ગરુડપુરાણમ્

ક્રિયતે માનુષાણાન્તુ સદ્ય આહુતિકારણાત્ । સદ્યાહુતિકરં પુણ્યં તીર્થે તદ્દાહ ઉત્તમઃ ॥ ૨,૩૫.

માણસો માટે તરત જ હવન કરાય છે; તીર્થસ્થળે આવી તરત હવન સાથે દાહ કરવું શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે.

વિપ્રૈર્નિયમતઃ કાર્યઃ સમન્ત્રો વિધિપૂર્વકઃ । શવસ્ય ચ સમીપે તુ ક્ષિપ્યન્તે પુત્તલાસ્તતઃ ॥ ૨,૩૫.

બ્રાહ્મણો દ્વારા મંત્રોચ્ચાર અને નિયમ મુજબ વિધિઓ કરવી જોઈએ; મૃતદેહ પાસે પછી પત્તલાં મૂકવામાં આવે છે.

દર્ભમયાશ્ચ ચત્વારો વિપ્રા મન્ત્રાભિમન્ત્રિતાઃ । તતો દાહઃ પ્રકર્તવ્યઃ તૈશ્ચ પુત્તલકૈઃ સહ ॥ ૨,૩૫.

દર્ભાથી બનેલા ચાર પત્તલાં, બ્રાહ્મણો દ્વારા મંત્રોથી સંસ્કારિત, પછી દાહ વિધિ એ પત્તલાં સાથે કરવી જોઈએ.

સૂતકાન્તે તતઃ પુત્રઃ કુર્યાચ્છાન્તિકમુત્તમમ્ ॥ ૨,૩૫.

સૂતક પૂર્ણ થયા પછી પુત્રે શ્રેષ્ઠ શાંતિ વિધિ કરવી જોઈએ.

પઞ્ચકેષુ મૃતો યોઽસૌ ન ગતિં લભતે નરઃ । તિલાન્ ગાશ્ચ સુવર્ણં ચ તમુદ્દિશ્ય ઘૃતં દદેત્ ॥ ૨,૩૫.

પાંચ નક્ષત્રોમાં મૃત્યુ પામનાર વ્યક્તિને યોગ્ય માર્ગ મળતો નથી; તેના માટે તિલ, ગાય, સોનાં અને ઘી અર્પણ કરવું જોઈએ.

વિપ્રાણાં દીયતે દાનં સર્વોપદ્રવનાશનમ્ । સૂતકાન્તે ચ સત્પુત્રૈઃ સ પ્રેતો લભતે ગતિમ્ ॥ ૨,૩૫.

બ્રાહ્મણોને દાન આપવાથી તમામ વિઘ્નો દૂર થાય છે; સૂતક પૂર્ણ થયા પછી સારા પુત્રો દ્વારા મૃતકને યોગ્ય ગતિ મળે છે.

ભાજનોપાનહૌ ચ્છત્રં હેમમુદ્રાચ વાસસી । દક્ષિણા દીયતે વિપ્ર સર્વપાતકમોચની ॥ ૨,૩૫.

પાત્ર, પગરખાં, છત્રી, સોનાની મુદ્રા અને વસ્ત્ર — આ દાન બ્રાહ્મણને આપવાથી સર્વ પાપોથી મુક્તિ મળે છે.

બાલવૃદ્ધાતુરાણાઞ્ચ મૃતાનાં પઞ્ચકેષુ હિ । વિધાનં યો ન કુર્વીત વિઘ્નસ્તસ્ય પ્રજાયતે ॥ ૨,૩૫.

પાંચ નક્ષત્રોમાં મૃત્યુ પામેલા બાળક, વૃદ્ધ કે રોગી માટે જો વિધિ ન કરવામાં આવે, તો કરનારને વિઘ્નો થાય છે.

