ગરુડપુરાણમ્

ગન્તવ્યં નૈવ વિપ્રેણ દાતું શીઘ્રં જલાઞ્જલિમ્ । નિવૃત્તાશ્ચ યદા નાર્યો લોકાચારઃ સદાભવેત્ ॥ ૨,૩૪.

બ્રાહ્મણે તુરંત જ પાણીનું તર્પણ કરવા ન જવું જોઈએ; જ્યારે સ્ત્રીઓ પાછી ફરે ત્યારે જ હંમેશા લોકપ્રચલિત રીત પ્રમાણે કરવું જોઈએ.

પઞ્ચત્વઞ્ચ ગતે શૂદ્રે યઃ કાષ્ઠં નયતે ચિતામ્ । અનુવ્રજેદ્યદા વિપ્રસ્ત્રિરાત્રમશુચિર્ભવેત્ ॥ ૨,૩૪.

જ્યારે કોઈ શૂદ્રનું અવસાન થાય અને કોઈ લાકડું લઈને ચિતા પર જાય, ત્યારે જો બ્રાહ્મણ સાથે જાય તો તેને ત્રણ રાત સુધી અશુદ્ધિ રહે છે.

ત્રિરાત્રે ચ તતઃ પૂર્ણે નદીં ગચ્છેત્સમુદ્રગામ્ । પ્રાણાયામશતં કૃત્વા ઘૃતં પ્રાશ્ય વિશુધ્યતિ ॥ ૨,૩૪.

ત્રણ રાત પૂરી થયા પછી, તેને દરિયામાં જતી નદી પાસે જવું, શ્વાસનું શતવાર નિયંત્રણ કરવું અને ઘી પીવું, જેથી તે શુદ્ધ બને છે.

શૂદ્રો ગચ્છતિ સર્વત્ર વૈશ્યસ્ત્રિષુ દ્વયોઃ પરઃ । ગચ્છતિ સ્વીયવર્ણેષુ દાતું પ્રેતે જલાઞ્જલિમ્ ॥ ૨,૩૪.

શૂદ્ર બધે જઈ શકે છે; વૈશ્ય ત્રણ જાતિમાં જઈ શકે છે; બાકી બે જાતિના લોકો પોતાના વર્ણમાં જ જઈને પ્રેત માટે જળાંજલિ આપે છે.

દત્તે જલાઞ્જલૌ પશ્ચાદ્વિદધ્યાદ્દન્તધાવનમ્ । ત્યજન્તિ ગોત્રિણઃ સર્વે દિનાનિ નવ કાશ્યપ ॥ ૨,૩૪.

જળાંજલિ આપ્યા પછી દાંત સાફ કરવું જોઈએ; કાશ્યપ, બધા કુટુંબજનો નવ દિવસ સુધી ત્યાગ રાખે છે.

જલાઞ્જલિં તથા દાતું ગચ્છન્તિ દ્વિજસત્તમાઃ । યત્ર સ્થાને મૃતો યસ્તુ અધ્વન્યપિ ગૃહેઽપિ વા । વિશ્લેષસ્તુ તતઃ સ્થાનાન્ન ક્વચિદ્વિહિતો બુધૈઃ ॥ ૨,૩૪.

દ્વિજશ્રેષ્ઠો પણ જ્યાં મૃત્યુ થયું હોય ત્યાં જળાંજલિ આપવા જાય છે, એ રસ્તા પર હોય કે ઘરમાં; પણ તે સ્થળથી દૂર જવું વિદ્વાનો દ્વારા કહેવામાં આવ્યું નથી.

સ્ત્રીજનશ્ચાગ્રતો ગચ્છેત્પૃષ્ઠતો નવસઞ્ચયઃ । આચમનં વિધાતવ્યં પાષાણોપરિ સંસ્થિતૈઃ ॥ ૨,૩૪.

સ્ત્રીઓ આગળ જાય અને નવા શોકાકુલ લોકો પાછળ જાય; પથ્થર પર ઉભેલા લોકો જળથી આચમન કરે.

