ગરુડપુરાણમ્

દિવ્યં વિમાનમારુહ્ય અપ્સરોભિઃ સમાવૃતઃ । અહોઽસૌ હવ્યકવ્યેષુ પિતૃભિઃ સહ મોદતે ॥ ૨,૩૪.

દિવ્ય વિમાનમાં બેસીને, અપ્સરાઓથી ઘેરાયેલો, એ પોતાના પિતૃઓ સાથે હવન અને પિંડના ભોજનમાં આનંદ માણે છે.

અષ્ટકાસુ કૃતં શ્રાદ્ધમમાવાસ્યાદિને તથા । મઘાસુ પિતૃપર્વાણિ યાનિયાનિ ચ તેષુ ચ ॥ ૨,૩૪.

અમાવાસ્યાના દિવસે, અષ્ટકાના દિવસોમાં, તેમજ મઘા નક્ષત્રમાં પિતૃપર્વ આવે ત્યારે અને આવા બધા પ્રસંગોએ જે શ્રાદ્ધ કરવામાં આવે છે, તે નિયમિત રીતે કરવું જોઈએ.

શૃણુ તાર્ક્ષ્ય યથાન્યાયં પ્રેતત્વે પિતરો યદિ । નોપતિષ્ઠન્તિ શ્રાદ્ધાનિ સપિણ્ડીકરણં વિના ॥ ૨,૩૪.

તાર્ક્ષ્ય, સાચી રીત પ્રમાણે સાંભળ; જો પિતૃઓ પ્રેત અવસ્થામાં હોય, તો સપિંડીકરણ વિના તેઓ શ્રાદ્ધ સ્વીકારતા નથી.

સપિણ્ડીકરણં કાર્યં પૂર્ણે વર્ષે ન સંશયઃ । આદ્યન્તુ શવશુદ્ધ્યર્થં કૃત્વા ચૈવાક્ષ ષોડશીમ્ ॥ ૨,૩૪.

સપિંડીકરણ એક વર્ષ પૂર્ણ થાય ત્યારે અવશ્ય કરવું, તેમાં કોઈ શંકા નથી; અને શરૂઆતમાં, મૃતદેહની શુદ્ધિ માટે, સોળ શ્રાદ્ધ કરવાં જોઈએ.

પિતૃપાઙ્ક્તિવિશુર્ધ્યં શતાર્ધેન? તુ યોજયેત્ । વૃદ્ધિં પ્રાપ્યાગ્રતઃ કુર્યાચ્છૂદ્રસ્ય સ્વચ્છયૈવ હિ ॥ ૨,૩૪.

પિતૃપંક્તિની શુદ્ધિ માટે પચાસ શ્રાદ્ધ જોડવા જોઈએ; વૃદ્ધિ પ્રાપ્ત થયા પછી પહેલા તે કરવું. શૂદ્ર માટે તે પોતાની ઈચ્છા પ્રમાણે કરી શકે છે.

સામ્પ્રતં સાગ્નિકે કાર્યં દ્વાદશાહે સપિણ્ડનમ્ । ન ચાસૌ કુરુતે યાવત્પ્રેત એવ સ વહ્નિમાન્ । દ્વાદશાહે તતઃ કાર્યં સાગ્નિકેન સપિણ્ડનમ્ ॥ ૨,૩૪.

હમણાં તો અગ્નિ સાથે દ્વાદશાહે સપિંડીકરણ કરવું જોઈએ; એ પહેલાં સુધી પ્રેત અગ્નિધારી જ રહે છે; પછી, દ્વાદશાહે અગ્નિ સાથે સપિંડીકરણ અવશ્ય કરવું.

અસ્થિપોક્ષે ગયાશ્રાદ્ધં શ્રાદ્ધઞ્ચાપરપક્ષિકમ્ । અબ્દમધ્યે ન કુર્વીત સપિણ્ડીકરણં વિના ॥ ૨,૩૪.

