ગરુડપુરાણમ્

પૃથક્શરાવયોર્દદ્યાદેકાહં ક્ષીરમમ્બુ ચ । એકોદ્દિષ્ટન્તુ વૈ શ્રાદ્ધં ચતુર્થેઽહનિ કારયેત્ ॥ ૨,૩૪.

એક દિવસ માટે દૂધ અને પાણી અલગ વાસણમાં આપવું, અને ચોથા દિવસે એકોદ્દિષ્ટ શ્રાદ્ધ કરવું.

પ્રથમેઽહનિ યઃ પિણ્ડસ્તેન મૂર્ધા પ્રજાયતે । ચક્ષુઃ શ્રોત્રઞ્ચ નાસા ચ દ્વિતીયેઽહ્નિ પ્રજાયતે ॥ ૨,૩૪.

પ્રથમ દિવસે આપેલ પિંડથી માથું બને છે; બીજા દિવસે આંખ, કાન અને નાક બને છે.

ગણ્ડૌ વક્ત્રં તથા ગ્રીવા તૃતીયેઽહનિ જાયતે । હૃદયં કુક્ષિરુદરં ચતુર્થે તદ્વદેવ હિ ॥ ૨,૩૪.

ત્રીજા દિવસે ગાલ, મોઢું અને ગળું બને છે; ચોથા દિવસે હૃદય, પાંજરા અને પેટ બને છે.

કટિપૃષ્ઠં ગુદઞ્ચાપિ પઞ્ચમેઽહનિ જાયતે । ષષ્ઠે ઊરૂ ચ વિજ્ઞેયે સપ્તમે ગુલ્ફસમ્ભવઃ ॥ ૨,૩૪.

પાંચમા દિવસે કમર, પીઠ અને ગુદા બને છે; છઠ્ઠા દિવસે જાંઘ, સાતમા દિવસે પગના ગુલ્ફા બને છે.

અષ્ટમે દિવસે પ્રાપ્તે જઙ્ઘે ચ ભવતોઽણ્ડજ । પાદૌ ચ નવમે જ્ઞેયૌ દશમે બલવત્ક્ષુધા ॥ ૨,૩૪.

આઠમા દિવસે પિંડા બને છે, નવમા દિવસે પગ, અને દસમા દિવસે તીવ્ર ભૂખ લાગે છે.

એકાદશાહે યઃ પિણ્ડસ્તં દદ્યાદામિષેણ તુ । સિદ્ધાન્નં તસ્ય દાતવ્યં કૃશરાઃ પૂપકાઃ પયઃ । પ્રક્ષાલ્ય વિપ્રચરણાવર્ઘ્યં ધૂપઞ્ચ દીપક્રમ્ ॥ ૨,૩૪.

અગિયારમા દિવસે પિંડ માંસ સાથે આપવો; તૈયાર અન્ન, ખીચડી, પુરી અને દૂધ પણ આપવું; પગ ધોઈને પાદ્ય, અર્ગ્ય, ધૂપ અને દીવો પણ આપવો.

દ્વાદશ પ્રતિમાસ્યાનિ શ્રાદ્ધાન્યૈકાદશે તથા । ત્રિપક્ષઞ્ચાપિ ષણ્માસે દ્વે શ્રાદ્ધાનિ ચ ષોડશ ॥ ૨,૩૪.

બાર પ્રતિમા શ્રાદ્ધ અને અગિયારમા દિવસે શ્રાદ્ધ કરવું; પછી છ મહિના સુધી પખવાડિયે એક શ્રાદ્ધ અને કુલ સોળ શ્રાદ્ધ કરવાં.

પ્રતિ માસં પ્રદાતવ્યં મૃતાહે યા તિથિર્ભવેત્ । સ માસઃ પ્રથમો જ્ઞેય ઇતિ વેદવિદો વિદુઃ ॥ ૨,૩૪.

દરેક મહિને, મૃત્યુ થયેલી જે તિથિ હોય, એ જ દિવસે શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ; આ પહેલો મહિનો માનવો, એવું વિદ્વાનોએ કહ્યું છે.

શવહસ્તે ચ યચ્છ્રાદ્ધં મૃતિસ્થાને દ્વિજાસને । તદેવ પ્રથમં શ્રાદ્ધં તત્સ્યાદેકાદશેઽહનિ ॥ ૨,૩૪.

મૃતદેહ પાસે, મૃત્યુસ્થળે, બ્રાહ્મણોને બેસાડીને જે શ્રાદ્ધ થાય છે, એ પ્રથમ શ્રાદ્ધ ગણાય છે; એ અગિયારમો દિવસે કરવું જોઈએ.

સા તિથિર્માસિકે શ્રાદ્ધે મૃતો યસ્મિન્ દિને નરઃ । રિક્તયોશ્ચ ત્રિપક્ષે ચ સા તિથિર્નાદ્રિયેત વૈ ॥ ૨,૩૪.