યવાંશ્ચ સર્ષપાન્ દૂર્વાઃ પૂર્ણપાત્રે વિલોકયેત્ । પ્રાશયેન્નિમ્બપત્રાણિ સ્નેહસ્નાનં સમાચરેત્ ॥ ૨,૩૪.

પૂર્ણ પાત્રમાં જવાર, રાયડા અને દુર્વા ઘાસ જોવી, નીમના પાન ચાવવું અને તેલથી સ્નાન કરવું જોઈએ.

ગોત્રિભિર્ન ચ કર્તવ્યં ગૃહાન્નઞ્ચ ન ભોજયેત્ । ભુઞ્જીત મૃન્મયે પાત્રે ઉત્તાનઞ્ચ વિવર્જયેત્ ॥ ૨,૩૪.

કુટુંબજનો ભોજન ન બનાવે અને ઘરમાં બીજાને ખવડાવવું નહીં; માટીના વાસણમાં જ ખાવું અને વાસણ ઉંધું ન કરવું.

મૃતકસ્ય ગુણા ગ્રાહ્યા યમગાથાં સમુદ્ગિરેત્ । શુભાશુભે ચ ધ્યાતવ્યે પૂર્વકર્મોપસઞ્ચિતે ॥ ૨,૩૪.

મૃતકના ગુણોનું સ્મરણ કરવું અને યમગાથા ગાવવી; પૂર્વે કરેલા સારા-ખરાબ કર્મોનું ધ્યાન કરવું.

લબ્ધેનૈવ ચ દેહેન ભુઙ્ક્તે સુકૃતદુષ્કૃતે । વાયુરૂપો ભ્રમત્યેવ વાયુરૂર્ધ્વં સ ગચ્છતિ ॥ ૨,૩૪.

આ શરીર મળવાથી જ પ્રાણી સારા-ખરાબ કર્મોના ફળ ભોગવે છે; પછી વાયોરૂપે ફર્યા પછી ઉપર જાય છે.

દશાહકર્મક્રિયયા કુટી નિષ્પાદ્યતે ધ્રુવમ્ । નવકૈઃ ષોડશશ્રાદ્ધૈઃ પ્રયાતિ હિ કુટીં નરઃ ॥ ૨,૩૪.

દસ દિવસના ક્રિયા કરવાથી ચોક્કસ રીતે એક ઝૂંપડી બને છે; નવ કે સોળ શ્રાદ્ધથી મનુષ્ય એ ઝૂંપડીને પ્રાપ્ત કરે છે.

તિલૈર્દર્ભૈશ્ચ ભૂમ્યાં વૈ કુટી ધાતુમયી ભવેત્ । પઞ્ચ રત્નાનિ વક્ત્રે તુ યેન જીવઃ પ્રરોહતિ ॥ ૨,૩૪.

ભૂમિ પર તિલ અને દર્ભા ઘાસથી બનેલી ઝૂંપડી તત્વોથી બને છે; તેના મુખમાં પાંચ રત્ન મુકવામાં આવે છે, જેના દ્વારા જીવ આગળ વધે છે.

યદા પુષ્પં પ્રનષ્ટં હિ તદા ગર્ભં ન ધારયેત્ । આદરાચ્ચ તતો ભૂમૌ તિલદર્ભાન્વિનિઃ ક્ષિપેત્ ॥ ૨,૩૪.

જ્યારે પુષ્પ નષ્ટ થાય ત્યારે ગર્ભધારણ થતું નથી; તેથી ધ્યાનપૂર્વક જમીન પર તિલ અને દર્ભા નાખવા જોઈએ.

પશુત્વે સ્થાવરત્વે ચ યત્ર ક્વાપિ સ જાયતે । તત્રૈવ જન્તુરુત્પન્નઃ શ્રાદ્ધં તત્રોપતિષ્ઠતિ ॥ ૨,૩૪.

