ગરુડપુરાણમ્

પિતુઃ પુત્રેણ કર્તવ્યં ન કુર્બ્વીત પિતા સુતે । અતિસ્નેહાન્ન કર્તવ્યં સપિણ્ડીકરણં સતે ॥ ૨,૩૪.

પિતાએ પુત્ર માટે વિધિ ન કરવી, પુત્રએ પિતા માટે વિધિ કરવી જોઈએ. વધારે પ્રેમથી જીવતા પુત્ર માટે સપિંડીકરણ કરવું યોગ્ય નથી.

બહવોઽપિ યદા પુત્રા વિધિમેકઃ સમાચરેત્ । નવશ્રાદ્ધં સપિણ્ડત્વં શ્રાદ્ધાન્યન્યાનિ ષોડશ ॥ ૨,૩૪.

ઘણા પુત્રો હોય તો પણ, માત્ર એક પુત્રે જ વિધિ કરવી જોઈએ—નવ શ્રાદ્ધ, સપિંડીકરણ અને અન્ય સોળ શ્રાદ્ધ વિધિઓ.

એકેનૈવ તુ કાર્યાંણિ અવિભક્તધનેષ્વપિ । અન્ત્યેષ્ટિં કુરુતે હ્યેકો મુનિભૈઃ સમુદાહૃતમ્ ॥ ૨,૩૪.

જ્યારે વારસો વહેંચાયો ન હોય, ત્યારે પણ માત્ર એક જણએ જ વિધિ કરવી. અંત્યેષ્ટિ વિધિ પણ એક જણ દ્વારા જ કરવી, એવું મુનિઓએ કહ્યું છે.

વિભક્તૈશ્ચ પૃથક્કાર્યા ક્રિયા સાંવત્સરાદિકા । એકૈકેન ચ કર્તવ્યા પુત્રેણ ચ સ્વયંસ્વયમ્ ॥ ૨,૩૪.

જ્યારે વારસો વહેંચાઈ ગયો હોય, ત્યારે વાર્ષિક અને અન્ય વિધિઓ દરેક પુત્રએ અલગ-અલગ પોતે જ કરવી જોઈએ.

યસ્યૈતાનિ ન દત્તાનિ પ્રેતશ્રાદ્ધાનિ ષોડશ । પિશાચત્વંસ્થિરં તસ્ય કૃતૈઃ શ્રાદ્ધશતૈરપિ ॥ ૨,૩૪.

જે વ્યક્તિએ આ સોળ શ્રાદ્ધ વિધિઓ નથી કરાવી, તેને પછી ભલે શેના પણ શ્રાદ્ધો કરાવ્યા હોય, પિશાચ અવસ્થા ટકી રહે છે.

ભ્રાતા વા ભ્રાતૃપુત્રો વા સપિણ્ડઃ શિષ્ય એવ વા । સપિણ્ડીકરણં કુર્યાત્પુત્રહીને ખગેશ્વર ॥ ૨,૩૪.

પક્ષીરાજ, પુત્ર ન હોય તો ભાઈ, ભાઈનો પુત્ર, સપિંડ અથવા શિષ્યે પણ સપિંડીકરણ કરવું જોઈએ.

સર્વેષાં પુત્રહીનાનાં પત્રી કુર્યાત્સપિણ્ડનમ્ । ઋત્વિજં કરાયેદ્વાથ પુરોહિતમથાપિ વા ॥ ૨,૩૪.

જેઓ પુત્રવિહિન હોય, તેમના માટે સંબંધીએ સપિંડીકરણ કરવું. નહિ તો, યજમાન બ્રાહ્મણ અથવા કુળના પુરોહિતને પણ નિમણૂક કરી શકાય.

મૃતે પિતર્યબ્દમધ્યે હ્યુપરાગો યદા ભવેત્ । પાર્વણં ન સુતૈઃ કાર્યં શ્રાદ્ધં નાન્દીમુખં ન ચ ॥ ૨,૩૪.

પિતા મૃત્યુ પામે અને વર્ષ પૂરું ન થયું હોય, ત્યારે પુત્રોએ પર્વકાળનું શ્રાદ્ધ કે નાંદીમુખ શ્રાદ્ધ કરવું નહીં.

તીર્થશ્રાદ્ધં ગયાશ્રાદ્ધં શ્રાદ્ધમન્યચ્ચ પૈતૃકમ્ । અબ્દમધ્યે ન કુર્વીત મહાગુરુવિપત્તિષુ ॥ ૨,૩૪.

તીર્થ શ્રાદ્ધ, ગયામાં શ્રાદ્ધ કે અન્ય પિતૃ શ્રાદ્ધ વર્ષ પૂરું ન થાય ત્યાં સુધી ન કરવું, સિવાય કે કોઈ મોટી આપત્તિ આવી હોય.

યમકે ચ ગજચ્છાયામન્વાદિષુ યુગાદિષુ । પિતૃપિણ્ડો ન દાતવ્યઃ સપિણ્ડીકરણં વિના ॥ ૨,૩૪.