અસ્થિપ્રક્ષેપ વખતે, ગયામાં શ્રાદ્ધ કે અન્ય પક્ષનું શ્રાદ્ધ, એક વર્ષ પૂર્ણ થાય ત્યાં સુધી સપિંડીકરણ વિના કરવું નહીં.

સપત્ન્યો યદિ બહ્વ્યઃ સ્યુરેકા પુત્રવતી ભવેત્ । સર્વાસ્તાઃ પુત્રવત્યઃ સ્યુસ્તેનૈકેનાત્મજેન હિ ॥ ૨,૩૪.

જો ઘણી સહપત્નીઓ હોય અને તેમાં એકને પુત્ર હોય, તો એ એક પુત્રથી બધી પત્નીઓ પુત્રવતી ગણાય છે.

નાસપિણ્ડોગ્નિમાન્ પુત્રઃ પિતૃયજ્ઞં સમાચરેત્ । સમાચારાદ્ભવેત્પાપી પિતૃહા ચાપિ જાયતે ॥ ૨,૩૪.

જે પુત્ર સપિંડ નથી અને અગ્નિધારી છે, એ પિતૃયજ્ઞ ન કરે; યોગ્ય રીત વિના કરવાથી પાપી બને છે અને પિતૃહત્યારૂપે જન્મે છે.

મૃતે ભર્તરિ યા નારી પ્રાણાંશ્ચૈવ પરિત્યજેત્ । ભર્ત્રૈવ હિ સમં તસ્યાઃ પ્રકુર્વીત સપિણ્ડનમ્ ॥ ૨,૩૪.

પતિના અવસાન સમયે જે સ્ત્રી પતિ સાથે પોતાનું જીવન ત્યાગે છે, તેના માટે સપિંડીકરણ પતિ સાથે જ કરવું.

અસ્થાનિકાપિ યા વ્યૂઢા વૈશ્યા વા ક્ષત્ત્રિયાપિ વા । યાઃ પત્ન્યો વૈ પિતુઃ કશ્ચિત્કુર્યાત્પુત્રઃ સપિણ્ડનમ્ ॥ ૨,૩૪.

પત્ની યોગ્ય સ્થાન પર ન હોય, લગ્નિત હોય, વૈશ્ય હોય કે ક્ષત્રિય હોય, પિતાની જે પણ પત્નીઓ હોય, પુત્રએ બધાનું સપિંડીકરણ કરવું.

વિપ્રેણૈવ યદા શૂદ્રા પરિણીતા પ્રમાદતઃ । એકોદ્દિષ્ટન્તુ તચ્છ્રાદ્ધ સા તુ તેનૈવ યુજ્યતે ॥ ૨,૩૪.

જ્યારે બ્રાહ્મણ અજાણતા શૂદ્ર સ્ત્રી સાથે લગ્ન કરે, ત્યારે માત્ર એક જ શ્રાદ્ધ કરવું; એ સ્ત્રી માટે એ જ યોગ્ય છે.

અન્યે તુ દશ યે પુત્રા જાતા વર્ણ ચતુષ્ટયે । તે તાસુતાસુ યોક્ત્વયાઃ સપિણ્ડીકરણે સદા ॥ ૨,૩૪.

ચાર વર્ણોમાંથી જન્મેલા બીજા દસ પુત્રો, તેઓએ હંમેશા પોતાની માતા સાથે સપિંડીકરણમાં જોડાવું.

અન્વષ્ટકાસુ યચ્છ્રાદ્ધ યચ્છ્રાદ્ધં વૃદ્ધિહેતુકમ્ । પિતુઃ પૃથક્પ્રદાવ્યં સ્ત્રિયાઃ પિણ્ડં સપિણ્ડને ॥ ૨,૩૪.

અન્વષ્ટકા દિવસોમાં અને વૃદ્ધિ માટે કરાતું શ્રાદ્ધ પિતાને અલગ આપવું; સ્ત્રી માટેનું પિંડ સપિંડીકરણમાં જ સમાવવું.