માસિક શ્રાદ્ધ માટે, જે દિવસે માણસનું મૃત્યુ થયું હોય એ જ તિથિ લેવી; પણ જો એ તિથિ અમાવાસ્યા કે અશુભ પક્ષમાં આવે, તો એ તિથિ માનવી નહીં.

પૌર્ણમાસ્યાં મૃતો યોઽસૌ ચતુર્થી તસ્ય ચોનકા । ચતુર્થ્યાન્તુ મૃતો યસ્તુ નવમી તસ્ય ચોનકા ॥ ૨,૩૪.

જે વ્યક્તિ પૂર્ણિમાના દિવસે મૃત્યુ પામે, તેના માટે ચોથી તિથિ અમાન્ય છે; અને જે ચોથીના દિવસે મૃત્યુ પામે, તેના માટે નવમી તિથિ અમાન્ય છે.

નવમ્યાઞ્ચ મૃતો યશ્ચ રિક્તા તસ્ય ચતુર્દશી । એતા રિક્તાશ્ચ વિજ્ઞેયા અન્ત્યેષ્ટૌ કુશલેન ચ ॥ ૨,૩૪.

જે નવમી તિથિએ મૃત્યુ પામે, તેના માટે ચૌદસ તિથિ અમાન્ય છે; આવી અમાન્ય તિથિઓ અંત્યેષ્ટિ વિધિમાં જાણવી જોઈએ.

એકાદશાહે યચ્છ્રાદ્ધં નવકં તત્પ્રકીર્તિતમ્ । ચતુષ્પથે ત્યજેદન્નં પુનઃ સ્નાનં સમાચરેત્ ॥ ૨,૩૪.

અગિયારમો દિવસે જે શ્રાદ્ધ થાય છે, તેને નવક શ્રાદ્ધ કહે છે; ચાર રસ્તા પર અન્ન છોડી દેવું અને પછી ફરી સ્નાન કરવું જોઈએ.

એકાદશાહાદારભ્ય ઘટસ્યાન્નં જલાન્વિતમ્ । દિનેદિને ચ દાતવ્યમબ્દં યાવદ્દ્વિજોત્તમે ॥ ૨,૩૪.

અગિયારમો દિવસથી શરૂ કરીને, એક વર્ષ સુધી રોજ, જળથી ભરેલી કુંડી સાથે અન્ન શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોને આપવું જોઈએ.

માનુષસ્ય શરીરે તુ વિદ્યતે હ્યસ્થિસઞ્ચયઃ । તત્સંખ્યઃ સર્વદેહેષુ ષષ્ટ્યધિકશતત્રયમ્ ॥ ૨,૩૪.

માણસના શરીરમાં હાડકાંઓનો સંગ્રહ હોય છે; બધાં શરીરોમાં એ હાડકાંઓની સંખ્યા એકસો છવ્વીસ થાય છે.

ઉદકુમ્ભેન પુષ્ટાનિ તાન્યસ્થીનિ ભવન્તિ હિ । એતસ્માદ્દીયતે કુમ્ભઃ પ્રીતિઃ પ્રેતસ્ય જાયતે ॥ ૨,૩૪.

આ હાડકાંઓ કુંડીના પાણીથી પોષાય છે; એટલે કુંડી આપવી જોઈએ, જેથી પ્રેતને સંતોષ મળે છે.

યસ્મિન્ દિને મૃતો જન્તુરટવ્યાં વિષમેઽપિ વા । યદા તદા ભવેદ્દાહઃ સૂતકં મૃતવાસરાત્ ॥ ૨,૩૪.

જે દિવસે જીવનું મૃત્યુ થાય, એ દિવસ જ દાહવિધિ કરવી; જંગલમાં કે કઠણ સ્થળે પણ, મૃત્યુના દિવસે જ સૂતક શરૂ થાય છે.

તિલપાત્રં તથાન્નાદ્યં ગન્ધધપાદિકઞ્ચ યત્ । એકાદશાહે દાતવ્યં તેન શૂદ્ધો દ્વિજો ભવેત્ ॥ ૨,૩૪.

અગિયારમો દિવસે તલનાં પાન, પાકેલું અન્ન અને સુગંધિત વસ્તુઓ આપવી જોઈએ; એથી બ્રાહ્મણ શુદ્ધ થાય છે.

ક્ષત્ત્રિયો દ્વાદશાહે તુ વૈશ્યઃ પઞ્ચદશે તથા । શુદ્ધિઃ શૂદ્રસ્ય માસેન મૃતકે જાતસૂતકે ॥ ૨,૩૪.

ક્ષત્રિયને બારમો દિવસે, વૈશ્યને પંદરમો દિવસે અને શૂદ્રને એક મહિને મૃત્યુ કે જન્મના સૂતકમાં શુદ્ધિ મળે છે.

માસત્રયે ત્રિરાત્રં સ્યાત્ષણ્માસેન તુ પક્ષિણી । અહઃ સંવત્સરાદર્બ્વાક્પૂર્ણે દત્ત્વોદકં શુચિઃ । અનેનૈવા નુસારેણ શુદ્ધિઃ સ્યાત્સાર્વવર્ણિકી ॥ ૨,૩૪.

