ગરુડપુરાણમ્

યાનિયાનિ ચ ભૂતાનિ દત્તાનિ ભુવિ માનવૈઃ । યમલોકપથે તાનિ તિષ્ઠન્ત્યેષાં સમીપતઃ ॥ ૨,૩૪.

માણસે પૃથ્વી પર જે-જે જીવદયાનું દાન કર્યું હોય, એ બધા જીવ યમલોકના માર્ગે તેના નજીક રહે છે.

વ્યઞ્જનાનિ વિચિત્રાણિ ભક્ષ્યભોજ્યાનિ યાનિ ચ । દદાતિ વિધિના પુત્ર પ્રેતે તદુ પતિષ્ઠતિ ॥ ૨,૩૪.

પુત્ર દ્વારા વિધિપૂર્વક પિતૃઓ માટે આપેલા વિવિધ વ્યંજન, ખોરાક અને ભોજન, તે બધું પિતૃઓ સુધી પહોંચે છે.

આત્મા વૈ પુત્રનામાસ્તિ પુત્રસ્ત્રાતા યમાલયે । તારયેત્પિતરં ઘોરાત્તેન પુત્ત્રઃ પ્રવક્ષ્યતે ॥ ૨,૩૪.

આત્મા જ 'પુત્ર' કહેવાય છે; પુત્ર યમલોકમાં પિતાને બચાવે છે. પિતા ને ભયાનક દુ:ખમાંથી છોડે છે, એથી તેને 'પુત્ર' કહે છે.

અતો દેયઞ્ચ પુત્રેણ શ્રાદ્ધમાજી વિતાવધિ । અતિવાહસ્તદા પ્રેતો ભોગાન્ વૈ લભતે હિ સઃ ॥ ૨,૩૪.

મૃત્યુ પછીથી યાત્રા પૂરી થાય ત્યાં સુધી પુત્રએ શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ; ત્યારે મૃત આત્મા સુખભોગ પ્રાપ્ત કરે છે.

દહ્યમાનસ્ય પ્રેતસ્ય સ્વજનૈર્યો જલાઞ્જલિઃ । દીયતે પ્રેતરૂપોઽસૌ પ્રીતો યાતિ યમાલયે ॥ ૨,૩૪.

જ્યારે સગાં-સંબંધીઓ મૃતદેહને અગ્નિ આપે છે ત્યારે તેઓ પાણીનું તર્પણ કરે, તો પ્રેતરૂપે રહેલો આત્મા પ્રસન્ન થઈ યમલોક તરફ જાય છે.

અપક્વે મૃન્મયે પાત્રે દુગ્ધં દત્તં દિનત્રયમ્ । કાષ્ઠત્રયં ગુણૈર્બદ્ધ્વા પ્રીત્યૈ રાત્રૌ ચતુષ્પથે ॥ ૨,૩૪.

કાચા માટીના વાસણમાં ત્રણ દિવસ સુધી દૂધ રાખવું, ત્રણ લાકડીઓથી બાંધીને, રાત્રે ચોરાસ્તા પર પ્રેતની તૃપ્તિ માટે ચઢાવવું જોઈએ.

પ્રથમેઽહ્નિ દ્વિતીયે ચ તૃતીયે ચ તથા ખગ । આકાશસ્થં પિબેદ્દુગ્ધં પ્રેતો વાયુવપુર્ધરઃ ॥ ૨,૩૪.

પહેલા, બીજા અને ત્રીજા દિવસે, હે પંખી, વાયુમય શરીર ધરાવતો પ્રેત આકાશમાં મૂકેલું દૂધ પીવે છે.

ચતુર્થે સઞ્ચયઃ કાર્યઃ ચતુર્થે?વાપિ સાગ્નિકે । અસ્થિસઞ્ચયનં કાર્યં દદ્યાદાપાઞ્જલિં તતઃ ॥ ૨,૩૪.