પિતામહ્યા સમં માતુઃ પિતુઃ સહપિતામહૈઃ । સપિણ્ડીકરણં કાર્યમિતિ તાર્ક્ષ્ય મતં મમ ॥ ૨,૩૪.

પિતામહીને માતા સાથે અને પિતાને પિતામહો સાથે સપિંડીકરણ કરવું, તાર્ક્ષ્ય, એ જ મારું માનવું છે.

અપુત્રાયાં મૃતાયાં તુ પતિઃ કુર્યાત્સપિણ્ડનમ્ । માત્રાદિતિસૃભિઃ સાર્ધમેવં ધર્મેણ યોજયેત્ ॥ ૨,૩૪.

પુત્ર વિના સ્ત્રીનું અવસાન થાય તો પતિએ માતા અને બીજી બે સ્ત્રીઓ સાથે ધર્મ પ્રમાણે તેનું સપિંડીકરણ કરવું.

પુત્રો નાસ્તિ ન ભર્તા ચ સ્ત્રીણાં તાર્ક્ષ્ય સપિણ્ડનમ્ । કારયેદ્વૃદ્ધિસમયે ભ્રાતૃદાયાદદેવરૈઃ ॥ ૨,૩૪.

તાર્ક્ષ્ય, જો સ્ત્રીઓને પુત્ર કે પતિ ન હોય, તો વૃદ્ધિના સમયે ભાઈ, વારસદાર કે દેવરે સપિંડીકરણ કરવું.

પતિપુત્રવિહીનાનાં ગોત્રી નાસ્તિ ન દેવરઃ । એકોદ્દિષ્ટેન દાતવ્યં પરેણ સહ ભ્રાતૃભિઃ ॥ ૨,૩૪.

પતિ અને પુત્ર વિહોણી સ્ત્રીઓ માટે, જો કોઈ ગોત્રજ કે દેવર પણ ન હોય, તો બીજાએ ભાઈઓ સાથે એકoddiષ્ટ શ્રાદ્ધ આપવું.

અજ્ઞાનાદ્વિઘ્નતો વાપિ ન કૃતઞ્ચેત્સપિણ્ડનમ્ । નવકં ષોડશશ્રાદ્ધમાબ્દિકં કારયેત્તતઃ ॥ ૨,૩૪.

જો અજ્ઞાન કે અવરોધને કારણે સપિંડીકરણ ન થયું હોય, તો પછી નવ શ્રાદ્ધ, સોળ શ્રાદ્ધ અને વાર્ષિક શ્રાદ્ધ કરાવાં જોઈએ.

અદાહે ન ચ કર્તવ્યં સદાહે કારયેદ્બુધઃ । દર્ભપુત્તલકં કૃત્વા વહ્નિના દાહયેચ્છવમ્ ॥ ૨,૩૪.

જ્યારે દાહ કરવો યોગ્ય ન હોય, ત્યારે દાહ ન કરવો જોઈએ; અને જ્યાં દાહ કરવો યોગ્ય હોય, ત્યાં વિદ્વાન વ્યક્તિએ એ કરવો જોઈએ. દર્ભ ઘાસથી પાવડું બનાવી, મૃતદેહને અગ્નિમાં સળગાવવો જોઈએ.

પિતુઃ પુત્રેણ કર્તવ્યં ન કુર્બ્વીત પિતા સુતે । અતિસ્નેહાન્ન કર્તવ્યં સપિણ્ડીકરણં સતે ॥ ૨,૩૪.

પિતાએ પુત્ર માટે વિધિ ન કરવી, પુત્રએ પિતા માટે વિધિ કરવી જોઈએ. વધારે પ્રેમથી જીવતા પુત્ર માટે સપિંડીકરણ કરવું યોગ્ય નથી.

બહવોઽપિ યદા પુત્રા વિધિમેકઃ સમાચરેત્ । નવશ્રાદ્ધં સપિણ્ડત્વં શ્રાદ્ધાન્યન્યાનિ ષોડશ ॥ ૨,૩૪.

