ગરુડપુરાણમ્

લબ્ધેનૈવ ચ દેહેન ભુઙ્ક્તે સુકૃતદુષ્કૃતે । વાયુરૂપો ભ્રમત્યેવ વાયુરૂર્ધ્વં સ ગચ્છતિ ॥ ૨,૩૪.

આ શરીર મળવાથી જ પ્રાણી સારા-ખરાબ કર્મોના ફળ ભોગવે છે; પછી વાયોરૂપે ફર્યા પછી ઉપર જાય છે.

દશાહકર્મક્રિયયા કુટી નિષ્પાદ્યતે ધ્રુવમ્ । નવકૈઃ ષોડશશ્રાદ્ધૈઃ પ્રયાતિ હિ કુટીં નરઃ ॥ ૨,૩૪.

દસ દિવસના ક્રિયા કરવાથી ચોક્કસ રીતે એક ઝૂંપડી બને છે; નવ કે સોળ શ્રાદ્ધથી મનુષ્ય એ ઝૂંપડીને પ્રાપ્ત કરે છે.

તિલૈર્દર્ભૈશ્ચ ભૂમ્યાં વૈ કુટી ધાતુમયી ભવેત્ । પઞ્ચ રત્નાનિ વક્ત્રે તુ યેન જીવઃ પ્રરોહતિ ॥ ૨,૩૪.

ભૂમિ પર તિલ અને દર્ભા ઘાસથી બનેલી ઝૂંપડી તત્વોથી બને છે; તેના મુખમાં પાંચ રત્ન મુકવામાં આવે છે, જેના દ્વારા જીવ આગળ વધે છે.

યદા પુષ્પં પ્રનષ્ટં હિ તદા ગર્ભં ન ધારયેત્ । આદરાચ્ચ તતો ભૂમૌ તિલદર્ભાન્વિનિઃ ક્ષિપેત્ ॥ ૨,૩૪.

જ્યારે પુષ્પ નષ્ટ થાય ત્યારે ગર્ભધારણ થતું નથી; તેથી ધ્યાનપૂર્વક જમીન પર તિલ અને દર્ભા નાખવા જોઈએ.

પશુત્વે સ્થાવરત્વે ચ યત્ર ક્વાપિ સ જાયતે । તત્રૈવ જન્તુરુત્પન્નઃ શ્રાદ્ધં તત્રોપતિષ્ઠતિ ॥ ૨,૩૪.

પ્રાણી કે વનસ્પતિ રૂપે જ્યાં પણ જન્મ થાય છે, ત્યાં જ જીવ ઉત્પન્ન થાય છે અને શ્રાદ્ધનું ફળ પણ ત્યાં જ પહોંચે છે.

ધન્વિના લક્ષ્યમુદ્દિશ્ય મુક્તો બાણસ્તદાપ્નુયાત્ । યથા શ્રાદ્ધં યમુદ્દિશ્ય કૃતં તસ્યોપતિષ્ઠતિ ॥ ૨,૩૪.

જેમ ધનુષધારી નિશાન પર તીર છોડે છે અને તે ત્યાં પહોંચે છે, તેમ શ્રાદ્ધ પણ જેના માટે થાય છે તેને જ મળે છે.

યાવન્નોત્પાદિતો દેહસ્તાવચ્છ્રાદ્ધૈર્ન પ્રીણનમ્ । ક્ષુધાવિભ્રમમાપન્નો દશાહેન ચ તર્પિતઃ ॥ ૨,૩૪.

નવું શરીર મળ્યા સુધી શ્રાદ્ધથી પ્રેતને સંતોષ થતો નથી; ભૂખથી પીડાય છે અને દસ દિવસની ક્રિયા દ્વારા તૃપ્તિ પામે છે.

પિણ્ડદાનં ન યસ્યાભૂદાકાશે ભ્રમતે તુ સઃ । દિનત્રયં વસંસ્તોયે અગ્નાવપિ દિનત્રયમ્ । આકાશે વસતે ત્રીણિ દિનમેકન્તુ વાસકે ॥ ૨,૩૪.

જેને પિંડદાન મળ્યું નથી, તે આકાશમાં ભટકે છે; ત્રણ દિવસ પાણીમાં, ત્રણ દિવસ અગ્નિમાં, ત્રણ દિવસ આકાશમાં અને એક દિવસ વસ્ત્રમાં રહે છે.

દગ્ધે દેહે ચ વહ્નૌ ચ જલેનૈવ તુ તર્પિતઃ । સ્નેહસ્નાનં જલેનૈવ પૂપકૈઃ કૃશરૈર્ગૃહે ॥ ૨,૩૪.

જ્યારે શરીર અગ્નિમાં દહાય છે ત્યારે પાણીથી તૃપ્તિ મળે છે; તેલ અને પાણીથી સ્નાન કરે છે અને ઘરમાં પુઆ અને ખીચડીથી તૃપ્તિ પામે છે.

પ્રથમેઽહ્નિ તૃતીયે ચ પઞ્ચમે સપ્તમેઽપિ વા । નવમૈકાદશે ચૈવ શ્રાદ્ધં નવકમુચ્યતે ॥ ૨,૩૪.