ચોથા દિવસે અસ્થિ સંચય કરવો જોઈએ, અથવા અગ્નિ સાથે પણ ચોથા દિવસે કરી શકાય. પછી હાથ જોડીને પાણીનું તર્પણ કરવું જોઈએ.

ન પૂર્વાહ્ને ન મધ્યાહ્ને નાપરાહ્ને ન સન્ધિષુ । યાતે પ્રથમયામે તુ દદ્યાદાપજલાઞ્જંલીન્ ॥ ૨,૩૪.

ન તો વહેલી સવારે, ન બપોરે, ન સાંજે કે સંધ્યાકાળે; પણ રાત્રિના પહેલા પ્રહર પછી જ પાણીનું તર્પણ કરવું જોઈએ.

પુત્ત્રેણ દત્તે તે સર્વે ગોત્રિણો હિતબાન્ધવાઃ । સ્વજાત્યૈઃ પરજાત્યૈશ્ચ દેયો નદ્યાં જલાઞ્જલિઃ ॥ ૨,૩૪.

પુત્ર દ્વારા આપેલા તર્પણથી સમગ્ર કુટુંબના સગાં-વહાલાઓને લાભ મળે છે. પોતાના અને અન્ય જાતિના લોકો પણ નદીમાં પાણીનું તર્પણ કરી શકે છે.

ગન્તવ્યં નૈવ વિપ્રેણ દાતું શીઘ્રં જલાઞ્જલિમ્ । નિવૃત્તાશ્ચ યદા નાર્યો લોકાચારઃ સદાભવેત્ ॥ ૨,૩૪.

બ્રાહ્મણે તુરંત જ પાણીનું તર્પણ કરવા ન જવું જોઈએ; જ્યારે સ્ત્રીઓ પાછી ફરે ત્યારે જ હંમેશા લોકપ્રચલિત રીત પ્રમાણે કરવું જોઈએ.

પઞ્ચત્વઞ્ચ ગતે શૂદ્રે યઃ કાષ્ઠં નયતે ચિતામ્ । અનુવ્રજેદ્યદા વિપ્રસ્ત્રિરાત્રમશુચિર્ભવેત્ ॥ ૨,૩૪.

જ્યારે કોઈ શૂદ્રનું અવસાન થાય અને કોઈ લાકડું લઈને ચિતા પર જાય, ત્યારે જો બ્રાહ્મણ સાથે જાય તો તેને ત્રણ રાત સુધી અશુદ્ધિ રહે છે.

ત્રિરાત્રે ચ તતઃ પૂર્ણે નદીં ગચ્છેત્સમુદ્રગામ્ । પ્રાણાયામશતં કૃત્વા ઘૃતં પ્રાશ્ય વિશુધ્યતિ ॥ ૨,૩૪.

ત્રણ રાત પૂરી થયા પછી, તેને દરિયામાં જતી નદી પાસે જવું, શ્વાસનું શતવાર નિયંત્રણ કરવું અને ઘી પીવું, જેથી તે શુદ્ધ બને છે.

શૂદ્રો ગચ્છતિ સર્વત્ર વૈશ્યસ્ત્રિષુ દ્વયોઃ પરઃ । ગચ્છતિ સ્વીયવર્ણેષુ દાતું પ્રેતે જલાઞ્જલિમ્ ॥ ૨,૩૪.

શૂદ્ર બધે જઈ શકે છે; વૈશ્ય ત્રણ જાતિમાં જઈ શકે છે; બાકી બે જાતિના લોકો પોતાના વર્ણમાં જ જઈને પ્રેત માટે જળાંજલિ આપે છે.

દત્તે જલાઞ્જલૌ પશ્ચાદ્વિદધ્યાદ્દન્તધાવનમ્ । ત્યજન્તિ ગોત્રિણઃ સર્વે દિનાનિ નવ કાશ્યપ ॥ ૨,૩૪.

