ગરુડપુરાણમ્

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૩૫ તર્ક્ષ્ય ઉવાચ । અપરં મમ સન્દેહં કથયસ્વ જનાર્દન । પુરુષસ્ય ચ કસ્યાપિ મતા પઞ્ચત્વમાગતા ॥ ૨,૩૫.

તર્ક્ષ્યએ પૂછ્યું: જનાર્દન, મને એક બીજું સંશય છે, કહો: જ્યારે કોઈ પુરુષની માતાનું અવસાન થાય,

પિતામહી જીવતિ ચ તથા ચ પ્રપિતામહી । વૃદ્ધપ્રપિતામહી તદ્વન્માતૃસક્તઃ પિતા તથા ॥ ૨,૩૫.

પિતાની માતા જીવતી હોય, અને પ્રપિતાની માતા પણ, વૃદ્ધ પ્રપિતાની માતા, અને માતાની તરફથી જોડાયેલા પિતા પણ,

પ્રમાતામહશ્ચ તથા વૃદ્ધપ્રમાતામહસ્તથા । કેન સા મેલ્યતે માતા એતત્કથય મે પ્રભો ॥ ૨,૩૫.

માતાના પ્રપિતામહા અને વૃદ્ધ પ્રમાતામહા—માતાનું એકત્રીકરણ કોણ કરે છે? એ કહો, પ્રભુ.

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । પુનરુક્તં પ્રવક્ષ્યામિ સપિણ્ડીકરણં ખગ । ઉમા લક્ષ્મીશ્ચ સાવિત્રીત્યતાભિર્મેલયેદ્ધ્રુવમ્ ॥ ૨,૩૫.

શ્રીકૃષ્ણએ કહ્યું: ખગ, હું ફરીથી એકત્રીકરણની વિધિ સમજાવું છું; ઉમા, લક્ષ્મી અને સાવિત્રી દ્વારા એ એકત્રીકરણ નિશ્ચિત રીતે થાય છે.

ત્રયઃ પિણ્ડભુજો જ્ઞેયાસ્ત્યજાકાશ્ચ ત્રયઃ સ્મૃતાઃ । ત્રયઃ પિણ્ડાનુલેપાશ્ચ દશમઃ પઙ્ક્તિસંન્નિધઃ ॥ ૨,૩૫.

ત્રણ અર્પણ ગ્રહણ કરનાર ગણાય છે, ત્રણ ત્યાગ કરનાર યાદ કરવામાં આવે છે; ત્રણ અર્પણ લગાડનાર છે, અને દસમો પંક્તિમાં હાજર રહે છે.

ઇત્યેતે પુરુષાઃ ખ્યાતાઃ પિતૃમાતૃકુલેષુ ચ । તારયેદ્યજમાનસ્તુ દશ પૂર્વાન્ દશાવરાન્ ॥ ૨,૩૫.

આ વ્યક્તિઓ પિતૃ અને માતૃ કુળમાં ઓળખાય છે; યજમાન દસ પૂર્વજ અને દસ અનુવંશજોને ઉદ્ધાર કરે છે.

સપિણ્ડઃ સ ભવેદાદૌ સપિણ્ડીકરણે કૃતે । અન્ત્યસ્તુ ત્યાજકો જ્ઞેયો યો વૃદ્ધપ્રપિતામહઃ ॥ ૨,૩૫.

એકત્રીકરણની વિધિ કરવાથી આરંભમાં sapiṇḍa બને છે; છેલ્લો ત્યાગ કરનાર વૃદ્ધ પ્રપિતામહા ગણાય છે.

અન્તિમસ્ત્યાજકો જ્ઞેયો લેપકઃ પ્રથમો ભવેત્ । લેપકસ્ત્વન્તિમો યસ્તુ સ ભવેત્પઙ્ક્તિસન્નિધઃ ॥ ૨,૩૫.

છેલ્લો ત્યાગ કરનાર ઓળખાય છે, અને પ્રથમ લગાડનાર હોય છે; છેલ્લો લગાડનાર પંક્તિમાં હાજર રહે છે.

યજમાનો ભવેદેકો દશ પૃર્ત્વે દશાવરે । ઇત્યેતે પિતરો જ્ઞેયા એકવિંશતિ સંખ્યકાઃ ॥ ૨,૩૫.

યજમાન એક છે, દસ પૂર્વવંશી છે, દસ અનુવંશી છે; આમ, પિતૃઓની સંખ્યા એકવીસ ગણાય છે.

વિધિના કુરુતે યસ્તુ સંસારે શ્રાદ્ધમુત્તમમ્ । જાયતેઽત્ર ન સન્દેહઃ શૃણુ તસ્યાપિ યત્ફલમ્ ॥ ૨,૩૫.

જે વ્યક્તિ વિધિ પ્રમાણે શ્રેષ્ઠ શ્રાદ્ધ કરે છે, એ અહીં જન્મે છે—કોઈ સંશય નથી; એનું ફળ પણ સાંભળો.