પ્રાણી કે વનસ્પતિ રૂપે જ્યાં પણ જન્મ થાય છે, ત્યાં જ જીવ ઉત્પન્ન થાય છે અને શ્રાદ્ધનું ફળ પણ ત્યાં જ પહોંચે છે.

ધન્વિના લક્ષ્યમુદ્દિશ્ય મુક્તો બાણસ્તદાપ્નુયાત્ । યથા શ્રાદ્ધં યમુદ્દિશ્ય કૃતં તસ્યોપતિષ્ઠતિ ॥ ૨,૩૪.

જેમ ધનુષધારી નિશાન પર તીર છોડે છે અને તે ત્યાં પહોંચે છે, તેમ શ્રાદ્ધ પણ જેના માટે થાય છે તેને જ મળે છે.

યાવન્નોત્પાદિતો દેહસ્તાવચ્છ્રાદ્ધૈર્ન પ્રીણનમ્ । ક્ષુધાવિભ્રમમાપન્નો દશાહેન ચ તર્પિતઃ ॥ ૨,૩૪.

નવું શરીર મળ્યા સુધી શ્રાદ્ધથી પ્રેતને સંતોષ થતો નથી; ભૂખથી પીડાય છે અને દસ દિવસની ક્રિયા દ્વારા તૃપ્તિ પામે છે.

પિણ્ડદાનં ન યસ્યાભૂદાકાશે ભ્રમતે તુ સઃ । દિનત્રયં વસંસ્તોયે અગ્નાવપિ દિનત્રયમ્ । આકાશે વસતે ત્રીણિ દિનમેકન્તુ વાસકે ॥ ૨,૩૪.

જેને પિંડદાન મળ્યું નથી, તે આકાશમાં ભટકે છે; ત્રણ દિવસ પાણીમાં, ત્રણ દિવસ અગ્નિમાં, ત્રણ દિવસ આકાશમાં અને એક દિવસ વસ્ત્રમાં રહે છે.

દગ્ધે દેહે ચ વહ્નૌ ચ જલેનૈવ તુ તર્પિતઃ । સ્નેહસ્નાનં જલેનૈવ પૂપકૈઃ કૃશરૈર્ગૃહે ॥ ૨,૩૪.

જ્યારે શરીર અગ્નિમાં દહાય છે ત્યારે પાણીથી તૃપ્તિ મળે છે; તેલ અને પાણીથી સ્નાન કરે છે અને ઘરમાં પુઆ અને ખીચડીથી તૃપ્તિ પામે છે.

પ્રથમેઽહ્નિ તૃતીયે ચ પઞ્ચમે સપ્તમેઽપિ વા । નવમૈકાદશે ચૈવ શ્રાદ્ધં નવકમુચ્યતે ॥ ૨,૩૪.

પ્રથમ, ત્રીજા, પાંચમા, સાતમા, નવમા અને અગિયારમા દિવસે જે શ્રાદ્ધ કરવામાં આવે છે, તેને નવ પ્રકારનું શ્રાદ્ધ કહેવાય છે.

ગૃહદ્વારે શ્મશાને વા તીર્થે દેવાલયેઽપિ વા । યત્રાદ્યો દીયતે પિણ્ડસ્તત્ર સર્વાન્ સમાપયેત્ ॥ ૨,૩૪.

ઘરનાં દ્વારે, શમશાનમાં, તીર્થ પર કે મંદિરમાં—જ્યાં પ્રથમ પિંડ આપવામાં આવે છે, ત્યાં જ બધા વિધિઓ પૂર્ણ કરવાં જોઈએ.

એકાદશાહે યચ્છ્રાદ્ધં તત્સામાન્યમુદાહૃતમ્ । ચતુર્ણામેકવર્ણાનાં શુદ્ધ્યર્થં સ્નાનમુચ્યતે ॥ ૨,૩૪.