જળાંજલિ આપ્યા પછી દાંત સાફ કરવું જોઈએ; કાશ્યપ, બધા કુટુંબજનો નવ દિવસ સુધી ત્યાગ રાખે છે.

જલાઞ્જલિં તથા દાતું ગચ્છન્તિ દ્વિજસત્તમાઃ । યત્ર સ્થાને મૃતો યસ્તુ અધ્વન્યપિ ગૃહેઽપિ વા । વિશ્લેષસ્તુ તતઃ સ્થાનાન્ન ક્વચિદ્વિહિતો બુધૈઃ ॥ ૨,૩૪.

દ્વિજશ્રેષ્ઠો પણ જ્યાં મૃત્યુ થયું હોય ત્યાં જળાંજલિ આપવા જાય છે, એ રસ્તા પર હોય કે ઘરમાં; પણ તે સ્થળથી દૂર જવું વિદ્વાનો દ્વારા કહેવામાં આવ્યું નથી.

સ્ત્રીજનશ્ચાગ્રતો ગચ્છેત્પૃષ્ઠતો નવસઞ્ચયઃ । આચમનં વિધાતવ્યં પાષાણોપરિ સંસ્થિતૈઃ ॥ ૨,૩૪.

સ્ત્રીઓ આગળ જાય અને નવા શોકાકુલ લોકો પાછળ જાય; પથ્થર પર ઉભેલા લોકો જળથી આચમન કરે.

યવાંશ્ચ સર્ષપાન્ દૂર્વાઃ પૂર્ણપાત્રે વિલોકયેત્ । પ્રાશયેન્નિમ્બપત્રાણિ સ્નેહસ્નાનં સમાચરેત્ ॥ ૨,૩૪.

પૂર્ણ પાત્રમાં જવાર, રાયડા અને દુર્વા ઘાસ જોવી, નીમના પાન ચાવવું અને તેલથી સ્નાન કરવું જોઈએ.

ગોત્રિભિર્ન ચ કર્તવ્યં ગૃહાન્નઞ્ચ ન ભોજયેત્ । ભુઞ્જીત મૃન્મયે પાત્રે ઉત્તાનઞ્ચ વિવર્જયેત્ ॥ ૨,૩૪.

કુટુંબજનો ભોજન ન બનાવે અને ઘરમાં બીજાને ખવડાવવું નહીં; માટીના વાસણમાં જ ખાવું અને વાસણ ઉંધું ન કરવું.

મૃતકસ્ય ગુણા ગ્રાહ્યા યમગાથાં સમુદ્ગિરેત્ । શુભાશુભે ચ ધ્યાતવ્યે પૂર્વકર્મોપસઞ્ચિતે ॥ ૨,૩૪.

મૃતકના ગુણોનું સ્મરણ કરવું અને યમગાથા ગાવવી; પૂર્વે કરેલા સારા-ખરાબ કર્મોનું ધ્યાન કરવું.

લબ્ધેનૈવ ચ દેહેન ભુઙ્ક્તે સુકૃતદુષ્કૃતે । વાયુરૂપો ભ્રમત્યેવ વાયુરૂર્ધ્વં સ ગચ્છતિ ॥ ૨,૩૪.

આ શરીર મળવાથી જ પ્રાણી સારા-ખરાબ કર્મોના ફળ ભોગવે છે; પછી વાયોરૂપે ફર્યા પછી ઉપર જાય છે.

દશાહકર્મક્રિયયા કુટી નિષ્પાદ્યતે ધ્રુવમ્ । નવકૈઃ ષોડશશ્રાદ્ધૈઃ પ્રયાતિ હિ કુટીં નરઃ ॥ ૨,૩૪.

દસ દિવસના ક્રિયા કરવાથી ચોક્કસ રીતે એક ઝૂંપડી બને છે; નવ કે સોળ શ્રાદ્ધથી મનુષ્ય એ ઝૂંપડીને પ્રાપ્ત કરે છે.