પિતા દદાતિ પુત્ત્રાન્ વૈ વિચ્છિન્નસન્તતિઃ ખગ । હોમદાતા ભવેત્સોપિ યસ્તસ્ય પ્રપિતામહઃ ॥ ૨,૩૫.

પિતા પુત્રો આપે છે, ખગ, જો વંશ તૂટી ગયો હોય તો પણ; હોમ કરનાર પણ એ જ હોય છે, જેમના પ્રપિતામહા સંકળાયેલા હોય છે.

કૃતે શ્રાદ્ધે ગુણા હ્યેતે પિતૄણાં તપેણે સ્મૃતાઃ । દદ્યાદ્વિપુલમન્નાદ્યં વૃદ્ધસ્તુ પ્રપિતામહઃ ॥ ૨,૩૫.

શ્રાદ્ધ કરવાથી પિતૃઓના ગુણો તપથી યાદ કરવામાં આવે છે; વૃદ્ધ પ્રપિતામહાને વધુ પ્રમાણમાં ભોજન અને પીણું આપવું જોઈએ.

યસ્ય પુંસશ્ચ મર્ત્યે વૈ વિચ્છિન્ના સન્તતિઃ ખગ । સ વસેન્નરકે ઘોરે પઙ્કે મગ્નઃ કરી યથા ॥ ૨,૩૫.

જે પુરુષની પૃથ્વી પર વંશ તૂટી ગયો હોય, ખગ, એ ભયંકર નરકમાં રહે છે, કાદવમાં ડૂબેલા હાથીની જેમ.

યોન્યન્તરેષુ જાયતે યત્ર વૃક્ષસરીસૃપાઃ । ન સન્તતિં વિના સોઽત્ર મુચ્યતે નરકાદ્ધ્રુવમ્ ॥ ૨,૩૫.

એ અન્ય યોનિમાં જન્મે છે, જ્યાં વૃક્ષો અને સરીસૃપ હોય છે; વંશ વિના એ અહીં નરકમાંથી મુક્ત થતો નથી, એ નિશ્ચિત છે.

આચાર્યસ્તસ્ય શિષ્યો વા યો દૂરેઽપિ હિ ગાત્રેજઃ । નારાયણબલિં કુર્યાત્તસ્યાદ્દેશેન ભક્તિતઃ ॥ ૨,૩૫.

આચાર્ય કે શિષ્ય, ભલે દૂર હોય, એક જ શરીરથી જન્મેલા, એNarāyaṇa માટે ભક્તિપૂર્વક અર્પણ કરવું જોઈએ.

વિશુદ્ધઃ સર્વપાપેભ્યો મુક્તઃ સ નરકાદ્ધ્રુવમ્ । નિવસેન્નાકલોકે ચ નાત્ર કાર્યા વિચારણા ॥ ૨,૩૫.

જે વ્યક્તિ સર્વ પાપોથી શુદ્ધ થાય છે, તે ચોક્કસ નરકમાંથી મુક્ત થાય છે અને દેવલોકમાં વસે છે; આ વિષયમાં વધુ વિચાર કરવાની જરૂર નથી.

આદૌ કૃત્વા ધનિષ્ઠાઞ્ચ એતન્નક્ષત્રપઞ્ચકમ્ । રેવત્યન્તં સદા દૂષ્યમશુભં સર્વદા ભવેત્ ॥ ૨,૩૫.

શરૂઆતમાં ધનિષ્ઠા અને રેવતી સુધીના પાંચ નક્ષત્રો હોય, તો તે હંમેશા અશુભ અને દૂષિત ગણાય છે.

દાહ (બલિ) સ્તત્ર ન કર્તવ્યો વિપ્રદિસર્વજાતિષુ । દીયતે ન જલં તત્ર અશુભં જાયતે ધ્રુવમ્ । લોકયાત્રા ન કર્તવ્યા દુઃ ખાર્તઃ સ્વજનો યદિ ॥ ૨,૩૫.

તે સમયગાળા દરમિયાન, બ્રાહ્મણો કે કોઈ પણ જાતિના લોકો માટે દાહ કરવો જોઈએ નહીં; ત્યાં પાણી આપવું પણ અશુભ છે અને અવશ્ય દુઃખ લાવે છે; અને અંત્યયાત્રા પણ કરવી નહીં, ભલે પરિવાર દુઃખી હોય.

પઞ્ચકાનન્તરં તસ્ય કર્તવ્યં સર્વમન્યથા । પુત્રાણાં ગોત્રિણાં તસ્ય સન્તાપોઽપ્યુપજાયતે ॥ ૨,૩૫.

પાંચ નક્ષત્રો પસાર થયા પછી જ તમામ વિધિઓ કરવી જોઈએ; નહિ તો મૃતકના પુત્રો અને કુટુંબજનોને પણ દુઃખ થાય છે.

