ગરુડપુરાણમ્

ગૃહદ્વારે શ્મશાને વા તીર્થે દેવાલયેઽપિ વા । યત્રાદ્યો દીયતે પિણ્ડસ્તત્ર સર્વાન્ સમાપયેત્ ॥ ૨,૩૪.

ઘરનાં દ્વારે, શમશાનમાં, તીર્થ પર કે મંદિરમાં—જ્યાં પ્રથમ પિંડ આપવામાં આવે છે, ત્યાં જ બધા વિધિઓ પૂર્ણ કરવાં જોઈએ.

એકાદશાહે યચ્છ્રાદ્ધં તત્સામાન્યમુદાહૃતમ્ । ચતુર્ણામેકવર્ણાનાં શુદ્ધ્યર્થં સ્નાનમુચ્યતે ॥ ૨,૩૪.

અગિયારમા દિવસે જે શ્રાદ્ધ થાય છે, તેને સામાન્ય શ્રાદ્ધ કહે છે; ચારેય વર્ણના લોકોની શુદ્ધિ માટે સ્નાન કરવું જોઈએ.

કૃત્વા ચૈકાદશાહઞ્ચ પુનઃ સ્નાત્વા શુચિર્ભવેત્ । દદ્યાદ્વિપ્રાય યઃ શય્યાં યથોક્તં પ્રેતમોક્ષદામ્ ॥ ૨,૩૪.

અગિયારમો દિવસ પૂર્ણ કર્યા પછી ફરી સ્નાન કરીને શુદ્ધ થવું, અને પછી નિયમ પ્રમાણે બ્રાહ્મણને શય્યા આપવી, જે પિતૃને મુક્તિ આપે છે.

ન ભવેત્યદા સ ગોત્રો પરોઽપિ વિધિમાચરેત્ । ભાર્યા વા પુરુષઃ કશ્ચિત્તુષ્ટશ્ચ કુરુતે સ્ત્રિયઃ ॥ ૨,૩૪.

જો કુટુંબમાં કોઈ ન હોય, તો બીજું કોઈ પણ વ્યક્તિ વિધિ કરી શકે છે; પત્ની, કોઈ પુરુષ કે સંતોષી સ્ત્રી પણ આ કાર્ય કરી શકે છે.

પ્રથમેઽહનિ યઃ પિણ્ડો દીયતે વિધિપૂર્વકમ્ । અન્નાદ્યેન ચ તેનૈવ સર્વશ્રાદ્ધાનિ કારયેત્ ॥ ૨,૩૪.

પ્રથમ દિવસે નિયમ મુજબ જે પિંડ આપવામાં આવે છે, એ જ અન્નથી બધા શ્રાદ્ધવિધિઓ કરવી જોઈએ.

અમન્ત્રં કારયેચ્છ્રાદ્ધં દશાહં નામગોત્રતઃ । શ્રાદ્ધં કૃતન્તુ યૈર્વસ્ત્રૈસ્તાનિ ત્યક્ત્વા ગૃહં વિશેત્ ॥ ૨,૩૪.

દસ દિવસ સુધી શ્રાદ્ધ મંત્ર વિના, માત્ર નામ અને કુળથી કરવું; શ્રાદ્ધ પૂર્ણ થયા પછી જે વસ્ત્ર પહેર્યા હોય તે છોડીને પછી જ ઘરમાં પ્રવેશવું.

અસગોત્રઃ સગોત્રો વા યદિ સ્ત્રી યદિ વા પુમાન્ । પ્રથમેઽહનિ યઃ કુર્યાત્સ દશાહં સમાપયેત્ ॥ ૨,૩૪.

કુટુંબનો હોય કે ન હોય, સ્ત્રી હોય કે પુરુષ, જે પ્રથમ દિવસે વિધિ કરે, તેને આખા દસ દિવસનું શ્રાદ્ધ પૂર્ણ કરવું જોઈએ.

જીવસ્ય દશભિઃ પિણ્ડૈર્દેહો નિષ્પાદ્યતે ધ્રુવમ્ । વૃદ્ધિશ્ચ દશભિર્માસૈર્ગર્ભસ્થસ્ય યથા ભવેત્ ॥ ૨,૩૪.

જીવના શરીરનું નિર્માણ દસ પિંડથી થાય છે, જેમ ગર્ભમાં દસ મહિના સુધી બાળક વિકસે છે.

આશૌચં યાવદેતસ્ય તાવત્પિણ્ડોદકક્રિયા । ચતુર્ણામપિ વર્ણાનામેષ એવ વિધિઃ સ્મૃતઃ ॥ ૨,૩૪.

જ્યાં સુધી અશૌચ રહે છે, ત્યાં સુધી પિંડ અને પાણીની ક્રિયા કરવી; આ નિયમ ચારેય વર્ણ માટે માન્ય છે.

યત્ર ત્રિરાત્રમાશૌચં તત્રાદૌ ત્રીન્ પ્રદાપયેત્ । ચતુરસ્તુ દ્વિતીયેઽહ્નિ તૃતીયે ત્રીંશ્તથૈવ ચ ॥ ૨,૩૪.

