ગરુડપુરાણમ્

યજ્ઞપુરુષસ્ય યદ્દાનં દેવાદીનાઞ્ચ યત્તથા । અપૂર્ણેઽપ્યબ્દમધ્યેપિ કર્તવ્યમિતિ કે ચ ન ॥ ૨,૩૪.

યજ્ઞ માટે કે દેવતાઓને જે દાન આપવું, એ વર્ષ પૂરું ન થયું હોય તો પણ કરવું જોઈએ, એવું કેટલાક માન્ય છે.

પિતૃભ્યોપિ હિ યદ્દત્તમર્ઘપિણ્ડવિવર્જિતમ્ । કર્તવ્યં તચ્ચ વૈ સર્વમેષ એવ વિધિઃ સ્મૃતઃ ॥ ૨,૩૪.

પિતૃઓને જે કંઈ આપવું હોય, સિવાય અર્ગ્ય અને પિંડના, એ બધું કરવું જ જોઈએ; આ જ નિયમ માનવામાં આવ્યો છે.

દેવાનાં પિતરો દેવા પિતૄણામૃષયસ્તથા । ઋષીણાં પિતરો દેવાઃ પિતા જયતિ તેન વૈ ॥ ૨,૩૪.

દેવતાઓ માટે પિતૃઓ દેવતા છે, પિતૃઓ માટે ઋષિઓ પિતૃ છે, ઋષિઓ માટે પિતૃઓ દેવતા છે. આ રીતે પિતા સર્વે પર વિજયી થાય છે.

પિતૃદેવમનુષ્યાણાં યજ્ઞનથો વિભુર્ભવેત્ । યજ્ઞનાથસ્ય યદ્દત્તં તદ્દત્તં સર્વદેહિનામ્ ॥ ૨,૩૪.

પિતૃ, દેવ અને મનુષ્યોમાં યજ્ઞના સ્વામી સર્વોપરી છે. યજ્ઞસ્વામી માટે જે આપવું, એ બધાં જીવંત પ્રાણીઓ માટે આપવું સમાન છે.

મૃતે પિતર્યબ્દમધ્યે યઃ શ્રાદ્ધં કારયેત્સુતઃ । સપ્તજન્મકૃતા ધર્માથીયતે નાત્ર સંશયઃ ॥ ૨,૩૪.

પિતા મૃત્યુ પામે પછી વર્ષ પૂરું ન થાય ત્યાં સુધી પુત્ર શ્રાદ્ધ કરાવે, તો તે સાત જન્મનું પુણ્ય મેળવે છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.

પ્રેતીભૂતાસ્તુ પિતરો લુપ્તપિણ્ડોદકક્રિયાઃ । ભ્રમન્તિ વાયુના સર્વે ક્ષુત્તૃડ્ભ્યાં પરિપીડિતાઃ ॥ ૨,૩૪.

જ્યારે પિતૃઓ પ્રેત બની જાય અને પિંડ તથા જળની ક્રિયા છૂટી જાય, ત્યારે બધા પિતૃઓ હવામાં ભટકે છે, ભૂખ અને તરસથી પીડાય છે.

પિતરિ પ્રેતતાપન્ને લુપ્યતે પૈતૃકી ક્રિયા । અથ માતુર્વિપત્તિઃ સ્યાત્પિતૃકાર્યં ન લુપ્યતે ॥ ૨,૩૪.

પિતા પ્રેત બને ત્યારે પિતૃવિધિ અટકી જાય છે; પણ માતા મૃત્યુ પામે ત્યારે પિતૃવિધિ અટકતી નથી.

મૃતા માતા પિતા તિષ્ઠેજ્જીવન્તી ચ પિતામહી । સપિણ્ડનન્તુ કર્તવ્યં પિતામહ્યા સહૈવ તુ ॥ ૨,૩૪.

માતાનું અવસાન થયું હોય, પિતા જીવતા હોય અને પિતાની માતા પણ જીવતી હોય, તો પિતાની માતા સાથે જ એકત્રીકરણની વિધિ કરવી જોઈએ.

સત્યંસત્યં પુનઃ સત્યં શ્રૂયતાં વચનં મમ । ન પિણ્ડો મિલિતો યેષાં મૃતાનાન્તુ નૃણાં ભુવિ ॥ ૨,૩૪.

સાચું, સાચું, ફરીથી સાચું, મારા શબ્દો સાંભળો: જેમના માટે પૃથ્વી પર એકત્રીકરણની વિધિ કરવામાં આવી નથી, એવા મૃત્યુ પામેલા લોકો સાથે કોઈ અર્પણ જોડાતું નથી.

ઉપતિષ્ઠેન્ન વે તેષાં પુત્રૈર્દત્તમનેકધા । હન્તકારસ્તદુદ્દેશે શ્રાદ્ધં નૈવ જલાઞ્જલિઃ ॥ ૨,૩૪.

