ગરુડપુરાણમ્

અસ્થાનિકાપિ યા વ્યૂઢા વૈશ્યા વા ક્ષત્ત્રિયાપિ વા । યાઃ પત્ન્યો વૈ પિતુઃ કશ્ચિત્કુર્યાત્પુત્રઃ સપિણ્ડનમ્ ॥ ૨,૩૪.

પત્ની યોગ્ય સ્થાન પર ન હોય, લગ્નિત હોય, વૈશ્ય હોય કે ક્ષત્રિય હોય, પિતાની જે પણ પત્નીઓ હોય, પુત્રએ બધાનું સપિંડીકરણ કરવું.

વિપ્રેણૈવ યદા શૂદ્રા પરિણીતા પ્રમાદતઃ । એકોદ્દિષ્ટન્તુ તચ્છ્રાદ્ધ સા તુ તેનૈવ યુજ્યતે ॥ ૨,૩૪.

જ્યારે બ્રાહ્મણ અજાણતા શૂદ્ર સ્ત્રી સાથે લગ્ન કરે, ત્યારે માત્ર એક જ શ્રાદ્ધ કરવું; એ સ્ત્રી માટે એ જ યોગ્ય છે.

અન્યે તુ દશ યે પુત્રા જાતા વર્ણ ચતુષ્ટયે । તે તાસુતાસુ યોક્ત્વયાઃ સપિણ્ડીકરણે સદા ॥ ૨,૩૪.

ચાર વર્ણોમાંથી જન્મેલા બીજા દસ પુત્રો, તેઓએ હંમેશા પોતાની માતા સાથે સપિંડીકરણમાં જોડાવું.

અન્વષ્ટકાસુ યચ્છ્રાદ્ધ યચ્છ્રાદ્ધં વૃદ્ધિહેતુકમ્ । પિતુઃ પૃથક્પ્રદાવ્યં સ્ત્રિયાઃ પિણ્ડં સપિણ્ડને ॥ ૨,૩૪.

અન્વષ્ટકા દિવસોમાં અને વૃદ્ધિ માટે કરાતું શ્રાદ્ધ પિતાને અલગ આપવું; સ્ત્રી માટેનું પિંડ સપિંડીકરણમાં જ સમાવવું.

પિતામહ્યા સમં માતુઃ પિતુઃ સહપિતામહૈઃ । સપિણ્ડીકરણં કાર્યમિતિ તાર્ક્ષ્ય મતં મમ ॥ ૨,૩૪.

પિતામહીને માતા સાથે અને પિતાને પિતામહો સાથે સપિંડીકરણ કરવું, તાર્ક્ષ્ય, એ જ મારું માનવું છે.

અપુત્રાયાં મૃતાયાં તુ પતિઃ કુર્યાત્સપિણ્ડનમ્ । માત્રાદિતિસૃભિઃ સાર્ધમેવં ધર્મેણ યોજયેત્ ॥ ૨,૩૪.

પુત્ર વિના સ્ત્રીનું અવસાન થાય તો પતિએ માતા અને બીજી બે સ્ત્રીઓ સાથે ધર્મ પ્રમાણે તેનું સપિંડીકરણ કરવું.

પુત્રો નાસ્તિ ન ભર્તા ચ સ્ત્રીણાં તાર્ક્ષ્ય સપિણ્ડનમ્ । કારયેદ્વૃદ્ધિસમયે ભ્રાતૃદાયાદદેવરૈઃ ॥ ૨,૩૪.

તાર્ક્ષ્ય, જો સ્ત્રીઓને પુત્ર કે પતિ ન હોય, તો વૃદ્ધિના સમયે ભાઈ, વારસદાર કે દેવરે સપિંડીકરણ કરવું.

પતિપુત્રવિહીનાનાં ગોત્રી નાસ્તિ ન દેવરઃ । એકોદ્દિષ્ટેન દાતવ્યં પરેણ સહ ભ્રાતૃભિઃ ॥ ૨,૩૪.

પતિ અને પુત્ર વિહોણી સ્ત્રીઓ માટે, જો કોઈ ગોત્રજ કે દેવર પણ ન હોય, તો બીજાએ ભાઈઓ સાથે એકoddiષ્ટ શ્રાદ્ધ આપવું.

અજ્ઞાનાદ્વિઘ્નતો વાપિ ન કૃતઞ્ચેત્સપિણ્ડનમ્ । નવકં ષોડશશ્રાદ્ધમાબ્દિકં કારયેત્તતઃ ॥ ૨,૩૪.

જો અજ્ઞાન કે અવરોધને કારણે સપિંડીકરણ ન થયું હોય, તો પછી નવ શ્રાદ્ધ, સોળ શ્રાદ્ધ અને વાર્ષિક શ્રાદ્ધ કરાવાં જોઈએ.

અદાહે ન ચ કર્તવ્યં સદાહે કારયેદ્બુધઃ । દર્ભપુત્તલકં કૃત્વા વહ્નિના દાહયેચ્છવમ્ ॥ ૨,૩૪.

