ગરુડપુરાણમ્

પિતા દદાતિ પુત્ત્રાન્ વૈ વિચ્છિન્નસન્તતિઃ ખગ । હોમદાતા ભવેત્સોપિ યસ્તસ્ય પ્રપિતામહઃ ॥ ૨,૩૫.

પિતા પુત્રો આપે છે, ખગ, જો વંશ તૂટી ગયો હોય તો પણ; હોમ કરનાર પણ એ જ હોય છે, જેમના પ્રપિતામહા સંકળાયેલા હોય છે.

કૃતે શ્રાદ્ધે ગુણા હ્યેતે પિતૄણાં તપેણે સ્મૃતાઃ । દદ્યાદ્વિપુલમન્નાદ્યં વૃદ્ધસ્તુ પ્રપિતામહઃ ॥ ૨,૩૫.

શ્રાદ્ધ કરવાથી પિતૃઓના ગુણો તપથી યાદ કરવામાં આવે છે; વૃદ્ધ પ્રપિતામહાને વધુ પ્રમાણમાં ભોજન અને પીણું આપવું જોઈએ.

યસ્ય પુંસશ્ચ મર્ત્યે વૈ વિચ્છિન્ના સન્તતિઃ ખગ । સ વસેન્નરકે ઘોરે પઙ્કે મગ્નઃ કરી યથા ॥ ૨,૩૫.

જે પુરુષની પૃથ્વી પર વંશ તૂટી ગયો હોય, ખગ, એ ભયંકર નરકમાં રહે છે, કાદવમાં ડૂબેલા હાથીની જેમ.

યોન્યન્તરેષુ જાયતે યત્ર વૃક્ષસરીસૃપાઃ । ન સન્તતિં વિના સોઽત્ર મુચ્યતે નરકાદ્ધ્રુવમ્ ॥ ૨,૩૫.

એ અન્ય યોનિમાં જન્મે છે, જ્યાં વૃક્ષો અને સરીસૃપ હોય છે; વંશ વિના એ અહીં નરકમાંથી મુક્ત થતો નથી, એ નિશ્ચિત છે.

આચાર્યસ્તસ્ય શિષ્યો વા યો દૂરેઽપિ હિ ગાત્રેજઃ । નારાયણબલિં કુર્યાત્તસ્યાદ્દેશેન ભક્તિતઃ ॥ ૨,૩૫.

આચાર્ય કે શિષ્ય, ભલે દૂર હોય, એક જ શરીરથી જન્મેલા, એNarāyaṇa માટે ભક્તિપૂર્વક અર્પણ કરવું જોઈએ.

વિશુદ્ધઃ સર્વપાપેભ્યો મુક્તઃ સ નરકાદ્ધ્રુવમ્ । નિવસેન્નાકલોકે ચ નાત્ર કાર્યા વિચારણા ॥ ૨,૩૫.

જે વ્યક્તિ સર્વ પાપોથી શુદ્ધ થાય છે, તે ચોક્કસ નરકમાંથી મુક્ત થાય છે અને દેવલોકમાં વસે છે; આ વિષયમાં વધુ વિચાર કરવાની જરૂર નથી.

આદૌ કૃત્વા ધનિષ્ઠાઞ્ચ એતન્નક્ષત્રપઞ્ચકમ્ । રેવત્યન્તં સદા દૂષ્યમશુભં સર્વદા ભવેત્ ॥ ૨,૩૫.

શરૂઆતમાં ધનિષ્ઠા અને રેવતી સુધીના પાંચ નક્ષત્રો હોય, તો તે હંમેશા અશુભ અને દૂષિત ગણાય છે.

દાહ (બલિ) સ્તત્ર ન કર્તવ્યો વિપ્રદિસર્વજાતિષુ । દીયતે ન જલં તત્ર અશુભં જાયતે ધ્રુવમ્ । લોકયાત્રા ન કર્તવ્યા દુઃ ખાર્તઃ સ્વજનો યદિ ॥ ૨,૩૫.