તિલૈર્દર્ભૈશ્ચ ભૂમ્યાં વૈ કુટી ધાતુમયી ભવેત્ । પઞ્ચ રત્નાનિ વક્ત્રે તુ યેન જીવઃ પ્રરોહતિ ॥ ૨,૩૪.

ભૂમિ પર તિલ અને દર્ભા ઘાસથી બનેલી ઝૂંપડી તત્વોથી બને છે; તેના મુખમાં પાંચ રત્ન મુકવામાં આવે છે, જેના દ્વારા જીવ આગળ વધે છે.

યદા પુષ્પં પ્રનષ્ટં હિ તદા ગર્ભં ન ધારયેત્ । આદરાચ્ચ તતો ભૂમૌ તિલદર્ભાન્વિનિઃ ક્ષિપેત્ ॥ ૨,૩૪.

જ્યારે પુષ્પ નષ્ટ થાય ત્યારે ગર્ભધારણ થતું નથી; તેથી ધ્યાનપૂર્વક જમીન પર તિલ અને દર્ભા નાખવા જોઈએ.

પશુત્વે સ્થાવરત્વે ચ યત્ર ક્વાપિ સ જાયતે । તત્રૈવ જન્તુરુત્પન્નઃ શ્રાદ્ધં તત્રોપતિષ્ઠતિ ॥ ૨,૩૪.

પ્રાણી કે વનસ્પતિ રૂપે જ્યાં પણ જન્મ થાય છે, ત્યાં જ જીવ ઉત્પન્ન થાય છે અને શ્રાદ્ધનું ફળ પણ ત્યાં જ પહોંચે છે.

ધન્વિના લક્ષ્યમુદ્દિશ્ય મુક્તો બાણસ્તદાપ્નુયાત્ । યથા શ્રાદ્ધં યમુદ્દિશ્ય કૃતં તસ્યોપતિષ્ઠતિ ॥ ૨,૩૪.

જેમ ધનુષધારી નિશાન પર તીર છોડે છે અને તે ત્યાં પહોંચે છે, તેમ શ્રાદ્ધ પણ જેના માટે થાય છે તેને જ મળે છે.

યાવન્નોત્પાદિતો દેહસ્તાવચ્છ્રાદ્ધૈર્ન પ્રીણનમ્ । ક્ષુધાવિભ્રમમાપન્નો દશાહેન ચ તર્પિતઃ ॥ ૨,૩૪.

નવું શરીર મળ્યા સુધી શ્રાદ્ધથી પ્રેતને સંતોષ થતો નથી; ભૂખથી પીડાય છે અને દસ દિવસની ક્રિયા દ્વારા તૃપ્તિ પામે છે.

પિણ્ડદાનં ન યસ્યાભૂદાકાશે ભ્રમતે તુ સઃ । દિનત્રયં વસંસ્તોયે અગ્નાવપિ દિનત્રયમ્ । આકાશે વસતે ત્રીણિ દિનમેકન્તુ વાસકે ॥ ૨,૩૪.

જેને પિંડદાન મળ્યું નથી, તે આકાશમાં ભટકે છે; ત્રણ દિવસ પાણીમાં, ત્રણ દિવસ અગ્નિમાં, ત્રણ દિવસ આકાશમાં અને એક દિવસ વસ્ત્રમાં રહે છે.

દગ્ધે દેહે ચ વહ્નૌ ચ જલેનૈવ તુ તર્પિતઃ । સ્નેહસ્નાનં જલેનૈવ પૂપકૈઃ કૃશરૈર્ગૃહે ॥ ૨,૩૪.

જ્યારે શરીર અગ્નિમાં દહાય છે ત્યારે પાણીથી તૃપ્તિ મળે છે; તેલ અને પાણીથી સ્નાન કરે છે અને ઘરમાં પુઆ અને ખીચડીથી તૃપ્તિ પામે છે.