કુર્વીત પ્રદક્ષિણવિસર્જનમ્ ॥ ૨,૩૫.

'અનુ' શબ્દ ઉપયોગ ન કરવો, આવાહન કે હોલમુક વિધિ ન કરવી; સીમા, પ્રદક્ષિણ અને વિસર્જન પણ ન કરવું.

ન કુર્યાત્તિલહોમઞ્ચ દ્વિજઃ પૂર્ણાહુતિં તથા । ન કુર્યાદ્વૈશ્વદેવં ચેત્કર્તા ગચ્છત્યધોગતિમ્ ॥ ૨,૩૫.

દ્વિજએ તિલ હોમ કે પૂર્ણાહુતિ ન કરવી; વૈશ્વદેવ અર્પણ કરનાર વ્યક્તિ અધોગતિ પામે છે.

મલિનશ્રાદ્ધસંજ્ઞાનં પૂર્વષોડશકં તથા । સ્થાને દ્વારે ચાર્ધમાર્ગે ચિતાયાં શવહસ્તકે ॥ ૨,૩૫.

મલિન શ્રાદ્ધ, પહેલાની સોળ વિધિઓ, સ્થળે, દ્વાર પર, રસ્તા પર, ચિતામાં કે મૃતદેહના હાથમાં —

શ્મશાનવાસિભૂતેભ્યઃ પઞ્ચમં પ્રતિવેશ્યકમ્ । ષષ્ઠં સઞ્ચયને પ્રોક્તં દશ પિણ્ડા દશાહિકાઃ । શ્રાદ્ધષોડષકઞ્ચૈતત્પ્રથમં પરિકીર્તિતમ્ ॥ ૨,૩૫.

શ્મશાનમાં વસતા આત્માઓ પછી, પાંચમું પિંડ પ્રત્યેના પડોશી આત્માઓ માટે છે; છઠ્ઠું પિંડ સંચય કરનાર માટે કહેવાયું છે; દશ પિંડ દશ દિવસના વિધિ માટે છે; આ જ પ્રથમ શ્રાદ્ધ છે, જે સોળ શ્રાદ્ધોમાં ગણાય છે.

અન્યચ્ચ ષોડશં મધ્યે દ્વિતીયં તાર્ક્ષ્ય મે શૃણુ । કર્તવ્યાનીહ વિધિના શ્રાદ્ધાન્યેકાદશૈવ તુ ॥ ૨,૩૫.

અને તર્ક્ષ્ય, વધુ સાંભળો: સોળ શ્રાદ્ધોમાં બીજું મધ્યમાં આવે છે; અહીં, નિયમ પ્રમાણે અગિયાર શ્રાદ્ધ કરવાના છે.

બ્રહ્મવિષ્ણુશિવાદ્યઞ્ચ તથાન્યચ્છ્રાદ્ધપઞ્ચકમ્ । એવં ષોડશકં પ્રાહુરેતત્તત્ત્વવિદો જનાઃ ॥ ૨,૩૫.

બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, શિવ અને અન્ય દેવતાઓ માટેના શ્રાદ્ધ તથા પાંચ વધારાના શ્રાદ્ધ—એ રીતે, જે તત્વ જાણે છે એવા લોકો આ સોળ શ્રાદ્ધ ગણાવે છે.

દ્વાદશ પ્રતિમાસ્યાનિ શ્રાદ્ધમેકાદશે તથા । ત્રિપક્ષસમ્ભવઞ્ચૈવ દ્વે રિક્તે ખગ ષોડશ ॥ ૨,૩૫.

બાર માસિક શ્રાદ્ધ, એક અગિયારમો દિવસે, ત્રણ પખવાડિયામાંથી બે, અને બે અમાવસ્યા/પોણા દિવસે—એ રીતે, પંખી, કુલ સોળ શ્રાદ્ધ થાય છે.

આદ્યં શવવિશુદ્ધ્યર્થં કૃત્વાન્યચ્ચ ત્રિષોડશમ્ । પિતૃપાઙ્ક્તિવિશુદ્ધ્યર્થં શતાદ્ધૈંન તુ યોજયેત્ ॥ ૨,૩૫.

પ્રથમ શ્રાદ્ધ મૃતદેહની શુદ્ધિ માટે થાય છે; બાકીના ત્રેણે સોળમાંથી ત્રેણે (અથવા ત્રેણે) પિતૃઓની પંક્તિની શુદ્ધિ માટે થાય છે; પણ સવા સો કરતાં વધુ શ્રાદ્ધ ન કરવું.

શતાર્ધેન વિહીનો યો મિલિતઃ પઙ્ક્તિભાઙ્ન હિ । ચત્વારિંશત્તથૈવાષ્ટશ્રાદ્ધં પ્રેતત્વનાશનમ્ ॥ ૨,૩૫.

જેને સવા સો શ્રાદ્ધમાં ઓછું મળે છે, તે પિતૃ પંક્તિમાં ભાગીદાર નથી; ચાળીસ અને આઠ શ્રાદ્ધ પણ પ્રેત અવસ્થાનો નાશ કરે છે.