તે સમયગાળા દરમિયાન, બ્રાહ્મણો કે કોઈ પણ જાતિના લોકો માટે દાહ કરવો જોઈએ નહીં; ત્યાં પાણી આપવું પણ અશુભ છે અને અવશ્ય દુઃખ લાવે છે; અને અંત્યયાત્રા પણ કરવી નહીં, ભલે પરિવાર દુઃખી હોય.

પઞ્ચકાનન્તરં તસ્ય કર્તવ્યં સર્વમન્યથા । પુત્રાણાં ગોત્રિણાં તસ્ય સન્તાપોઽપ્યુપજાયતે ॥ ૨,૩૫.

પાંચ નક્ષત્રો પસાર થયા પછી જ તમામ વિધિઓ કરવી જોઈએ; નહિ તો મૃતકના પુત્રો અને કુટુંબજનોને પણ દુઃખ થાય છે.

ગૃહે હાનિર્ભવેત્તસ્ય ઋક્ષેષ્વેષુ મૃતશ્ચ યઃ । અથવા ઋક્ષમધ્યેઽપિ દાહસ્તસ્ય વિધીયતે ॥ ૨,૩૫.

જે વ્યક્તિ આ નક્ષત્રોમાં મૃત્યુ પામે છે, તેના ઘરમાં નુકસાન થાય છે; તેમ છતાં, આ નક્ષત્રોની વચ્ચે પણ દાહ કરી શકાય છે.

ક્રિયતે માનુષાણાન્તુ સદ્ય આહુતિકારણાત્ । સદ્યાહુતિકરં પુણ્યં તીર્થે તદ્દાહ ઉત્તમઃ ॥ ૨,૩૫.

માણસો માટે તરત જ હવન કરાય છે; તીર્થસ્થળે આવી તરત હવન સાથે દાહ કરવું શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે.

વિપ્રૈર્નિયમતઃ કાર્યઃ સમન્ત્રો વિધિપૂર્વકઃ । શવસ્ય ચ સમીપે તુ ક્ષિપ્યન્તે પુત્તલાસ્તતઃ ॥ ૨,૩૫.

બ્રાહ્મણો દ્વારા મંત્રોચ્ચાર અને નિયમ મુજબ વિધિઓ કરવી જોઈએ; મૃતદેહ પાસે પછી પત્તલાં મૂકવામાં આવે છે.

દર્ભમયાશ્ચ ચત્વારો વિપ્રા મન્ત્રાભિમન્ત્રિતાઃ । તતો દાહઃ પ્રકર્તવ્યઃ તૈશ્ચ પુત્તલકૈઃ સહ ॥ ૨,૩૫.

દર્ભાથી બનેલા ચાર પત્તલાં, બ્રાહ્મણો દ્વારા મંત્રોથી સંસ્કારિત, પછી દાહ વિધિ એ પત્તલાં સાથે કરવી જોઈએ.

સૂતકાન્તે તતઃ પુત્રઃ કુર્યાચ્છાન્તિકમુત્તમમ્ ॥ ૨,૩૫.

સૂતક પૂર્ણ થયા પછી પુત્રે શ્રેષ્ઠ શાંતિ વિધિ કરવી જોઈએ.

પઞ્ચકેષુ મૃતો યોઽસૌ ન ગતિં લભતે નરઃ । તિલાન્ ગાશ્ચ સુવર્ણં ચ તમુદ્દિશ્ય ઘૃતં દદેત્ ॥ ૨,૩૫.

પાંચ નક્ષત્રોમાં મૃત્યુ પામનાર વ્યક્તિને યોગ્ય માર્ગ મળતો નથી; તેના માટે તિલ, ગાય, સોનાં અને ઘી અર્પણ કરવું જોઈએ.

