ગરુડપુરાણમ્

ક્ષિપ્ત્વાન્યે ચ ધરાપૃષ્ઠે કુઠારેણાવકર્તિતાઃ । ક્રન્દમાનાશ્ચ દૃશ્યન્તે પૂર્વકર્મવિપાકતઃ ॥ ૨,૩૩.

બીજાઓને જમીન પર ફેંકી, કુહાડાથી કાપવામાં આવે છે; તેઓ રડતા હોય છે, કારણ કે તેઓ પોતાના ભૂતકાળના કર્મોનું ફળ ભોગવે છે.

કેચિદ્ગુડમયૈઃ પાકૈસ્તૈલપાકૈસ્તથા પરે । પીડ્યન્તે યમદૂતૈશ્ચ પાપિષ્ઠાઃ સુભૃશં નરાઃ ॥ ૨,૩૩.

કેટલાકને ગોળથી બનેલી પકવાનથી, તો કેટલાકને તેલમાં તળેલી પકવાનથી યમદૂતોએ ભારે પીડા આપી છે; સૌથી વધારે પાપી લોકો ખૂબ જ દુઃખ ભોગવે છે.

ક્ષણાહ્નિ પ્રાર્થયન્ત્યન્યે દેહિદેહીતિ કોટિશઃ । યમલોકે મયા દૃષ્ટા મમસ્વં ભક્ષિતં ત્વયા ॥ ૨,૩૩.

કેટલાક ક્ષણો કે દિવસો સુધી વારંવાર 'મને શરીર આપો, મને શરીર આપો' એવી પ્રાર્થના કરે છે; યમલોકમાં મેં લાખો એવા લોકોને જોયા છે, જેમનું પોતાનું ખોરાક તું ખાઈ ગયો છે.

ઇત્યેવં બહુશસ્તાર્ક્ષ્ય નરકાઃ પાપિનાં સ્મૃતાઃ । કર્મભિર્બહુભિઃ પ્રોક્તૈઃ સર્વશાસ્ત્રેષુ ભાષિતૈઃ । દાનોપકારં વક્ષ્યામિ યથા તત્ર સુખં ભવેત્ ॥ ૨,૩૩.

હે તાર્ખ્ય, પાપીઓ માટે અનેક નરકોએ શાસ્ત્રોમાં વિવિધ કર્મો સાથે વર્ણવાયા છે. હવે હું દાન અને ઉપકારના એવા ઉપાય કહું છું, જેના દ્વારા ત્યાં સુખ મળે છે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૩૪ શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । શૃણુ તાર્ક્ષ્ય યથાન્યાયં ધર્માધર્મ્સ્ય લક્ષણમ્ । સુકૃતં દુષ્કૃતં નૄણામગ્રે ધાવતિ ધાવતામ્ ॥ ૨,૩૪.

શ્રીકૃષ્ણ કહે છે: હે તાર્ખ્ય, ધર્મ અને અધર્મના સાચા સ્વરૂપને સાંભળ. માણસના સારા કે ખરાબ કર્મો, યોગ્ય સમયે, તેની પાછળ દોડતા આવે છે.

કૃતે તપઃ પ્રશંસન્તિ ત્રેતાયાં જ્ઞાનસાધનમ્ । દ્વાપરે યજ્ઞદાને ચ દાનમેકં કલૌ યુગે ॥ ૨,૩૪.

કૃતયુગમાં તપને શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે, ત્રેતાયુગમાં જ્ઞાનની સાધનાને, દ્વાપરયુગમાં યજ્ઞ અને દાનને, પણ કળિયુગમાં માત્ર દાનને જ મહત્ત્વ આપવામાં આવે છે.

ગૃહસ્થાનાં સ્મૃતો ધર્મ ઉત્તમાનાં વિચક્ષણૈઃ । ઇષ્ટાપૂર્તે સ્વશક્ત્યા હિ કુર્વતાં નાસ્તિ પાતકમ્ ॥ ૨,૩૪.

ગૃહસ્થો માટે વિદ્વાનો કહે છે કે શ્રેષ્ઠ ધર્મ એ છે કે પોતાની શક્તિ પ્રમાણે ઇષ્ટિ અને પુણ્યકર્મ કરે; આવું કરનારને પાપ લાગતું નથી.

વૃક્ષસ્તુ રોપિતો યેન ખનિકૂપજલાશયાઃ । યમમાર્ગે સુખં તસ્ય વ્રજતો નિતરાં ભવેત્ ॥ ૨,૩૪.

જે વ્યક્તિ વૃક્ષ વાવે છે, કૂવા, તળાવ કે જળાશય બનાવે છે, તેને યમના માર્ગે જતા ખૂબ સુખ મળે છે.

અગ્નિતાપપ્રદાતારે યૈઃ શીતપીડિતે દ્વિજે । તપ્યમાનાઃ સુખં યાન્તિ સર્વ કામૈઃ પ્રપૂરિતાઃ ॥ ૨,૩૪.