પ્રથમ, ત્રીજા, પાંચમા, સાતમા, નવમા અને અગિયારમા દિવસે જે શ્રાદ્ધ કરવામાં આવે છે, તેને નવ પ્રકારનું શ્રાદ્ધ કહેવાય છે.

ગૃહદ્વારે શ્મશાને વા તીર્થે દેવાલયેઽપિ વા । યત્રાદ્યો દીયતે પિણ્ડસ્તત્ર સર્વાન્ સમાપયેત્ ॥ ૨,૩૪.

ઘરનાં દ્વારે, શમશાનમાં, તીર્થ પર કે મંદિરમાં—જ્યાં પ્રથમ પિંડ આપવામાં આવે છે, ત્યાં જ બધા વિધિઓ પૂર્ણ કરવાં જોઈએ.

એકાદશાહે યચ્છ્રાદ્ધં તત્સામાન્યમુદાહૃતમ્ । ચતુર્ણામેકવર્ણાનાં શુદ્ધ્યર્થં સ્નાનમુચ્યતે ॥ ૨,૩૪.

અગિયારમા દિવસે જે શ્રાદ્ધ થાય છે, તેને સામાન્ય શ્રાદ્ધ કહે છે; ચારેય વર્ણના લોકોની શુદ્ધિ માટે સ્નાન કરવું જોઈએ.

કૃત્વા ચૈકાદશાહઞ્ચ પુનઃ સ્નાત્વા શુચિર્ભવેત્ । દદ્યાદ્વિપ્રાય યઃ શય્યાં યથોક્તં પ્રેતમોક્ષદામ્ ॥ ૨,૩૪.

અગિયારમો દિવસ પૂર્ણ કર્યા પછી ફરી સ્નાન કરીને શુદ્ધ થવું, અને પછી નિયમ પ્રમાણે બ્રાહ્મણને શય્યા આપવી, જે પિતૃને મુક્તિ આપે છે.

ન ભવેત્યદા સ ગોત્રો પરોઽપિ વિધિમાચરેત્ । ભાર્યા વા પુરુષઃ કશ્ચિત્તુષ્ટશ્ચ કુરુતે સ્ત્રિયઃ ॥ ૨,૩૪.

જો કુટુંબમાં કોઈ ન હોય, તો બીજું કોઈ પણ વ્યક્તિ વિધિ કરી શકે છે; પત્ની, કોઈ પુરુષ કે સંતોષી સ્ત્રી પણ આ કાર્ય કરી શકે છે.

પ્રથમેઽહનિ યઃ પિણ્ડો દીયતે વિધિપૂર્વકમ્ । અન્નાદ્યેન ચ તેનૈવ સર્વશ્રાદ્ધાનિ કારયેત્ ॥ ૨,૩૪.

પ્રથમ દિવસે નિયમ મુજબ જે પિંડ આપવામાં આવે છે, એ જ અન્નથી બધા શ્રાદ્ધવિધિઓ કરવી જોઈએ.

અમન્ત્રં કારયેચ્છ્રાદ્ધં દશાહં નામગોત્રતઃ । શ્રાદ્ધં કૃતન્તુ યૈર્વસ્ત્રૈસ્તાનિ ત્યક્ત્વા ગૃહં વિશેત્ ॥ ૨,૩૪.

દસ દિવસ સુધી શ્રાદ્ધ મંત્ર વિના, માત્ર નામ અને કુળથી કરવું; શ્રાદ્ધ પૂર્ણ થયા પછી જે વસ્ત્ર પહેર્યા હોય તે છોડીને પછી જ ઘરમાં પ્રવેશવું.

અસગોત્રઃ સગોત્રો વા યદિ સ્ત્રી યદિ વા પુમાન્ । પ્રથમેઽહનિ યઃ કુર્યાત્સ દશાહં સમાપયેત્ ॥ ૨,૩૪.

કુટુંબનો હોય કે ન હોય, સ્ત્રી હોય કે પુરુષ, જે પ્રથમ દિવસે વિધિ કરે, તેને આખા દસ દિવસનું શ્રાદ્ધ પૂર્ણ કરવું જોઈએ.

જીવસ્ય દશભિઃ પિણ્ડૈર્દેહો નિષ્પાદ્યતે ધ્રુવમ્ । વૃદ્ધિશ્ચ દશભિર્માસૈર્ગર્ભસ્થસ્ય યથા ભવેત્ ॥ ૨,૩૪.

જીવના શરીરનું નિર્માણ દસ પિંડથી થાય છે, જેમ ગર્ભમાં દસ મહિના સુધી બાળક વિકસે છે.

આશૌચં યાવદેતસ્ય તાવત્પિણ્ડોદકક્રિયા । ચતુર્ણામપિ વર્ણાનામેષ એવ વિધિઃ સ્મૃતઃ ॥ ૨,૩૪.

જ્યાં સુધી અશૌચ રહે છે, ત્યાં સુધી પિંડ અને પાણીની ક્રિયા કરવી; આ નિયમ ચારેય વર્ણ માટે માન્ય છે.