યમદ્વિતીયા, હાથીની છાંયામાં, સંક્રાંતિ અને યુગાદિ દિવસે, સપિંડીકરણ વિના પિતૃઓને પિંડ આપવો નહીં.

યજ્ઞપુરુષસ્ય યદ્દાનં દેવાદીનાઞ્ચ યત્તથા । અપૂર્ણેઽપ્યબ્દમધ્યેપિ કર્તવ્યમિતિ કે ચ ન ॥ ૨,૩૪.

યજ્ઞ માટે કે દેવતાઓને જે દાન આપવું, એ વર્ષ પૂરું ન થયું હોય તો પણ કરવું જોઈએ, એવું કેટલાક માન્ય છે.

પિતૃભ્યોપિ હિ યદ્દત્તમર્ઘપિણ્ડવિવર્જિતમ્ । કર્તવ્યં તચ્ચ વૈ સર્વમેષ એવ વિધિઃ સ્મૃતઃ ॥ ૨,૩૪.

પિતૃઓને જે કંઈ આપવું હોય, સિવાય અર્ગ્ય અને પિંડના, એ બધું કરવું જ જોઈએ; આ જ નિયમ માનવામાં આવ્યો છે.

દેવાનાં પિતરો દેવા પિતૄણામૃષયસ્તથા । ઋષીણાં પિતરો દેવાઃ પિતા જયતિ તેન વૈ ॥ ૨,૩૪.

દેવતાઓ માટે પિતૃઓ દેવતા છે, પિતૃઓ માટે ઋષિઓ પિતૃ છે, ઋષિઓ માટે પિતૃઓ દેવતા છે. આ રીતે પિતા સર્વે પર વિજયી થાય છે.

પિતૃદેવમનુષ્યાણાં યજ્ઞનથો વિભુર્ભવેત્ । યજ્ઞનાથસ્ય યદ્દત્તં તદ્દત્તં સર્વદેહિનામ્ ॥ ૨,૩૪.

પિતૃ, દેવ અને મનુષ્યોમાં યજ્ઞના સ્વામી સર્વોપરી છે. યજ્ઞસ્વામી માટે જે આપવું, એ બધાં જીવંત પ્રાણીઓ માટે આપવું સમાન છે.

મૃતે પિતર્યબ્દમધ્યે યઃ શ્રાદ્ધં કારયેત્સુતઃ । સપ્તજન્મકૃતા ધર્માથીયતે નાત્ર સંશયઃ ॥ ૨,૩૪.

પિતા મૃત્યુ પામે પછી વર્ષ પૂરું ન થાય ત્યાં સુધી પુત્ર શ્રાદ્ધ કરાવે, તો તે સાત જન્મનું પુણ્ય મેળવે છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.

પ્રેતીભૂતાસ્તુ પિતરો લુપ્તપિણ્ડોદકક્રિયાઃ । ભ્રમન્તિ વાયુના સર્વે ક્ષુત્તૃડ્ભ્યાં પરિપીડિતાઃ ॥ ૨,૩૪.

જ્યારે પિતૃઓ પ્રેત બની જાય અને પિંડ તથા જળની ક્રિયા છૂટી જાય, ત્યારે બધા પિતૃઓ હવામાં ભટકે છે, ભૂખ અને તરસથી પીડાય છે.

પિતરિ પ્રેતતાપન્ને લુપ્યતે પૈતૃકી ક્રિયા । અથ માતુર્વિપત્તિઃ સ્યાત્પિતૃકાર્યં ન લુપ્યતે ॥ ૨,૩૪.

પિતા પ્રેત બને ત્યારે પિતૃવિધિ અટકી જાય છે; પણ માતા મૃત્યુ પામે ત્યારે પિતૃવિધિ અટકતી નથી.

મૃતા માતા પિતા તિષ્ઠેજ્જીવન્તી ચ પિતામહી । સપિણ્ડનન્તુ કર્તવ્યં પિતામહ્યા સહૈવ તુ ॥ ૨,૩૪.

માતાનું અવસાન થયું હોય, પિતા જીવતા હોય અને પિતાની માતા પણ જીવતી હોય, તો પિતાની માતા સાથે જ એકત્રીકરણની વિધિ કરવી જોઈએ.

સત્યંસત્યં પુનઃ સત્યં શ્રૂયતાં વચનં મમ । ન પિણ્ડો મિલિતો યેષાં મૃતાનાન્તુ નૃણાં ભુવિ ॥ ૨,૩૪.

સાચું, સાચું, ફરીથી સાચું, મારા શબ્દો સાંભળો: જેમના માટે પૃથ્વી પર એકત્રીકરણની વિધિ કરવામાં આવી નથી, એવા મૃત્યુ પામેલા લોકો સાથે કોઈ અર્પણ જોડાતું નથી.