પુત્રો ઘણી વાર અર્પણ કરે, છતાં પણ મૃત્યુ પામેલા લોકો સુધી એ પહોંચતું નથી; એ સમયે વિધિ ફળદાયી નથી, અને શ્રાદ્ધ કે જળ અર્પણ પણ લાગુ પડતું નથી.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૩૫ તર્ક્ષ્ય ઉવાચ । અપરં મમ સન્દેહં કથયસ્વ જનાર્દન । પુરુષસ્ય ચ કસ્યાપિ મતા પઞ્ચત્વમાગતા ॥ ૨,૩૫.

તર્ક્ષ્યએ પૂછ્યું: જનાર્દન, મને એક બીજું સંશય છે, કહો: જ્યારે કોઈ પુરુષની માતાનું અવસાન થાય,

પિતામહી જીવતિ ચ તથા ચ પ્રપિતામહી । વૃદ્ધપ્રપિતામહી તદ્વન્માતૃસક્તઃ પિતા તથા ॥ ૨,૩૫.

પિતાની માતા જીવતી હોય, અને પ્રપિતાની માતા પણ, વૃદ્ધ પ્રપિતાની માતા, અને માતાની તરફથી જોડાયેલા પિતા પણ,

પ્રમાતામહશ્ચ તથા વૃદ્ધપ્રમાતામહસ્તથા । કેન સા મેલ્યતે માતા એતત્કથય મે પ્રભો ॥ ૨,૩૫.

માતાના પ્રપિતામહા અને વૃદ્ધ પ્રમાતામહા—માતાનું એકત્રીકરણ કોણ કરે છે? એ કહો, પ્રભુ.

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । પુનરુક્તં પ્રવક્ષ્યામિ સપિણ્ડીકરણં ખગ । ઉમા લક્ષ્મીશ્ચ સાવિત્રીત્યતાભિર્મેલયેદ્ધ્રુવમ્ ॥ ૨,૩૫.

શ્રીકૃષ્ણએ કહ્યું: ખગ, હું ફરીથી એકત્રીકરણની વિધિ સમજાવું છું; ઉમા, લક્ષ્મી અને સાવિત્રી દ્વારા એ એકત્રીકરણ નિશ્ચિત રીતે થાય છે.

ત્રયઃ પિણ્ડભુજો જ્ઞેયાસ્ત્યજાકાશ્ચ ત્રયઃ સ્મૃતાઃ । ત્રયઃ પિણ્ડાનુલેપાશ્ચ દશમઃ પઙ્ક્તિસંન્નિધઃ ॥ ૨,૩૫.

ત્રણ અર્પણ ગ્રહણ કરનાર ગણાય છે, ત્રણ ત્યાગ કરનાર યાદ કરવામાં આવે છે; ત્રણ અર્પણ લગાડનાર છે, અને દસમો પંક્તિમાં હાજર રહે છે.

ઇત્યેતે પુરુષાઃ ખ્યાતાઃ પિતૃમાતૃકુલેષુ ચ । તારયેદ્યજમાનસ્તુ દશ પૂર્વાન્ દશાવરાન્ ॥ ૨,૩૫.

આ વ્યક્તિઓ પિતૃ અને માતૃ કુળમાં ઓળખાય છે; યજમાન દસ પૂર્વજ અને દસ અનુવંશજોને ઉદ્ધાર કરે છે.

સપિણ્ડઃ સ ભવેદાદૌ સપિણ્ડીકરણે કૃતે । અન્ત્યસ્તુ ત્યાજકો જ્ઞેયો યો વૃદ્ધપ્રપિતામહઃ ॥ ૨,૩૫.

એકત્રીકરણની વિધિ કરવાથી આરંભમાં sapiṇḍa બને છે; છેલ્લો ત્યાગ કરનાર વૃદ્ધ પ્રપિતામહા ગણાય છે.

અન્તિમસ્ત્યાજકો જ્ઞેયો લેપકઃ પ્રથમો ભવેત્ । લેપકસ્ત્વન્તિમો યસ્તુ સ ભવેત્પઙ્ક્તિસન્નિધઃ ॥ ૨,૩૫.

છેલ્લો ત્યાગ કરનાર ઓળખાય છે, અને પ્રથમ લગાડનાર હોય છે; છેલ્લો લગાડનાર પંક્તિમાં હાજર રહે છે.

યજમાનો ભવેદેકો દશ પૃર્ત્વે દશાવરે । ઇત્યેતે પિતરો જ્ઞેયા એકવિંશતિ સંખ્યકાઃ ॥ ૨,૩૫.

યજમાન એક છે, દસ પૂર્વવંશી છે, દસ અનુવંશી છે; આમ, પિતૃઓની સંખ્યા એકવીસ ગણાય છે.

વિધિના કુરુતે યસ્તુ સંસારે શ્રાદ્ધમુત્તમમ્ । જાયતેઽત્ર ન સન્દેહઃ શૃણુ તસ્યાપિ યત્ફલમ્ ॥ ૨,૩૫.