અષ્ટાદશૈવ વસ્તૂનિ પ્રેતશ્રાદ્ધે વિવર્જયેત્ । આશિષો દ્વિગુણાન્ દર્ભાન્ પ્રણવાન્નૈકપિણ્ડતામ્ ॥ ૨,૩૫.

પ્રેત શ્રાદ્ધમાં અઠાર વિધ વસ્તુઓ ટાળવી જોઈએ: આશીર્વાદ, બે ગણી દર્ભા, 'પ્રણવ' શબ્દ અને માત્ર એક પિંડની અર્પણ.

અગ્નૌકરણમુચ્છિષ્ટં શ્રાદ્ધં વૈ વૈશ્વદૈવિકમ્ । વિકિરં ચ સ્વધાકારં પિતૃશબ્દં ન ચોચ્ચરેત્ ॥ ૨,૩૫.

અશુદ્ધ હાથે અગ્નિમાં અર્પણ, વૈશ્વદેવ શ્રાદ્ધ, વિખેરવું, 'સ્વધા' કરવું અથવા 'પિતૃ' શબ્દ ઉચ્ચારવું — આ બધું કરવું નહીં.

અનુશબ્દં ન કુર્વીત નાવાહનમથોલ્મુકમ્ । આસીમાન્તં ન કુર્વીત પ્રદક્ષિણવિસર્જનમ્ ॥ ૨,૩૫.

'અનુ' શબ્દ ઉપયોગ ન કરવો, આવાહન કે હોલમુક વિધિ ન કરવી; સીમા, પ્રદક્ષિણ અને વિસર્જન પણ ન કરવું.

ન કુર્યાત્તિલહોમઞ્ચ દ્વિજઃ પૂર્ણાહુતિં તથા । ન કુર્યાદ્વૈશ્વદેવં ચેત્કર્તા ગચ્છત્યધોગતિમ્ ॥ ૨,૩૫.

દ્વિજએ તિલ હોમ કે પૂર્ણાહુતિ ન કરવી; વૈશ્વદેવ અર્પણ કરનાર વ્યક્તિ અધોગતિ પામે છે.

મલિનશ્રાદ્ધસંજ્ઞાનં પૂર્વષોડશકં તથા । સ્થાને દ્વારે ચાર્ધમાર્ગે ચિતાયાં શવહસ્તકે ॥ ૨,૩૫.

મલિન શ્રાદ્ધ, પહેલાની સોળ વિધિઓ, સ્થળે, દ્વાર પર, રસ્તા પર, ચિતામાં કે મૃતદેહના હાથમાં —

શ્મશાનવાસિભૂતેભ્યઃ પઞ્ચમં પ્રતિવેશ્યકમ્ । ષષ્ઠં સઞ્ચયને પ્રોક્તં દશ પિણ્ડા દશાહિકાઃ । શ્રાદ્ધષોડષકઞ્ચૈતત્પ્રથમં પરિકીર્તિતમ્ ॥ ૨,૩૫.

શ્મશાનમાં વસતા આત્માઓ પછી, પાંચમું પિંડ પ્રત્યેના પડોશી આત્માઓ માટે છે; છઠ્ઠું પિંડ સંચય કરનાર માટે કહેવાયું છે; દશ પિંડ દશ દિવસના વિધિ માટે છે; આ જ પ્રથમ શ્રાદ્ધ છે, જે સોળ શ્રાદ્ધોમાં ગણાય છે.

અન્યચ્ચ ષોડશં મધ્યે દ્વિતીયં તાર્ક્ષ્ય મે શૃણુ । કર્તવ્યાનીહ વિધિના શ્રાદ્ધાન્યેકાદશૈવ તુ ॥ ૨,૩૫.

અને તર્ક્ષ્ય, વધુ સાંભળો: સોળ શ્રાદ્ધોમાં બીજું મધ્યમાં આવે છે; અહીં, નિયમ પ્રમાણે અગિયાર શ્રાદ્ધ કરવાના છે.