જ્યાં ત્રણ રાતનું અશૌચ હોય, ત્યાં પહેલા દિવસે ત્રણ પિંડ, બીજા દિવસે ચાર અને ત્રીજા દિવસે ફરી ત્રણ પિંડ આપવાના.

પૃથક્શરાવયોર્દદ્યાદેકાહં ક્ષીરમમ્બુ ચ । એકોદ્દિષ્ટન્તુ વૈ શ્રાદ્ધં ચતુર્થેઽહનિ કારયેત્ ॥ ૨,૩૪.

એક દિવસ માટે દૂધ અને પાણી અલગ વાસણમાં આપવું, અને ચોથા દિવસે એકોદ્દિષ્ટ શ્રાદ્ધ કરવું.

પ્રથમેઽહનિ યઃ પિણ્ડસ્તેન મૂર્ધા પ્રજાયતે । ચક્ષુઃ શ્રોત્રઞ્ચ નાસા ચ દ્વિતીયેઽહ્નિ પ્રજાયતે ॥ ૨,૩૪.

પ્રથમ દિવસે આપેલ પિંડથી માથું બને છે; બીજા દિવસે આંખ, કાન અને નાક બને છે.

ગણ્ડૌ વક્ત્રં તથા ગ્રીવા તૃતીયેઽહનિ જાયતે । હૃદયં કુક્ષિરુદરં ચતુર્થે તદ્વદેવ હિ ॥ ૨,૩૪.

ત્રીજા દિવસે ગાલ, મોઢું અને ગળું બને છે; ચોથા દિવસે હૃદય, પાંજરા અને પેટ બને છે.

કટિપૃષ્ઠં ગુદઞ્ચાપિ પઞ્ચમેઽહનિ જાયતે । ષષ્ઠે ઊરૂ ચ વિજ્ઞેયે સપ્તમે ગુલ્ફસમ્ભવઃ ॥ ૨,૩૪.

પાંચમા દિવસે કમર, પીઠ અને ગુદા બને છે; છઠ્ઠા દિવસે જાંઘ, સાતમા દિવસે પગના ગુલ્ફા બને છે.

અષ્ટમે દિવસે પ્રાપ્તે જઙ્ઘે ચ ભવતોઽણ્ડજ । પાદૌ ચ નવમે જ્ઞેયૌ દશમે બલવત્ક્ષુધા ॥ ૨,૩૪.

આઠમા દિવસે પિંડા બને છે, નવમા દિવસે પગ, અને દસમા દિવસે તીવ્ર ભૂખ લાગે છે.

એકાદશાહે યઃ પિણ્ડસ્તં દદ્યાદામિષેણ તુ । સિદ્ધાન્નં તસ્ય દાતવ્યં કૃશરાઃ પૂપકાઃ પયઃ । પ્રક્ષાલ્ય વિપ્રચરણાવર્ઘ્યં ધૂપઞ્ચ દીપક્રમ્ ॥ ૨,૩૪.

અગિયારમા દિવસે પિંડ માંસ સાથે આપવો; તૈયાર અન્ન, ખીચડી, પુરી અને દૂધ પણ આપવું; પગ ધોઈને પાદ્ય, અર્ગ્ય, ધૂપ અને દીવો પણ આપવો.

દ્વાદશ પ્રતિમાસ્યાનિ શ્રાદ્ધાન્યૈકાદશે તથા । ત્રિપક્ષઞ્ચાપિ ષણ્માસે દ્વે શ્રાદ્ધાનિ ચ ષોડશ ॥ ૨,૩૪.

બાર પ્રતિમા શ્રાદ્ધ અને અગિયારમા દિવસે શ્રાદ્ધ કરવું; પછી છ મહિના સુધી પખવાડિયે એક શ્રાદ્ધ અને કુલ સોળ શ્રાદ્ધ કરવાં.

પ્રતિ માસં પ્રદાતવ્યં મૃતાહે યા તિથિર્ભવેત્ । સ માસઃ પ્રથમો જ્ઞેય ઇતિ વેદવિદો વિદુઃ ॥ ૨,૩૪.

દરેક મહિને, મૃત્યુ થયેલી જે તિથિ હોય, એ જ દિવસે શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ; આ પહેલો મહિનો માનવો, એવું વિદ્વાનોએ કહ્યું છે.

શવહસ્તે ચ યચ્છ્રાદ્ધં મૃતિસ્થાને દ્વિજાસને । તદેવ પ્રથમં શ્રાદ્ધં તત્સ્યાદેકાદશેઽહનિ ॥ ૨,૩૪.

મૃતદેહ પાસે, મૃત્યુસ્થળે, બ્રાહ્મણોને બેસાડીને જે શ્રાદ્ધ થાય છે, એ પ્રથમ શ્રાદ્ધ ગણાય છે; એ અગિયારમો દિવસે કરવું જોઈએ.