જ્યારે દાહ કરવો યોગ્ય ન હોય, ત્યારે દાહ ન કરવો જોઈએ; અને જ્યાં દાહ કરવો યોગ્ય હોય, ત્યાં વિદ્વાન વ્યક્તિએ એ કરવો જોઈએ. દર્ભ ઘાસથી પાવડું બનાવી, મૃતદેહને અગ્નિમાં સળગાવવો જોઈએ.

પિતુઃ પુત્રેણ કર્તવ્યં ન કુર્બ્વીત પિતા સુતે । અતિસ્નેહાન્ન કર્તવ્યં સપિણ્ડીકરણં સતે ॥ ૨,૩૪.

પિતાએ પુત્ર માટે વિધિ ન કરવી, પુત્રએ પિતા માટે વિધિ કરવી જોઈએ. વધારે પ્રેમથી જીવતા પુત્ર માટે સપિંડીકરણ કરવું યોગ્ય નથી.

બહવોઽપિ યદા પુત્રા વિધિમેકઃ સમાચરેત્ । નવશ્રાદ્ધં સપિણ્ડત્વં શ્રાદ્ધાન્યન્યાનિ ષોડશ ॥ ૨,૩૪.

ઘણા પુત્રો હોય તો પણ, માત્ર એક પુત્રે જ વિધિ કરવી જોઈએ—નવ શ્રાદ્ધ, સપિંડીકરણ અને અન્ય સોળ શ્રાદ્ધ વિધિઓ.

એકેનૈવ તુ કાર્યાંણિ અવિભક્તધનેષ્વપિ । અન્ત્યેષ્ટિં કુરુતે હ્યેકો મુનિભૈઃ સમુદાહૃતમ્ ॥ ૨,૩૪.

જ્યારે વારસો વહેંચાયો ન હોય, ત્યારે પણ માત્ર એક જણએ જ વિધિ કરવી. અંત્યેષ્ટિ વિધિ પણ એક જણ દ્વારા જ કરવી, એવું મુનિઓએ કહ્યું છે.

વિભક્તૈશ્ચ પૃથક્કાર્યા ક્રિયા સાંવત્સરાદિકા । એકૈકેન ચ કર્તવ્યા પુત્રેણ ચ સ્વયંસ્વયમ્ ॥ ૨,૩૪.

જ્યારે વારસો વહેંચાઈ ગયો હોય, ત્યારે વાર્ષિક અને અન્ય વિધિઓ દરેક પુત્રએ અલગ-અલગ પોતે જ કરવી જોઈએ.

યસ્યૈતાનિ ન દત્તાનિ પ્રેતશ્રાદ્ધાનિ ષોડશ । પિશાચત્વંસ્થિરં તસ્ય કૃતૈઃ શ્રાદ્ધશતૈરપિ ॥ ૨,૩૪.

જે વ્યક્તિએ આ સોળ શ્રાદ્ધ વિધિઓ નથી કરાવી, તેને પછી ભલે શેના પણ શ્રાદ્ધો કરાવ્યા હોય, પિશાચ અવસ્થા ટકી રહે છે.

ભ્રાતા વા ભ્રાતૃપુત્રો વા સપિણ્ડઃ શિષ્ય એવ વા । સપિણ્ડીકરણં કુર્યાત્પુત્રહીને ખગેશ્વર ॥ ૨,૩૪.

પક્ષીરાજ, પુત્ર ન હોય તો ભાઈ, ભાઈનો પુત્ર, સપિંડ અથવા શિષ્યે પણ સપિંડીકરણ કરવું જોઈએ.

સર્વેષાં પુત્રહીનાનાં પત્રી કુર્યાત્સપિણ્ડનમ્ । ઋત્વિજં કરાયેદ્વાથ પુરોહિતમથાપિ વા ॥ ૨,૩૪.

જેઓ પુત્રવિહિન હોય, તેમના માટે સંબંધીએ સપિંડીકરણ કરવું. નહિ તો, યજમાન બ્રાહ્મણ અથવા કુળના પુરોહિતને પણ નિમણૂક કરી શકાય.

મૃતે પિતર્યબ્દમધ્યે હ્યુપરાગો યદા ભવેત્ । પાર્વણં ન સુતૈઃ કાર્યં શ્રાદ્ધં નાન્દીમુખં ન ચ ॥ ૨,૩૪.

પિતા મૃત્યુ પામે અને વર્ષ પૂરું ન થયું હોય, ત્યારે પુત્રોએ પર્વકાળનું શ્રાદ્ધ કે નાંદીમુખ શ્રાદ્ધ કરવું નહીં.

તીર્થશ્રાદ્ધં ગયાશ્રાદ્ધં શ્રાદ્ધમન્યચ્ચ પૈતૃકમ્ । અબ્દમધ્યે ન કુર્વીત મહાગુરુવિપત્તિષુ ॥ ૨,૩૪.

તીર્થ શ્રાદ્ધ, ગયામાં શ્રાદ્ધ કે અન્ય પિતૃ શ્રાદ્ધ વર્ષ પૂરું ન થાય ત્યાં સુધી ન કરવું, સિવાય કે કોઈ મોટી આપત્તિ આવી હોય.