ત્રણ મહિના સુધી ત્રણ રાત સૂતક રહે છે; છ મહિના સુધી પક્ષીઓ માટે; એક વર્ષ પૂરુ થયા પછી જળ આપવાથી શુદ્ધિ મળે છે. આ નિયમ બધાં વર્ણ માટે છે.

એકાદશાહપ્રભૃતિ પુરતઃ પ્રતિવત્સરમ્ । વિશ્વેદેવાંસ્તુ સમ્પૂજ્ય પિણ્ડમેકઞ્ચ નિર્વપેત્ ॥ ૨,૩૪.

અગિયારમો દિવસથી દર વર્ષે, વિશ્વદેવોની પૂજા કરીને એક પિંડ અર્પણ કરવો જોઈએ.

યથા તારાગણાઃ સર્વે ચ્છાદ્યન્તે રવિરશ્મિભિઃ । એવં પ્રચ્છાદ્યતે સર્વં ન પ્રેતો ભવતિ ક્વચિત્ ॥ ૨,૩૪.

જેમ સૂર્યની કિરણોથી બધાં તારાઓ ઢંકાઈ જાય છે, તેમ બધું છુપાઈ જાય છે; પ્રેત ક્યાંય દેખાતો નથી.

શય્યાદાનં પ્રશંસન્તિ સર્વદૈવ દ્વિજોત્તમાઃ । અનિત્યં જીવનં ય્સમાત્પશ્ચાત્કો નુ પ્રદાસ્યતિ ॥ ૨,૩૪.

શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો હંમેશાં શૈયા દાનની પ્રશંસા કરે છે; જીવન અસ્થિર છે, પછી કોણ એ દાન આપશે?

તાવદ્વન્ધુઃ પિતા તાવદ્યાવજ્જીવતિ માનવઃ । મૃતે મૃત ઇતિ જ્ઞાત્વા ક્ષણાત્સ્નેહો નિવર્તતે ॥ ૨,૩૪.

માણસ જીવતો હોય ત્યાં સુધી જ સંબંધીઓ કે પિતા કહેવાય; મૃત્યુ પછી 'મૃત છે' એવું જાણીને ક્ષણમાં સ્નેહ ઓછી જાય છે.

આત્મૈવ હ્યાત્મનો બન્ધુરેવં જ્ઞાત્વા મુહુર્મુહુઃ । જીવન્નપીતિ સઞ્ચિન્ત્ય સ્વીયં હિતમનુસ્તમરેત્ ॥ ૨,૩૪.

પોતે પોતાનો સાચો મિત્ર છે, એ વાત વારંવાર સમજવી; જીવતો છે એ વિચાર કરીને, હંમેશા પોતાનું કલ્યાણ કરવું જોઈએ.

મૃતાનાં કઃ સુતો દદ્યાદ્દ્વિજેશય્યાં સતૂલિકામ્ । એવં જાનન્નિદં સર્વં સ્વહસ્તેનૈવ દાપયેત્ ॥ ૨,૩૪.

મૃત વ્યક્તિના પુત્રોમાંથી કયારેક કોઈ બ્રાહ્મણને ગાદી અને તુલિયાવાળી શૈયા આપશે? આ બધું સમજીને, પોતે પોતાના હાથથી એ દાન કરવું જોઈએ.

તસ્માચ્છય્યાં સમાસાદ્ય સારદારુમર્યો દૃઢામ્ । દન્તાદિરુચિરાં રમ્યાં હેમપટ્ટૈ રલઙ્કૃતામ્ । તસ્યાં સંસ્થાપ્ય હૈમઞ્ચ હરિં લક્ષ્મ્યા સમન્વિતમ્ ॥ ૨,૩૪.

એ માટે મજબૂત અને સારું લાકડું લઈને, દાંતો અને સોનાની પટ્ટીઓથી શોભાયમાન એવી સુંદર શૈયા તૈયાર કરવી. એ શૈયા પર સોનાની હરી અને લક્ષ્મીજીની પ્રતિમા સ્થાપિત કરવી.

ઘૃતપૂર્ણઞ્ચ કલશં પરિકલ્પયેત્ । વિજ્ઞેયો ગરુડ પ્રીત્યૈ સ નિદ્રાકલશો બુધૈઃ ॥ ૨,૩૪.

ઘીથી ભરેલો એક કલશ તૈયાર કરવો. હે ગરુડ, વિદ્વાનો એને 'નિદ્રા કલશ' કહે છે, જે ગરુડજીને પ્રસન્ન કરવા માટે હોય છે.

તામ્બૂલકુઙ્કુમક્ષોદકર્પૂરાગુરુચન્દનમ્ । દીપિકોપાનહચ્છત્રચામરાસનભાજનમ્ ॥ ૨,૩૪.

પાન, કુંકુમ, ખાંડનો ચૂર્ણ, કપૂર, અગર, ચંદન, દીવો, પાદરખા, છત્રી, ચામર, આસન અને વાસણ—