જે ઠંડીથી પીડાતા માણસોને અગ્નિ આપે છે, અથવા દુ:ખી બ્રાહ્મણોને તાપથી બચાવે છે, તે પોતે પણ સુખી થાય છે અને તેની તમામ ઇચ્છાઓ પૂર્ણ થાય છે.

સુવર્ણમણિમુક્તાદિ વસ્ત્રાણ્યાભરણાનિ ચ । તેન સર્વમિદં દત્તં યેન દત્તા વસુન્ધરા ॥ ૨,૩૪.

જે સોનું, રત્નો, મુક્તા, કપડા કે આભૂષણ આપે છે, એ જાણે સમગ્ર ધરતીનું દાન આપ્યું હોય એમ છે.

યાનિયાનિ ચ ભૂતાનિ દત્તાનિ ભુવિ માનવૈઃ । યમલોકપથે તાનિ તિષ્ઠન્ત્યેષાં સમીપતઃ ॥ ૨,૩૪.

માણસે પૃથ્વી પર જે-જે જીવદયાનું દાન કર્યું હોય, એ બધા જીવ યમલોકના માર્ગે તેના નજીક રહે છે.

વ્યઞ્જનાનિ વિચિત્રાણિ ભક્ષ્યભોજ્યાનિ યાનિ ચ । દદાતિ વિધિના પુત્ર પ્રેતે તદુ પતિષ્ઠતિ ॥ ૨,૩૪.

પુત્ર દ્વારા વિધિપૂર્વક પિતૃઓ માટે આપેલા વિવિધ વ્યંજન, ખોરાક અને ભોજન, તે બધું પિતૃઓ સુધી પહોંચે છે.

આત્મા વૈ પુત્રનામાસ્તિ પુત્રસ્ત્રાતા યમાલયે । તારયેત્પિતરં ઘોરાત્તેન પુત્ત્રઃ પ્રવક્ષ્યતે ॥ ૨,૩૪.

આત્મા જ 'પુત્ર' કહેવાય છે; પુત્ર યમલોકમાં પિતાને બચાવે છે. પિતા ને ભયાનક દુ:ખમાંથી છોડે છે, એથી તેને 'પુત્ર' કહે છે.

અતો દેયઞ્ચ પુત્રેણ શ્રાદ્ધમાજી વિતાવધિ । અતિવાહસ્તદા પ્રેતો ભોગાન્ વૈ લભતે હિ સઃ ॥ ૨,૩૪.

મૃત્યુ પછીથી યાત્રા પૂરી થાય ત્યાં સુધી પુત્રએ શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ; ત્યારે મૃત આત્મા સુખભોગ પ્રાપ્ત કરે છે.

દહ્યમાનસ્ય પ્રેતસ્ય સ્વજનૈર્યો જલાઞ્જલિઃ । દીયતે પ્રેતરૂપોઽસૌ પ્રીતો યાતિ યમાલયે ॥ ૨,૩૪.

જ્યારે સગાં-સંબંધીઓ મૃતદેહને અગ્નિ આપે છે ત્યારે તેઓ પાણીનું તર્પણ કરે, તો પ્રેતરૂપે રહેલો આત્મા પ્રસન્ન થઈ યમલોક તરફ જાય છે.

અપક્વે મૃન્મયે પાત્રે દુગ્ધં દત્તં દિનત્રયમ્ । કાષ્ઠત્રયં ગુણૈર્બદ્ધ્વા પ્રીત્યૈ રાત્રૌ ચતુષ્પથે ॥ ૨,૩૪.

કાચા માટીના વાસણમાં ત્રણ દિવસ સુધી દૂધ રાખવું, ત્રણ લાકડીઓથી બાંધીને, રાત્રે ચોરાસ્તા પર પ્રેતની તૃપ્તિ માટે ચઢાવવું જોઈએ.

પ્રથમેઽહ્નિ દ્વિતીયે ચ તૃતીયે ચ તથા ખગ । આકાશસ્થં પિબેદ્દુગ્ધં પ્રેતો વાયુવપુર્ધરઃ ॥ ૨,૩૪.

પહેલા, બીજા અને ત્રીજા દિવસે, હે પંખી, વાયુમય શરીર ધરાવતો પ્રેત આકાશમાં મૂકેલું દૂધ પીવે છે.

ચતુર્થે સઞ્ચયઃ કાર્યઃ ચતુર્થે?વાપિ સાગ્નિકે । અસ્થિસઞ્ચયનં કાર્યં દદ્યાદાપાઞ્જલિં તતઃ ॥ ૨,૩૪.

ચોથા દિવસે અસ્થિ સંચય કરવો જોઈએ, અથવા અગ્નિ સાથે પણ ચોથા દિવસે કરી શકાય. પછી હાથ જોડીને પાણીનું તર્પણ કરવું જોઈએ.

ન પૂર્વાહ્ને ન મધ્યાહ્ને નાપરાહ્ને ન સન્ધિષુ । યાતે પ્રથમયામે તુ દદ્યાદાપજલાઞ્જંલીન્ ॥ ૨,૩૪.