યમકે ચ ગજચ્છાયામન્વાદિષુ યુગાદિષુ । પિતૃપિણ્ડો ન દાતવ્યઃ સપિણ્ડીકરણં વિના ॥ ૨,૩૪.

યમદ્વિતીયા, હાથીની છાંયામાં, સંક્રાંતિ અને યુગાદિ દિવસે, સપિંડીકરણ વિના પિતૃઓને પિંડ આપવો નહીં.

યજ્ઞપુરુષસ્ય યદ્દાનં દેવાદીનાઞ્ચ યત્તથા । અપૂર્ણેઽપ્યબ્દમધ્યેપિ કર્તવ્યમિતિ કે ચ ન ॥ ૨,૩૪.

યજ્ઞ માટે કે દેવતાઓને જે દાન આપવું, એ વર્ષ પૂરું ન થયું હોય તો પણ કરવું જોઈએ, એવું કેટલાક માન્ય છે.

પિતૃભ્યોપિ હિ યદ્દત્તમર્ઘપિણ્ડવિવર્જિતમ્ । કર્તવ્યં તચ્ચ વૈ સર્વમેષ એવ વિધિઃ સ્મૃતઃ ॥ ૨,૩૪.

પિતૃઓને જે કંઈ આપવું હોય, સિવાય અર્ગ્ય અને પિંડના, એ બધું કરવું જ જોઈએ; આ જ નિયમ માનવામાં આવ્યો છે.

દેવાનાં પિતરો દેવા પિતૄણામૃષયસ્તથા । ઋષીણાં પિતરો દેવાઃ પિતા જયતિ તેન વૈ ॥ ૨,૩૪.

દેવતાઓ માટે પિતૃઓ દેવતા છે, પિતૃઓ માટે ઋષિઓ પિતૃ છે, ઋષિઓ માટે પિતૃઓ દેવતા છે. આ રીતે પિતા સર્વે પર વિજયી થાય છે.

પિતૃદેવમનુષ્યાણાં યજ્ઞનથો વિભુર્ભવેત્ । યજ્ઞનાથસ્ય યદ્દત્તં તદ્દત્તં સર્વદેહિનામ્ ॥ ૨,૩૪.

પિતૃ, દેવ અને મનુષ્યોમાં યજ્ઞના સ્વામી સર્વોપરી છે. યજ્ઞસ્વામી માટે જે આપવું, એ બધાં જીવંત પ્રાણીઓ માટે આપવું સમાન છે.

મૃતે પિતર્યબ્દમધ્યે યઃ શ્રાદ્ધં કારયેત્સુતઃ । સપ્તજન્મકૃતા ધર્માથીયતે નાત્ર સંશયઃ ॥ ૨,૩૪.

પિતા મૃત્યુ પામે પછી વર્ષ પૂરું ન થાય ત્યાં સુધી પુત્ર શ્રાદ્ધ કરાવે, તો તે સાત જન્મનું પુણ્ય મેળવે છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.

પ્રેતીભૂતાસ્તુ પિતરો લુપ્તપિણ્ડોદકક્રિયાઃ । ભ્રમન્તિ વાયુના સર્વે ક્ષુત્તૃડ્ભ્યાં પરિપીડિતાઃ ॥ ૨,૩૪.

જ્યારે પિતૃઓ પ્રેત બની જાય અને પિંડ તથા જળની ક્રિયા છૂટી જાય, ત્યારે બધા પિતૃઓ હવામાં ભટકે છે, ભૂખ અને તરસથી પીડાય છે.

પિતરિ પ્રેતતાપન્ને લુપ્યતે પૈતૃકી ક્રિયા । અથ માતુર્વિપત્તિઃ સ્યાત્પિતૃકાર્યં ન લુપ્યતે ॥ ૨,૩૪.

પિતા પ્રેત બને ત્યારે પિતૃવિધિ અટકી જાય છે; પણ માતા મૃત્યુ પામે ત્યારે પિતૃવિધિ અટકતી નથી.

મૃતા માતા પિતા તિષ્ઠેજ્જીવન્તી ચ પિતામહી । સપિણ્ડનન્તુ કર્તવ્યં પિતામહ્યા સહૈવ તુ ॥ ૨,૩૪.

માતાનું અવસાન થયું હોય, પિતા જીવતા હોય અને પિતાની માતા પણ જીવતી હોય, તો પિતાની માતા સાથે જ એકત્રીકરણની વિધિ કરવી જોઈએ.

સત્યંસત્યં પુનઃ સત્યં શ્રૂયતાં વચનં મમ । ન પિણ્ડો મિલિતો યેષાં મૃતાનાન્તુ નૃણાં ભુવિ ॥ ૨,૩૪.

સાચું, સાચું, ફરીથી સાચું, મારા શબ્દો સાંભળો: જેમના માટે પૃથ્વી પર એકત્રીકરણની વિધિ કરવામાં આવી નથી, એવા મૃત્યુ પામેલા લોકો સાથે કોઈ અર્પણ જોડાતું નથી.