જે વ્યક્તિ વિધિ પ્રમાણે શ્રેષ્ઠ શ્રાદ્ધ કરે છે, એ અહીં જન્મે છે—કોઈ સંશય નથી; એનું ફળ પણ સાંભળો.

પિતા દદાતિ પુત્ત્રાન્ વૈ વિચ્છિન્નસન્તતિઃ ખગ । હોમદાતા ભવેત્સોપિ યસ્તસ્ય પ્રપિતામહઃ ॥ ૨,૩૫.

પિતા પુત્રો આપે છે, ખગ, જો વંશ તૂટી ગયો હોય તો પણ; હોમ કરનાર પણ એ જ હોય છે, જેમના પ્રપિતામહા સંકળાયેલા હોય છે.

કૃતે શ્રાદ્ધે ગુણા હ્યેતે પિતૄણાં તપેણે સ્મૃતાઃ । દદ્યાદ્વિપુલમન્નાદ્યં વૃદ્ધસ્તુ પ્રપિતામહઃ ॥ ૨,૩૫.

શ્રાદ્ધ કરવાથી પિતૃઓના ગુણો તપથી યાદ કરવામાં આવે છે; વૃદ્ધ પ્રપિતામહાને વધુ પ્રમાણમાં ભોજન અને પીણું આપવું જોઈએ.

યસ્ય પુંસશ્ચ મર્ત્યે વૈ વિચ્છિન્ના સન્તતિઃ ખગ । સ વસેન્નરકે ઘોરે પઙ્કે મગ્નઃ કરી યથા ॥ ૨,૩૫.

જે પુરુષની પૃથ્વી પર વંશ તૂટી ગયો હોય, ખગ, એ ભયંકર નરકમાં રહે છે, કાદવમાં ડૂબેલા હાથીની જેમ.

યોન્યન્તરેષુ જાયતે યત્ર વૃક્ષસરીસૃપાઃ । ન સન્તતિં વિના સોઽત્ર મુચ્યતે નરકાદ્ધ્રુવમ્ ॥ ૨,૩૫.

એ અન્ય યોનિમાં જન્મે છે, જ્યાં વૃક્ષો અને સરીસૃપ હોય છે; વંશ વિના એ અહીં નરકમાંથી મુક્ત થતો નથી, એ નિશ્ચિત છે.

આચાર્યસ્તસ્ય શિષ્યો વા યો દૂરેઽપિ હિ ગાત્રેજઃ । નારાયણબલિં કુર્યાત્તસ્યાદ્દેશેન ભક્તિતઃ ॥ ૨,૩૫.

આચાર્ય કે શિષ્ય, ભલે દૂર હોય, એક જ શરીરથી જન્મેલા, એNarāyaṇa માટે ભક્તિપૂર્વક અર્પણ કરવું જોઈએ.

વિશુદ્ધઃ સર્વપાપેભ્યો મુક્તઃ સ નરકાદ્ધ્રુવમ્ । નિવસેન્નાકલોકે ચ નાત્ર કાર્યા વિચારણા ॥ ૨,૩૫.

જે વ્યક્તિ સર્વ પાપોથી શુદ્ધ થાય છે, તે ચોક્કસ નરકમાંથી મુક્ત થાય છે અને દેવલોકમાં વસે છે; આ વિષયમાં વધુ વિચાર કરવાની જરૂર નથી.

આદૌ કૃત્વા ધનિષ્ઠાઞ્ચ એતન્નક્ષત્રપઞ્ચકમ્ । રેવત્યન્તં સદા દૂષ્યમશુભં સર્વદા ભવેત્ ॥ ૨,૩૫.

શરૂઆતમાં ધનિષ્ઠા અને રેવતી સુધીના પાંચ નક્ષત્રો હોય, તો તે હંમેશા અશુભ અને દૂષિત ગણાય છે.

દાહ (બલિ) સ્તત્ર ન કર્તવ્યો વિપ્રદિસર્વજાતિષુ । દીયતે ન જલં તત્ર અશુભં જાયતે ધ્રુવમ્ । લોકયાત્રા ન કર્તવ્યા દુઃ ખાર્તઃ સ્વજનો યદિ ॥ ૨,૩૫.

તે સમયગાળા દરમિયાન, બ્રાહ્મણો કે કોઈ પણ જાતિના લોકો માટે દાહ કરવો જોઈએ નહીં; ત્યાં પાણી આપવું પણ અશુભ છે અને અવશ્ય દુઃખ લાવે છે; અને અંત્યયાત્રા પણ કરવી નહીં, ભલે પરિવાર દુઃખી હોય.

પઞ્ચકાનન્તરં તસ્ય કર્તવ્યં સર્વમન્યથા । પુત્રાણાં ગોત્રિણાં તસ્ય સન્તાપોઽપ્યુપજાયતે ॥ ૨,૩૫.

પાંચ નક્ષત્રો પસાર થયા પછી જ તમામ વિધિઓ કરવી જોઈએ; નહિ તો મૃતકના પુત્રો અને કુટુંબજનોને પણ દુઃખ થાય છે.