બ્રહ્મવિષ્ણુશિવાદ્યઞ્ચ તથાન્યચ્છ્રાદ્ધપઞ્ચકમ્ । એવં ષોડશકં પ્રાહુરેતત્તત્ત્વવિદો જનાઃ ॥ ૨,૩૫.

બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, શિવ અને અન્ય દેવતાઓ માટેના શ્રાદ્ધ તથા પાંચ વધારાના શ્રાદ્ધ—એ રીતે, જે તત્વ જાણે છે એવા લોકો આ સોળ શ્રાદ્ધ ગણાવે છે.

દ્વાદશ પ્રતિમાસ્યાનિ શ્રાદ્ધમેકાદશે તથા । ત્રિપક્ષસમ્ભવઞ્ચૈવ દ્વે રિક્તે ખગ ષોડશ ॥ ૨,૩૫.

બાર માસિક શ્રાદ્ધ, એક અગિયારમો દિવસે, ત્રણ પખવાડિયામાંથી બે, અને બે અમાવસ્યા/પોણા દિવસે—એ રીતે, પંખી, કુલ સોળ શ્રાદ્ધ થાય છે.

આદ્યં શવવિશુદ્ધ્યર્થં કૃત્વાન્યચ્ચ ત્રિષોડશમ્ । પિતૃપાઙ્ક્તિવિશુદ્ધ્યર્થં શતાદ્ધૈંન તુ યોજયેત્ ॥ ૨,૩૫.

પ્રથમ શ્રાદ્ધ મૃતદેહની શુદ્ધિ માટે થાય છે; બાકીના ત્રેણે સોળમાંથી ત્રેણે (અથવા ત્રેણે) પિતૃઓની પંક્તિની શુદ્ધિ માટે થાય છે; પણ સવા સો કરતાં વધુ શ્રાદ્ધ ન કરવું.

શતાર્ધેન વિહીનો યો મિલિતઃ પઙ્ક્તિભાઙ્ન હિ । ચત્વારિંશત્તથૈવાષ્ટશ્રાદ્ધં પ્રેતત્વનાશનમ્ ॥ ૨,૩૫.

જેને સવા સો શ્રાદ્ધમાં ઓછું મળે છે, તે પિતૃ પંક્તિમાં ભાગીદાર નથી; ચાળીસ અને આઠ શ્રાદ્ધ પણ પ્રેત અવસ્થાનો નાશ કરે છે.

સકૃદૂનશતાર્ધેન સમ્ભવેત્પઙ્ક્તિસન્નિધઃ । મેલનીયઃ શતાર્ધેન સન્ધિઃ શ્રાદ્ધેન તત્ત્વતઃ ॥ ૨,૩૫.

એક વખત સવા સો શ્રાદ્ધમાં ઓછું હોય તો પણ પિતૃ પંક્તિમાં હાજરી રહે છે; સાચી રીતે જોડાણ સવા સો શ્રાદ્ધથી જ થવું જોઈએ.

(અથ શવાવિધિઃ) । શવસ્ય શિબિકાયાં કરચરણબન્ધનં તત્ર કર્તવ્યમ્ । એવં ચેન્ન વિધાનં વિધીયતે તત્પિશાચપરિભવનમ્ ॥ ૨,૩૫.

(હવે મૃતદેહની વિધિ:) મૃતદેહને શિબિકા પર રાખીને તેના હાથ-પગ બાંધવા જોઈએ; જો આ વિધિ ન કરવામાં આવે, તો પિશાચો દ્વારા તકલીફ થાય છે.

સંજાયતે રજન્યાઞ્ચ શવનિર્ગમને રાષ્ટ્રં ભયશૂન્યમ્ । શવં ન મુઞ્ચેત મુચ્યતે ચેત્દુઃ સ્પર્શાદ્દુર્ગતિર્ભવેત્ ॥ ૨,૩૫.