સા તિથિર્માસિકે શ્રાદ્ધે મૃતો યસ્મિન્ દિને નરઃ । રિક્તયોશ્ચ ત્રિપક્ષે ચ સા તિથિર્નાદ્રિયેત વૈ ॥ ૨,૩૪.

માસિક શ્રાદ્ધ માટે, જે દિવસે માણસનું મૃત્યુ થયું હોય એ જ તિથિ લેવી; પણ જો એ તિથિ અમાવાસ્યા કે અશુભ પક્ષમાં આવે, તો એ તિથિ માનવી નહીં.

પૌર્ણમાસ્યાં મૃતો યોઽસૌ ચતુર્થી તસ્ય ચોનકા । ચતુર્થ્યાન્તુ મૃતો યસ્તુ નવમી તસ્ય ચોનકા ॥ ૨,૩૪.

જે વ્યક્તિ પૂર્ણિમાના દિવસે મૃત્યુ પામે, તેના માટે ચોથી તિથિ અમાન્ય છે; અને જે ચોથીના દિવસે મૃત્યુ પામે, તેના માટે નવમી તિથિ અમાન્ય છે.

નવમ્યાઞ્ચ મૃતો યશ્ચ રિક્તા તસ્ય ચતુર્દશી । એતા રિક્તાશ્ચ વિજ્ઞેયા અન્ત્યેષ્ટૌ કુશલેન ચ ॥ ૨,૩૪.

જે નવમી તિથિએ મૃત્યુ પામે, તેના માટે ચૌદસ તિથિ અમાન્ય છે; આવી અમાન્ય તિથિઓ અંત્યેષ્ટિ વિધિમાં જાણવી જોઈએ.

એકાદશાહે યચ્છ્રાદ્ધં નવકં તત્પ્રકીર્તિતમ્ । ચતુષ્પથે ત્યજેદન્નં પુનઃ સ્નાનં સમાચરેત્ ॥ ૨,૩૪.

અગિયારમો દિવસે જે શ્રાદ્ધ થાય છે, તેને નવક શ્રાદ્ધ કહે છે; ચાર રસ્તા પર અન્ન છોડી દેવું અને પછી ફરી સ્નાન કરવું જોઈએ.

એકાદશાહાદારભ્ય ઘટસ્યાન્નં જલાન્વિતમ્ । દિનેદિને ચ દાતવ્યમબ્દં યાવદ્દ્વિજોત્તમે ॥ ૨,૩૪.

અગિયારમો દિવસથી શરૂ કરીને, એક વર્ષ સુધી રોજ, જળથી ભરેલી કુંડી સાથે અન્ન શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોને આપવું જોઈએ.

માનુષસ્ય શરીરે તુ વિદ્યતે હ્યસ્થિસઞ્ચયઃ । તત્સંખ્યઃ સર્વદેહેષુ ષષ્ટ્યધિકશતત્રયમ્ ॥ ૨,૩૪.

માણસના શરીરમાં હાડકાંઓનો સંગ્રહ હોય છે; બધાં શરીરોમાં એ હાડકાંઓની સંખ્યા એકસો છવ્વીસ થાય છે.

ઉદકુમ્ભેન પુષ્ટાનિ તાન્યસ્થીનિ ભવન્તિ હિ । એતસ્માદ્દીયતે કુમ્ભઃ પ્રીતિઃ પ્રેતસ્ય જાયતે ॥ ૨,૩૪.

આ હાડકાંઓ કુંડીના પાણીથી પોષાય છે; એટલે કુંડી આપવી જોઈએ, જેથી પ્રેતને સંતોષ મળે છે.

યસ્મિન્ દિને મૃતો જન્તુરટવ્યાં વિષમેઽપિ વા । યદા તદા ભવેદ્દાહઃ સૂતકં મૃતવાસરાત્ ॥ ૨,૩૪.

જે દિવસે જીવનું મૃત્યુ થાય, એ દિવસ જ દાહવિધિ કરવી; જંગલમાં કે કઠણ સ્થળે પણ, મૃત્યુના દિવસે જ સૂતક શરૂ થાય છે.

તિલપાત્રં તથાન્નાદ્યં ગન્ધધપાદિકઞ્ચ યત્ । એકાદશાહે દાતવ્યં તેન શૂદ્ધો દ્વિજો ભવેત્ ॥ ૨,૩૪.

અગિયારમો દિવસે તલનાં પાન, પાકેલું અન્ન અને સુગંધિત વસ્તુઓ આપવી જોઈએ; એથી બ્રાહ્મણ શુદ્ધ થાય છે.

ક્ષત્ત્રિયો દ્વાદશાહે તુ વૈશ્યઃ પઞ્ચદશે તથા । શુદ્ધિઃ શૂદ્રસ્ય માસેન મૃતકે જાતસૂતકે ॥ ૨,૩૪.

ક્ષત્રિયને બારમો દિવસે, વૈશ્યને પંદરમો દિવસે અને શૂદ્રને એક મહિને મૃત્યુ કે જન્મના સૂતકમાં શુદ્ધિ મળે છે.