યત્ર ત્રિરાત્રમાશૌચં તત્રાદૌ ત્રીન્ પ્રદાપયેત્ । ચતુરસ્તુ દ્વિતીયેઽહ્નિ તૃતીયે ત્રીંશ્તથૈવ ચ ॥ ૨,૩૪.

જ્યાં ત્રણ રાતનું અશૌચ હોય, ત્યાં પહેલા દિવસે ત્રણ પિંડ, બીજા દિવસે ચાર અને ત્રીજા દિવસે ફરી ત્રણ પિંડ આપવાના.

પૃથક્શરાવયોર્દદ્યાદેકાહં ક્ષીરમમ્બુ ચ । એકોદ્દિષ્ટન્તુ વૈ શ્રાદ્ધં ચતુર્થેઽહનિ કારયેત્ ॥ ૨,૩૪.

એક દિવસ માટે દૂધ અને પાણી અલગ વાસણમાં આપવું, અને ચોથા દિવસે એકોદ્દિષ્ટ શ્રાદ્ધ કરવું.

પ્રથમેઽહનિ યઃ પિણ્ડસ્તેન મૂર્ધા પ્રજાયતે । ચક્ષુઃ શ્રોત્રઞ્ચ નાસા ચ દ્વિતીયેઽહ્નિ પ્રજાયતે ॥ ૨,૩૪.

પ્રથમ દિવસે આપેલ પિંડથી માથું બને છે; બીજા દિવસે આંખ, કાન અને નાક બને છે.

ગણ્ડૌ વક્ત્રં તથા ગ્રીવા તૃતીયેઽહનિ જાયતે । હૃદયં કુક્ષિરુદરં ચતુર્થે તદ્વદેવ હિ ॥ ૨,૩૪.

ત્રીજા દિવસે ગાલ, મોઢું અને ગળું બને છે; ચોથા દિવસે હૃદય, પાંજરા અને પેટ બને છે.

કટિપૃષ્ઠં ગુદઞ્ચાપિ પઞ્ચમેઽહનિ જાયતે । ષષ્ઠે ઊરૂ ચ વિજ્ઞેયે સપ્તમે ગુલ્ફસમ્ભવઃ ॥ ૨,૩૪.

પાંચમા દિવસે કમર, પીઠ અને ગુદા બને છે; છઠ્ઠા દિવસે જાંઘ, સાતમા દિવસે પગના ગુલ્ફા બને છે.

અષ્ટમે દિવસે પ્રાપ્તે જઙ્ઘે ચ ભવતોઽણ્ડજ । પાદૌ ચ નવમે જ્ઞેયૌ દશમે બલવત્ક્ષુધા ॥ ૨,૩૪.

આઠમા દિવસે પિંડા બને છે, નવમા દિવસે પગ, અને દસમા દિવસે તીવ્ર ભૂખ લાગે છે.

એકાદશાહે યઃ પિણ્ડસ્તં દદ્યાદામિષેણ તુ । સિદ્ધાન્નં તસ્ય દાતવ્યં કૃશરાઃ પૂપકાઃ પયઃ । પ્રક્ષાલ્ય વિપ્રચરણાવર્ઘ્યં ધૂપઞ્ચ દીપક્રમ્ ॥ ૨,૩૪.

અગિયારમા દિવસે પિંડ માંસ સાથે આપવો; તૈયાર અન્ન, ખીચડી, પુરી અને દૂધ પણ આપવું; પગ ધોઈને પાદ્ય, અર્ગ્ય, ધૂપ અને દીવો પણ આપવો.

દ્વાદશ પ્રતિમાસ્યાનિ શ્રાદ્ધાન્યૈકાદશે તથા । ત્રિપક્ષઞ્ચાપિ ષણ્માસે દ્વે શ્રાદ્ધાનિ ચ ષોડશ ॥ ૨,૩૪.

બાર પ્રતિમા શ્રાદ્ધ અને અગિયારમા દિવસે શ્રાદ્ધ કરવું; પછી છ મહિના સુધી પખવાડિયે એક શ્રાદ્ધ અને કુલ સોળ શ્રાદ્ધ કરવાં.

પ્રતિ માસં પ્રદાતવ્યં મૃતાહે યા તિથિર્ભવેત્ । સ માસઃ પ્રથમો જ્ઞેય ઇતિ વેદવિદો વિદુઃ ॥ ૨,૩૪.

દરેક મહિને, મૃત્યુ થયેલી જે તિથિ હોય, એ જ દિવસે શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ; આ પહેલો મહિનો માનવો, એવું વિદ્વાનોએ કહ્યું છે.

શવહસ્તે ચ યચ્છ્રાદ્ધં મૃતિસ્થાને દ્વિજાસને । તદેવ પ્રથમં શ્રાદ્ધં તત્સ્યાદેકાદશેઽહનિ ॥ ૨,૩૪.

મૃતદેહ પાસે, મૃત્યુસ્થળે, બ્રાહ્મણોને બેસાડીને જે શ્રાદ્ધ થાય છે, એ પ્રથમ શ્રાદ્ધ ગણાય છે; એ અગિયારમો દિવસે કરવું જોઈએ.