ઉપતિષ્ઠેન્ન વે તેષાં પુત્રૈર્દત્તમનેકધા । હન્તકારસ્તદુદ્દેશે શ્રાદ્ધં નૈવ જલાઞ્જલિઃ ॥ ૨,૩૪.

પુત્રો ઘણી વાર અર્પણ કરે, છતાં પણ મૃત્યુ પામેલા લોકો સુધી એ પહોંચતું નથી; એ સમયે વિધિ ફળદાયી નથી, અને શ્રાદ્ધ કે જળ અર્પણ પણ લાગુ પડતું નથી.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૩૫ તર્ક્ષ્ય ઉવાચ । અપરં મમ સન્દેહં કથયસ્વ જનાર્દન । પુરુષસ્ય ચ કસ્યાપિ મતા પઞ્ચત્વમાગતા ॥ ૨,૩૫.

તર્ક્ષ્યએ પૂછ્યું: જનાર્દન, મને એક બીજું સંશય છે, કહો: જ્યારે કોઈ પુરુષની માતાનું અવસાન થાય,

પિતામહી જીવતિ ચ તથા ચ પ્રપિતામહી । વૃદ્ધપ્રપિતામહી તદ્વન્માતૃસક્તઃ પિતા તથા ॥ ૨,૩૫.

પિતાની માતા જીવતી હોય, અને પ્રપિતાની માતા પણ, વૃદ્ધ પ્રપિતાની માતા, અને માતાની તરફથી જોડાયેલા પિતા પણ,

પ્રમાતામહશ્ચ તથા વૃદ્ધપ્રમાતામહસ્તથા । કેન સા મેલ્યતે માતા એતત્કથય મે પ્રભો ॥ ૨,૩૫.

માતાના પ્રપિતામહા અને વૃદ્ધ પ્રમાતામહા—માતાનું એકત્રીકરણ કોણ કરે છે? એ કહો, પ્રભુ.

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । પુનરુક્તં પ્રવક્ષ્યામિ સપિણ્ડીકરણં ખગ । ઉમા લક્ષ્મીશ્ચ સાવિત્રીત્યતાભિર્મેલયેદ્ધ્રુવમ્ ॥ ૨,૩૫.

શ્રીકૃષ્ણએ કહ્યું: ખગ, હું ફરીથી એકત્રીકરણની વિધિ સમજાવું છું; ઉમા, લક્ષ્મી અને સાવિત્રી દ્વારા એ એકત્રીકરણ નિશ્ચિત રીતે થાય છે.

ત્રયઃ પિણ્ડભુજો જ્ઞેયાસ્ત્યજાકાશ્ચ ત્રયઃ સ્મૃતાઃ । ત્રયઃ પિણ્ડાનુલેપાશ્ચ દશમઃ પઙ્ક્તિસંન્નિધઃ ॥ ૨,૩૫.

ત્રણ અર્પણ ગ્રહણ કરનાર ગણાય છે, ત્રણ ત્યાગ કરનાર યાદ કરવામાં આવે છે; ત્રણ અર્પણ લગાડનાર છે, અને દસમો પંક્તિમાં હાજર રહે છે.

ઇત્યેતે પુરુષાઃ ખ્યાતાઃ પિતૃમાતૃકુલેષુ ચ । તારયેદ્યજમાનસ્તુ દશ પૂર્વાન્ દશાવરાન્ ॥ ૨,૩૫.

આ વ્યક્તિઓ પિતૃ અને માતૃ કુળમાં ઓળખાય છે; યજમાન દસ પૂર્વજ અને દસ અનુવંશજોને ઉદ્ધાર કરે છે.

સપિણ્ડઃ સ ભવેદાદૌ સપિણ્ડીકરણે કૃતે । અન્ત્યસ્તુ ત્યાજકો જ્ઞેયો યો વૃદ્ધપ્રપિતામહઃ ॥ ૨,૩૫.

એકત્રીકરણની વિધિ કરવાથી આરંભમાં sapiṇḍa બને છે; છેલ્લો ત્યાગ કરનાર વૃદ્ધ પ્રપિતામહા ગણાય છે.

અન્તિમસ્ત્યાજકો જ્ઞેયો લેપકઃ પ્રથમો ભવેત્ । લેપકસ્ત્વન્તિમો યસ્તુ સ ભવેત્પઙ્ક્તિસન્નિધઃ ॥ ૨,૩૫.

છેલ્લો ત્યાગ કરનાર ઓળખાય છે, અને પ્રથમ લગાડનાર હોય છે; છેલ્લો લગાડનાર પંક્તિમાં હાજર રહે છે.

યજમાનો ભવેદેકો દશ પૃર્ત્વે દશાવરે । ઇત્યેતે પિતરો જ્ઞેયા એકવિંશતિ સંખ્યકાઃ ॥ ૨,૩૫.

યજમાન એક છે, દસ પૂર્વવંશી છે, દસ અનુવંશી છે; આમ, પિતૃઓની સંખ્યા એકવીસ ગણાય છે.