અગિયારમા દિવસે જે શ્રાદ્ધ થાય છે, તેને સામાન્ય શ્રાદ્ધ કહે છે; ચારેય વર્ણના લોકોની શુદ્ધિ માટે સ્નાન કરવું જોઈએ.

કૃત્વા ચૈકાદશાહઞ્ચ પુનઃ સ્નાત્વા શુચિર્ભવેત્ । દદ્યાદ્વિપ્રાય યઃ શય્યાં યથોક્તં પ્રેતમોક્ષદામ્ ॥ ૨,૩૪.

અગિયારમો દિવસ પૂર્ણ કર્યા પછી ફરી સ્નાન કરીને શુદ્ધ થવું, અને પછી નિયમ પ્રમાણે બ્રાહ્મણને શય્યા આપવી, જે પિતૃને મુક્તિ આપે છે.

ન ભવેત્યદા સ ગોત્રો પરોઽપિ વિધિમાચરેત્ । ભાર્યા વા પુરુષઃ કશ્ચિત્તુષ્ટશ્ચ કુરુતે સ્ત્રિયઃ ॥ ૨,૩૪.

જો કુટુંબમાં કોઈ ન હોય, તો બીજું કોઈ પણ વ્યક્તિ વિધિ કરી શકે છે; પત્ની, કોઈ પુરુષ કે સંતોષી સ્ત્રી પણ આ કાર્ય કરી શકે છે.

પ્રથમેઽહનિ યઃ પિણ્ડો દીયતે વિધિપૂર્વકમ્ । અન્નાદ્યેન ચ તેનૈવ સર્વશ્રાદ્ધાનિ કારયેત્ ॥ ૨,૩૪.

પ્રથમ દિવસે નિયમ મુજબ જે પિંડ આપવામાં આવે છે, એ જ અન્નથી બધા શ્રાદ્ધવિધિઓ કરવી જોઈએ.

અમન્ત્રં કારયેચ્છ્રાદ્ધં દશાહં નામગોત્રતઃ । શ્રાદ્ધં કૃતન્તુ યૈર્વસ્ત્રૈસ્તાનિ ત્યક્ત્વા ગૃહં વિશેત્ ॥ ૨,૩૪.

દસ દિવસ સુધી શ્રાદ્ધ મંત્ર વિના, માત્ર નામ અને કુળથી કરવું; શ્રાદ્ધ પૂર્ણ થયા પછી જે વસ્ત્ર પહેર્યા હોય તે છોડીને પછી જ ઘરમાં પ્રવેશવું.

અસગોત્રઃ સગોત્રો વા યદિ સ્ત્રી યદિ વા પુમાન્ । પ્રથમેઽહનિ યઃ કુર્યાત્સ દશાહં સમાપયેત્ ॥ ૨,૩૪.

કુટુંબનો હોય કે ન હોય, સ્ત્રી હોય કે પુરુષ, જે પ્રથમ દિવસે વિધિ કરે, તેને આખા દસ દિવસનું શ્રાદ્ધ પૂર્ણ કરવું જોઈએ.

જીવસ્ય દશભિઃ પિણ્ડૈર્દેહો નિષ્પાદ્યતે ધ્રુવમ્ । વૃદ્ધિશ્ચ દશભિર્માસૈર્ગર્ભસ્થસ્ય યથા ભવેત્ ॥ ૨,૩૪.

જીવના શરીરનું નિર્માણ દસ પિંડથી થાય છે, જેમ ગર્ભમાં દસ મહિના સુધી બાળક વિકસે છે.

આશૌચં યાવદેતસ્ય તાવત્પિણ્ડોદકક્રિયા । ચતુર્ણામપિ વર્ણાનામેષ એવ વિધિઃ સ્મૃતઃ ॥ ૨,૩૪.

જ્યાં સુધી અશૌચ રહે છે, ત્યાં સુધી પિંડ અને પાણીની ક્રિયા કરવી; આ નિયમ ચારેય વર્ણ માટે માન્ય છે.