સકૃદૂનશતાર્ધેન સમ્ભવેત્પઙ્ક્તિસન્નિધઃ । મેલનીયઃ શતાર્ધેન સન્ધિઃ શ્રાદ્ધેન તત્ત્વતઃ ॥ ૨,૩૫.

એક વખત સવા સો શ્રાદ્ધમાં ઓછું હોય તો પણ પિતૃ પંક્તિમાં હાજરી રહે છે; સાચી રીતે જોડાણ સવા સો શ્રાદ્ધથી જ થવું જોઈએ.

(અથ શવાવિધિઃ) । શવસ્ય શિબિકાયાં કરચરણબન્ધનં તત્ર કર્તવ્યમ્ । એવં ચેન્ન વિધાનં વિધીયતે તત્પિશાચપરિભવનમ્ ॥ ૨,૩૫.

(હવે મૃતદેહની વિધિ:) મૃતદેહને શિબિકા પર રાખીને તેના હાથ-પગ બાંધવા જોઈએ; જો આ વિધિ ન કરવામાં આવે, તો પિશાચો દ્વારા તકલીફ થાય છે.

સંજાયતે રજન્યાઞ્ચ શવનિર્ગમને રાષ્ટ્રં ભયશૂન્યમ્ । શવં ન મુઞ્ચેત મુચ્યતે ચેત્દુઃ સ્પર્શાદ્દુર્ગતિર્ભવેત્ ॥ ૨,૩૫.

મૃતદેહ રાત્રે બહાર લઈ જવામાં આવે તો દેશમાં ભય દૂર થાય છે; મૃતદેહ છોડવું નહીં, અને જો છોડી દેવામાં આવે તો સ્પર્શથી દુઃખ આવે છે.

ગ્રામમધ્યે સ્થિતે પ્રેતે શ્રુતે ભુઙ્ક્તે યદૃચ્છયા । તદન્નં માંસવજ્જ્ઞેયં તત્તોયં રુધિરોપમમ્ ॥ ૨,૩૫.

ગામમાં મૃતદેહ રહેલો હોય અને કોઈ એ જાણીને ખાય, તો એ ખોરાક માંસ જેવો ગણવો, અને એ પાણી રક્ત સમાન માનવું.

(૩૫.૪૫) જ્ઞાતિસમ્બન્ધિનામેવં વ્યવહારઃ ખગેશ્વર । વિલુપ્ય જ્ઞાતિધર્મઞ્ચ પ્રેતપાપેન લિપ્યતે ॥ ૨,૩૫.

પંખીઓના રાજા, આ જ રીતે જ્ઞાતિ-સબંધીઓ માટે વ્યવહાર છે; જો કોઈ જ્ઞાતિ-ધર્મનો ભંગ કરે, તો તે પ્રેતપાપથી લિપ્ત થાય છે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૩૬ તાર્ક્ષ્યૌવાચ । કસ્માદનશનં પુણ્યમક્ષય્યગતિદાયકમ્ । સ્વગૃહન્તુ પરિત્યજ્ય તીર્થે વૈ મ્રિયતે યદિ ॥ ૨,૩૬.

તાર્ક્ષ્યએ પૂછ્યું: ઉપવાસ કેમ પુણ્યદાયક છે અને અક્ષય ગતિ આપે છે? જો કોઈ પોતાનું ઘર છોડીને તીર્થમાં મૃત્યુ પામે, તો શું ફળ મળે છે?

અપ્રાપ્ય તીર્થં મ્રિયતે ગૃહે વા મૃત્યુ માગતઃ । બૂત્વા કુટીચરો યસ્તુ સ કાં ગતિમવાપ્નુયાત્ ॥ ૨,૩૬.

જો કોઈ તીર્થમાં પહોંચી ન શકે અને ઘર પર જ મૃત્યુ આવે, અને તે કુટીચર બની જાય, તો તેને કઈ ગતિ મળે છે?

સંન્યાસં કુરુતે યસ્તુ તીર્થે વાપિ ગૃહેઽપિ વા । કથં તસ્ય પ્રકર્તવ્યમપ્રાપ્તનિધનેઽપિ વા ॥ ૨,૩૬.

જો કોઈ તીર્થમાં કે ઘરમાં સંન્યાસ લે, તો તેની વિધિ કેવી રીતે કરવી, જો મૃત્યુ પૂર્ણ વિધિ પહેલાં આવે તો?

નિયમે ચેત્કૃતે દેવ ચિત્તભઙ્ગો હિ જાયતે । કેન તસ્ય ભવેત્સિદ્ધિઃ કૃતેનાપ્યકૃતેન વા ॥ ૨,૩૬.

દેવ, જો નિયમ લીધા પછી મન ભટકે, તો પૂર્ણ કે અપૂર્ણ નિયમથી તેને કેવી રીતે સિદ્ધિ મળે?

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । કૃત્વા નિરશનં યો વૈ મૃત્યુમાપ્નોતિ કોઽપિ ચેત્ । માનુપીં તનુમુત્સૃજ્ય મમ તુલ્યો વિરાજતે ॥ ૨,૩૬.

શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું: જે કોઈ ઉપવાસ કરીને મૃત્યુ પામે છે, તે માનવ દેહ છોડીને મારી સમાન તેજથી પ્રકાશિત થાય છે.

યાવન્ત્યહાનિ જીવેત્વ્રતે નિરશને કૃતે । ક્રતુભિસ્તાનિ તુલ્યાનિ સમગ્રવદક્ષિણૈઃ ॥ ૨,૩૬.

જે દિવસો સુધી ઉપવાસ રાખીને જીવતો રહે છે, એ બધા દિવસો પૂર્ણ દાન સાથે યજ્ઞના ફળ સમાન છે.

તીર્થે ગૃહે વા સંન્યાસં નીત્વા ચેન્મ્રિયતે યદિ । પ્રત્યહં લભતે સોઽપિ પૂર્વોક્તં દ્વિગુણં ફલમ્ ॥ ૨,૩૬.

તીર્થમાં કે ઘરમાં સંન્યાસ લીધા પછી જો મૃત્યુ આવે, તો તે વ્યક્તિને રોજે રોજ અગાઉ જણાવેલ ફળનું દ્વિગુણું ફળ મળે છે.

મહારોગોપપત્તૌ ચ ગૃહીતેઽનશને કૃતે । પુનર્ન જાયતે રોગો દેવવદ્ધિ વિરાજતે ॥ ૨,૩૬.

જ્યારે મોટો રોગ થાય અને ઉપવાસ કરવામાં આવે, ત્યારે રોગ પાછો આવતો નથી અને માણસ દેવ જેવો તેજસ્વી બને છે.

ય આતુરઃ સન્ સન્ન્યાસં ગૃહ્ણાતિ યદિ માનવઃ । પુનર્ન જાયતે ભૂમૌ સંસારે દુઃ ખસાગરે ॥ ૨,૩૬.

જે માણસ બીમાર હોય ત્યારે સંન્યાસ લે છે, તે ફરીથી પૃથ્વી પર દુઃખના સાગરમાં જન્મતો નથી.

અહન્યહનિ દાતવ્યં બ્રાહ્મણાનાઞ્ચ ભોજનમ્ । તિલપાત્રં યથાશક્તિ દીપદાનં સુરાર્ચનમ્ ॥ ૨,૩૬.

દરરોજ બ્રાહ્મણોને ભોજન આપવું જોઈએ અને શક્તિ પ્રમાણે તિલથી ભરેલું વાસણ, દીવો અને દેવતાઓની પૂજા કરવી જોઈએ.

એવં વૃત્તસ્ય દહ્યન્તે પાપાન્યુચ્ચાવચાનિ ચ । મૃતો મુક્તિમવાપ્નોતિ યથા સર્વે મહર્ષયઃ ॥ ૨,૩૬.

આ રીતે જીવન વિતાવનારના બધા મોટા-નાના પાપો ભસ્મ થઈ જાય છે; મૃત્યુ પછી તેને મુક્તિ મળે છે, જેમ મહર્ષિઓને મળી હતી.

તસ્માદનશનં નૄણાં વૈકુણ્ઠપદદાયકમ્ । તસ્માત્સ્વસ્થે ચોત્તરે વા સાધયેન્મોક્ષલક્ષણમ્ ॥ ૨,૩૬.

માટે ઉપવાસ મનુષ્યોને વૈકુંઠ ધામ આપે છે; તેથી સ્વસ્થ હોય કે જીવનના અંતે હોય, મુક્તિ માટે પ્રયત્ન કરવો જોઈએ.

પુત્ત્રદ્રવ્યાદિ સન્ત્યજ્ય તીર્થં વ્રજતિ યો નરઃ । બ્રહ્માદ્યા દેવતાસ્તસ્ય ભવેયુસ્તુષ્ટિપુષ્ટિદાઃ ॥ ૨,૩૬.

જે માણસ પુત્ર, ધન વગેરે ત્યજીને તીર્થયાત્રા કરે છે, તેને બ્રહ્મા સહિતના દેવતાઓ સંતોષ અને પોષણ આપે છે.

યસ્તીર્થસંમુખો ભૂત્વા વ્રતે હ્યનશને કૃતે । ચેન્મ્રિયેતાન્તરાલેઽપિ ઋષીણાં મણ્ડલે વસેત્ ॥ ૨,૩૬.

જે તીર્થયાત્રા માટે નીકળી અને ઉપવાસનું વ્રત ધારણ કરે છે, અને રસ્તામાં મૃત્યુ પામે છે, તે ઋષિઓના મંડળમાં વસે છે.

વ્રતં નિરશન કૃત્વા સ્વગૃહેઽપિ મૃતો યદિ । સ્વકુલાનિ પરિત્યજ્ય એકાકી વિચરેદ્દિવિ ॥ ૨,૩૬.

જે ઉપવાસનું વ્રત કરીને પોતાના ઘરમાં જ મૃત્યુ પામે છે, તે પોતાનું કુટુંબી છોડીને એકલો સ્વર્ગમાં ફરતો રહે છે.