મૃતદેહ રાત્રે બહાર લઈ જવામાં આવે તો દેશમાં ભય દૂર થાય છે; મૃતદેહ છોડવું નહીં, અને જો છોડી દેવામાં આવે તો સ્પર્શથી દુઃખ આવે છે.

ગ્રામમધ્યે સ્થિતે પ્રેતે શ્રુતે ભુઙ્ક્તે યદૃચ્છયા । તદન્નં માંસવજ્જ્ઞેયં તત્તોયં રુધિરોપમમ્ ॥ ૨,૩૫.

ગામમાં મૃતદેહ રહેલો હોય અને કોઈ એ જાણીને ખાય, તો એ ખોરાક માંસ જેવો ગણવો, અને એ પાણી રક્ત સમાન માનવું.

(૩૫.૪૫) જ્ઞાતિસમ્બન્ધિનામેવં વ્યવહારઃ ખગેશ્વર । વિલુપ્ય જ્ઞાતિધર્મઞ્ચ પ્રેતપાપેન લિપ્યતે ॥ ૨,૩૫.

પંખીઓના રાજા, આ જ રીતે જ્ઞાતિ-સબંધીઓ માટે વ્યવહાર છે; જો કોઈ જ્ઞાતિ-ધર્મનો ભંગ કરે, તો તે પ્રેતપાપથી લિપ્ત થાય છે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૩૬ તાર્ક્ષ્યૌવાચ । કસ્માદનશનં પુણ્યમક્ષય્યગતિદાયકમ્ । સ્વગૃહન્તુ પરિત્યજ્ય તીર્થે વૈ મ્રિયતે યદિ ॥ ૨,૩૬.

તાર્ક્ષ્યએ પૂછ્યું: ઉપવાસ કેમ પુણ્યદાયક છે અને અક્ષય ગતિ આપે છે? જો કોઈ પોતાનું ઘર છોડીને તીર્થમાં મૃત્યુ પામે, તો શું ફળ મળે છે?

અપ્રાપ્ય તીર્થં મ્રિયતે ગૃહે વા મૃત્યુ માગતઃ । બૂત્વા કુટીચરો યસ્તુ સ કાં ગતિમવાપ્નુયાત્ ॥ ૨,૩૬.

જો કોઈ તીર્થમાં પહોંચી ન શકે અને ઘર પર જ મૃત્યુ આવે, અને તે કુટીચર બની જાય, તો તેને કઈ ગતિ મળે છે?

સંન્યાસં કુરુતે યસ્તુ તીર્થે વાપિ ગૃહેઽપિ વા । કથં તસ્ય પ્રકર્તવ્યમપ્રાપ્તનિધનેઽપિ વા ॥ ૨,૩૬.

જો કોઈ તીર્થમાં કે ઘરમાં સંન્યાસ લે, તો તેની વિધિ કેવી રીતે કરવી, જો મૃત્યુ પૂર્ણ વિધિ પહેલાં આવે તો?

નિયમે ચેત્કૃતે દેવ ચિત્તભઙ્ગો હિ જાયતે । કેન તસ્ય ભવેત્સિદ્ધિઃ કૃતેનાપ્યકૃતેન વા ॥ ૨,૩૬.

દેવ, જો નિયમ લીધા પછી મન ભટકે, તો પૂર્ણ કે અપૂર્ણ નિયમથી તેને કેવી રીતે સિદ્ધિ મળે?

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । કૃત્વા નિરશનં યો વૈ મૃત્યુમાપ્નોતિ કોઽપિ ચેત્ । માનુપીં તનુમુત્સૃજ્ય મમ તુલ્યો વિરાજતે ॥ ૨,૩૬.

શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું: જે કોઈ ઉપવાસ કરીને મૃત્યુ પામે છે, તે માનવ દેહ છોડીને મારી સમાન તેજથી પ્રકાશિત થાય છે.