વિપ્રાણાં દીયતે દાનં સર્વોપદ્રવનાશનમ્ । સૂતકાન્તે ચ સત્પુત્રૈઃ સ પ્રેતો લભતે ગતિમ્ ॥ ૨,૩૫.

બ્રાહ્મણોને દાન આપવાથી તમામ વિઘ્નો દૂર થાય છે; સૂતક પૂર્ણ થયા પછી સારા પુત્રો દ્વારા મૃતકને યોગ્ય ગતિ મળે છે.

ભાજનોપાનહૌ ચ્છત્રં હેમમુદ્રાચ વાસસી । દક્ષિણા દીયતે વિપ્ર સર્વપાતકમોચની ॥ ૨,૩૫.

પાત્ર, પગરખાં, છત્રી, સોનાની મુદ્રા અને વસ્ત્ર — આ દાન બ્રાહ્મણને આપવાથી સર્વ પાપોથી મુક્તિ મળે છે.

બાલવૃદ્ધાતુરાણાઞ્ચ મૃતાનાં પઞ્ચકેષુ હિ । વિધાનં યો ન કુર્વીત વિઘ્નસ્તસ્ય પ્રજાયતે ॥ ૨,૩૫.

પાંચ નક્ષત્રોમાં મૃત્યુ પામેલા બાળક, વૃદ્ધ કે રોગી માટે જો વિધિ ન કરવામાં આવે, તો કરનારને વિઘ્નો થાય છે.

અષ્ટાદશૈવ વસ્તૂનિ પ્રેતશ્રાદ્ધે વિવર્જયેત્ । આશિષો દ્વિગુણાન્ દર્ભાન્ પ્રણવાન્નૈકપિણ્ડતામ્ ॥ ૨,૩૫.

પ્રેત શ્રાદ્ધમાં અઠાર વિધ વસ્તુઓ ટાળવી જોઈએ: આશીર્વાદ, બે ગણી દર્ભા, 'પ્રણવ' શબ્દ અને માત્ર એક પિંડની અર્પણ.

અગ્નૌકરણમુચ્છિષ્ટં શ્રાદ્ધં વૈ વૈશ્વદૈવિકમ્ । વિકિરં ચ સ્વધાકારં પિતૃશબ્દં ન ચોચ્ચરેત્ ॥ ૨,૩૫.

અશુદ્ધ હાથે અગ્નિમાં અર્પણ, વૈશ્વદેવ શ્રાદ્ધ, વિખેરવું, 'સ્વધા' કરવું અથવા 'પિતૃ' શબ્દ ઉચ્ચારવું — આ બધું કરવું નહીં.

અનુશબ્દં ન કુર્વીત નાવાહનમથોલ્મુકમ્ । આસીમાન્તં ન કુર્વીત પ્રદક્ષિણવિસર્જનમ્ ॥ ૨,૩૫.

'અનુ' શબ્દ ઉપયોગ ન કરવો, આવાહન કે હોલમુક વિધિ ન કરવી; સીમા, પ્રદક્ષિણ અને વિસર્જન પણ ન કરવું.

ન કુર્યાત્તિલહોમઞ્ચ દ્વિજઃ પૂર્ણાહુતિં તથા । ન કુર્યાદ્વૈશ્વદેવં ચેત્કર્તા ગચ્છત્યધોગતિમ્ ॥ ૨,૩૫.

દ્વિજએ તિલ હોમ કે પૂર્ણાહુતિ ન કરવી; વૈશ્વદેવ અર્પણ કરનાર વ્યક્તિ અધોગતિ પામે છે.

મલિનશ્રાદ્ધસંજ્ઞાનં પૂર્વષોડશકં તથા । સ્થાને દ્વારે ચાર્ધમાર્ગે ચિતાયાં શવહસ્તકે ॥ ૨,૩૫.