ગૃહે હાનિર્ભવેત્તસ્ય ઋક્ષેષ્વેષુ મૃતશ્ચ યઃ । અથવા ઋક્ષમધ્યેઽપિ દાહસ્તસ્ય વિધીયતે ॥ ૨,૩૫.

જે વ્યક્તિ આ નક્ષત્રોમાં મૃત્યુ પામે છે, તેના ઘરમાં નુકસાન થાય છે; તેમ છતાં, આ નક્ષત્રોની વચ્ચે પણ દાહ કરી શકાય છે.

ક્રિયતે માનુષાણાન્તુ સદ્ય આહુતિકારણાત્ । સદ્યાહુતિકરં પુણ્યં તીર્થે તદ્દાહ ઉત્તમઃ ॥ ૨,૩૫.

માણસો માટે તરત જ હવન કરાય છે; તીર્થસ્થળે આવી તરત હવન સાથે દાહ કરવું શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે.

વિપ્રૈર્નિયમતઃ કાર્યઃ સમન્ત્રો વિધિપૂર્વકઃ । શવસ્ય ચ સમીપે તુ ક્ષિપ્યન્તે પુત્તલાસ્તતઃ ॥ ૨,૩૫.

બ્રાહ્મણો દ્વારા મંત્રોચ્ચાર અને નિયમ મુજબ વિધિઓ કરવી જોઈએ; મૃતદેહ પાસે પછી પત્તલાં મૂકવામાં આવે છે.

દર્ભમયાશ્ચ ચત્વારો વિપ્રા મન્ત્રાભિમન્ત્રિતાઃ । તતો દાહઃ પ્રકર્તવ્યઃ તૈશ્ચ પુત્તલકૈઃ સહ ॥ ૨,૩૫.

દર્ભાથી બનેલા ચાર પત્તલાં, બ્રાહ્મણો દ્વારા મંત્રોથી સંસ્કારિત, પછી દાહ વિધિ એ પત્તલાં સાથે કરવી જોઈએ.

સૂતકાન્તે તતઃ પુત્રઃ કુર્યાચ્છાન્તિકમુત્તમમ્ ॥ ૨,૩૫.

સૂતક પૂર્ણ થયા પછી પુત્રે શ્રેષ્ઠ શાંતિ વિધિ કરવી જોઈએ.

પઞ્ચકેષુ મૃતો યોઽસૌ ન ગતિં લભતે નરઃ । તિલાન્ ગાશ્ચ સુવર્ણં ચ તમુદ્દિશ્ય ઘૃતં દદેત્ ॥ ૨,૩૫.

પાંચ નક્ષત્રોમાં મૃત્યુ પામનાર વ્યક્તિને યોગ્ય માર્ગ મળતો નથી; તેના માટે તિલ, ગાય, સોનાં અને ઘી અર્પણ કરવું જોઈએ.

વિપ્રાણાં દીયતે દાનં સર્વોપદ્રવનાશનમ્ । સૂતકાન્તે ચ સત્પુત્રૈઃ સ પ્રેતો લભતે ગતિમ્ ॥ ૨,૩૫.

બ્રાહ્મણોને દાન આપવાથી તમામ વિઘ્નો દૂર થાય છે; સૂતક પૂર્ણ થયા પછી સારા પુત્રો દ્વારા મૃતકને યોગ્ય ગતિ મળે છે.

ભાજનોપાનહૌ ચ્છત્રં હેમમુદ્રાચ વાસસી । દક્ષિણા દીયતે વિપ્ર સર્વપાતકમોચની ॥ ૨,૩૫.

પાત્ર, પગરખાં, છત્રી, સોનાની મુદ્રા અને વસ્ત્ર — આ દાન બ્રાહ્મણને આપવાથી સર્વ પાપોથી મુક્તિ મળે છે.

બાલવૃદ્ધાતુરાણાઞ્ચ મૃતાનાં પઞ્ચકેષુ હિ । વિધાનં યો ન કુર્વીત વિઘ્નસ્તસ્ય પ્રજાયતે ॥ ૨,૩૫.

પાંચ નક્ષત્રોમાં મૃત્યુ પામેલા બાળક, વૃદ્ધ કે રોગી માટે જો વિધિ ન કરવામાં આવે, તો કરનારને વિઘ્નો થાય છે.

અષ્ટાદશૈવ વસ્તૂનિ પ્રેતશ્રાદ્ધે વિવર્જયેત્ । આશિષો દ્વિગુણાન્ દર્ભાન્ પ્રણવાન્નૈકપિણ્ડતામ્ ॥ ૨,૩૫.

પ્રેત શ્રાદ્ધમાં અઠાર વિધ વસ્તુઓ ટાળવી જોઈએ: આશીર્વાદ, બે ગણી દર્ભા, 'પ્રણવ' શબ્દ અને માત્ર એક પિંડની અર્પણ.