ઘણા પુત્રો હોય તો પણ, માત્ર એક પુત્રે જ વિધિ કરવી જોઈએ—નવ શ્રાદ્ધ, સપિંડીકરણ અને અન્ય સોળ શ્રાદ્ધ વિધિઓ.

એકેનૈવ તુ કાર્યાંણિ અવિભક્તધનેષ્વપિ । અન્ત્યેષ્ટિં કુરુતે હ્યેકો મુનિભૈઃ સમુદાહૃતમ્ ॥ ૨,૩૪.

જ્યારે વારસો વહેંચાયો ન હોય, ત્યારે પણ માત્ર એક જણએ જ વિધિ કરવી. અંત્યેષ્ટિ વિધિ પણ એક જણ દ્વારા જ કરવી, એવું મુનિઓએ કહ્યું છે.

વિભક્તૈશ્ચ પૃથક્કાર્યા ક્રિયા સાંવત્સરાદિકા । એકૈકેન ચ કર્તવ્યા પુત્રેણ ચ સ્વયંસ્વયમ્ ॥ ૨,૩૪.

જ્યારે વારસો વહેંચાઈ ગયો હોય, ત્યારે વાર્ષિક અને અન્ય વિધિઓ દરેક પુત્રએ અલગ-અલગ પોતે જ કરવી જોઈએ.

યસ્યૈતાનિ ન દત્તાનિ પ્રેતશ્રાદ્ધાનિ ષોડશ । પિશાચત્વંસ્થિરં તસ્ય કૃતૈઃ શ્રાદ્ધશતૈરપિ ॥ ૨,૩૪.

જે વ્યક્તિએ આ સોળ શ્રાદ્ધ વિધિઓ નથી કરાવી, તેને પછી ભલે શેના પણ શ્રાદ્ધો કરાવ્યા હોય, પિશાચ અવસ્થા ટકી રહે છે.

ભ્રાતા વા ભ્રાતૃપુત્રો વા સપિણ્ડઃ શિષ્ય એવ વા । સપિણ્ડીકરણં કુર્યાત્પુત્રહીને ખગેશ્વર ॥ ૨,૩૪.

પક્ષીરાજ, પુત્ર ન હોય તો ભાઈ, ભાઈનો પુત્ર, સપિંડ અથવા શિષ્યે પણ સપિંડીકરણ કરવું જોઈએ.

સર્વેષાં પુત્રહીનાનાં પત્રી કુર્યાત્સપિણ્ડનમ્ । ઋત્વિજં કરાયેદ્વાથ પુરોહિતમથાપિ વા ॥ ૨,૩૪.

જેઓ પુત્રવિહિન હોય, તેમના માટે સંબંધીએ સપિંડીકરણ કરવું. નહિ તો, યજમાન બ્રાહ્મણ અથવા કુળના પુરોહિતને પણ નિમણૂક કરી શકાય.

મૃતે પિતર્યબ્દમધ્યે હ્યુપરાગો યદા ભવેત્ । પાર્વણં ન સુતૈઃ કાર્યં શ્રાદ્ધં નાન્દીમુખં ન ચ ॥ ૨,૩૪.

પિતા મૃત્યુ પામે અને વર્ષ પૂરું ન થયું હોય, ત્યારે પુત્રોએ પર્વકાળનું શ્રાદ્ધ કે નાંદીમુખ શ્રાદ્ધ કરવું નહીં.

તીર્થશ્રાદ્ધં ગયાશ્રાદ્ધં શ્રાદ્ધમન્યચ્ચ પૈતૃકમ્ । અબ્દમધ્યે ન કુર્વીત મહાગુરુવિપત્તિષુ ॥ ૨,૩૪.

તીર્થ શ્રાદ્ધ, ગયામાં શ્રાદ્ધ કે અન્ય પિતૃ શ્રાદ્ધ વર્ષ પૂરું ન થાય ત્યાં સુધી ન કરવું, સિવાય કે કોઈ મોટી આપત્તિ આવી હોય.