મલિન શ્રાદ્ધ, પહેલાની સોળ વિધિઓ, સ્થળે, દ્વાર પર, રસ્તા પર, ચિતામાં કે મૃતદેહના હાથમાં —

શ્મશાનવાસિભૂતેભ્યઃ પઞ્ચમં પ્રતિવેશ્યકમ્ । ષષ્ઠં સઞ્ચયને પ્રોક્તં દશ પિણ્ડા દશાહિકાઃ । શ્રાદ્ધષોડષકઞ્ચૈતત્પ્રથમં પરિકીર્તિતમ્ ॥ ૨,૩૫.

શ્મશાનમાં વસતા આત્માઓ પછી, પાંચમું પિંડ પ્રત્યેના પડોશી આત્માઓ માટે છે; છઠ્ઠું પિંડ સંચય કરનાર માટે કહેવાયું છે; દશ પિંડ દશ દિવસના વિધિ માટે છે; આ જ પ્રથમ શ્રાદ્ધ છે, જે સોળ શ્રાદ્ધોમાં ગણાય છે.

અન્યચ્ચ ષોડશં મધ્યે દ્વિતીયં તાર્ક્ષ્ય મે શૃણુ । કર્તવ્યાનીહ વિધિના શ્રાદ્ધાન્યેકાદશૈવ તુ ॥ ૨,૩૫.

અને તર્ક્ષ્ય, વધુ સાંભળો: સોળ શ્રાદ્ધોમાં બીજું મધ્યમાં આવે છે; અહીં, નિયમ પ્રમાણે અગિયાર શ્રાદ્ધ કરવાના છે.

બ્રહ્મવિષ્ણુશિવાદ્યઞ્ચ તથાન્યચ્છ્રાદ્ધપઞ્ચકમ્ । એવં ષોડશકં પ્રાહુરેતત્તત્ત્વવિદો જનાઃ ॥ ૨,૩૫.

બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, શિવ અને અન્ય દેવતાઓ માટેના શ્રાદ્ધ તથા પાંચ વધારાના શ્રાદ્ધ—એ રીતે, જે તત્વ જાણે છે એવા લોકો આ સોળ શ્રાદ્ધ ગણાવે છે.

દ્વાદશ પ્રતિમાસ્યાનિ શ્રાદ્ધમેકાદશે તથા । ત્રિપક્ષસમ્ભવઞ્ચૈવ દ્વે રિક્તે ખગ ષોડશ ॥ ૨,૩૫.

બાર માસિક શ્રાદ્ધ, એક અગિયારમો દિવસે, ત્રણ પખવાડિયામાંથી બે, અને બે અમાવસ્યા/પોણા દિવસે—એ રીતે, પંખી, કુલ સોળ શ્રાદ્ધ થાય છે.

આદ્યં શવવિશુદ્ધ્યર્થં કૃત્વાન્યચ્ચ ત્રિષોડશમ્ । પિતૃપાઙ્ક્તિવિશુદ્ધ્યર્થં શતાદ્ધૈંન તુ યોજયેત્ ॥ ૨,૩૫.

પ્રથમ શ્રાદ્ધ મૃતદેહની શુદ્ધિ માટે થાય છે; બાકીના ત્રેણે સોળમાંથી ત્રેણે (અથવા ત્રેણે) પિતૃઓની પંક્તિની શુદ્ધિ માટે થાય છે; પણ સવા સો કરતાં વધુ શ્રાદ્ધ ન કરવું.

શતાર્ધેન વિહીનો યો મિલિતઃ પઙ્ક્તિભાઙ્ન હિ । ચત્વારિંશત્તથૈવાષ્ટશ્રાદ્ધં પ્રેતત્વનાશનમ્ ॥ ૨,૩૫.

જેને સવા સો શ્રાદ્ધમાં ઓછું મળે છે, તે પિતૃ પંક્તિમાં ભાગીદાર નથી; ચાળીસ અને આઠ શ્રાદ્ધ પણ પ્રેત અવસ્થાનો નાશ કરે છે.