ન તો વહેલી સવારે, ન બપોરે, ન સાંજે કે સંધ્યાકાળે; પણ રાત્રિના પહેલા પ્રહર પછી જ પાણીનું તર્પણ કરવું જોઈએ.

પુત્ત્રેણ દત્તે તે સર્વે ગોત્રિણો હિતબાન્ધવાઃ । સ્વજાત્યૈઃ પરજાત્યૈશ્ચ દેયો નદ્યાં જલાઞ્જલિઃ ॥ ૨,૩૪.

પુત્ર દ્વારા આપેલા તર્પણથી સમગ્ર કુટુંબના સગાં-વહાલાઓને લાભ મળે છે. પોતાના અને અન્ય જાતિના લોકો પણ નદીમાં પાણીનું તર્પણ કરી શકે છે.

ગન્તવ્યં નૈવ વિપ્રેણ દાતું શીઘ્રં જલાઞ્જલિમ્ । નિવૃત્તાશ્ચ યદા નાર્યો લોકાચારઃ સદાભવેત્ ॥ ૨,૩૪.

બ્રાહ્મણે તુરંત જ પાણીનું તર્પણ કરવા ન જવું જોઈએ; જ્યારે સ્ત્રીઓ પાછી ફરે ત્યારે જ હંમેશા લોકપ્રચલિત રીત પ્રમાણે કરવું જોઈએ.

પઞ્ચત્વઞ્ચ ગતે શૂદ્રે યઃ કાષ્ઠં નયતે ચિતામ્ । અનુવ્રજેદ્યદા વિપ્રસ્ત્રિરાત્રમશુચિર્ભવેત્ ॥ ૨,૩૪.

જ્યારે કોઈ શૂદ્રનું અવસાન થાય અને કોઈ લાકડું લઈને ચિતા પર જાય, ત્યારે જો બ્રાહ્મણ સાથે જાય તો તેને ત્રણ રાત સુધી અશુદ્ધિ રહે છે.

ત્રિરાત્રે ચ તતઃ પૂર્ણે નદીં ગચ્છેત્સમુદ્રગામ્ । પ્રાણાયામશતં કૃત્વા ઘૃતં પ્રાશ્ય વિશુધ્યતિ ॥ ૨,૩૪.

ત્રણ રાત પૂરી થયા પછી, તેને દરિયામાં જતી નદી પાસે જવું, શ્વાસનું શતવાર નિયંત્રણ કરવું અને ઘી પીવું, જેથી તે શુદ્ધ બને છે.

શૂદ્રો ગચ્છતિ સર્વત્ર વૈશ્યસ્ત્રિષુ દ્વયોઃ પરઃ । ગચ્છતિ સ્વીયવર્ણેષુ દાતું પ્રેતે જલાઞ્જલિમ્ ॥ ૨,૩૪.

શૂદ્ર બધે જઈ શકે છે; વૈશ્ય ત્રણ જાતિમાં જઈ શકે છે; બાકી બે જાતિના લોકો પોતાના વર્ણમાં જ જઈને પ્રેત માટે જળાંજલિ આપે છે.

દત્તે જલાઞ્જલૌ પશ્ચાદ્વિદધ્યાદ્દન્તધાવનમ્ । ત્યજન્તિ ગોત્રિણઃ સર્વે દિનાનિ નવ કાશ્યપ ॥ ૨,૩૪.

જળાંજલિ આપ્યા પછી દાંત સાફ કરવું જોઈએ; કાશ્યપ, બધા કુટુંબજનો નવ દિવસ સુધી ત્યાગ રાખે છે.

જલાઞ્જલિં તથા દાતું ગચ્છન્તિ દ્વિજસત્તમાઃ । યત્ર સ્થાને મૃતો યસ્તુ અધ્વન્યપિ ગૃહેઽપિ વા । વિશ્લેષસ્તુ તતઃ સ્થાનાન્ન ક્વચિદ્વિહિતો બુધૈઃ ॥ ૨,૩૪.

દ્વિજશ્રેષ્ઠો પણ જ્યાં મૃત્યુ થયું હોય ત્યાં જળાંજલિ આપવા જાય છે, એ રસ્તા પર હોય કે ઘરમાં; પણ તે સ્થળથી દૂર જવું વિદ્વાનો દ્વારા કહેવામાં આવ્યું નથી.

સ્ત્રીજનશ્ચાગ્રતો ગચ્છેત્પૃષ્ઠતો નવસઞ્ચયઃ । આચમનં વિધાતવ્યં પાષાણોપરિ સંસ્થિતૈઃ ॥ ૨,૩૪.

સ્ત્રીઓ આગળ જાય અને નવા શોકાકુલ લોકો પાછળ જાય; પથ્થર પર ઉભેલા લોકો જળથી આચમન કરે.

યવાંશ્ચ સર્ષપાન્ દૂર્વાઃ પૂર્ણપાત્રે વિલોકયેત્ । પ્રાશયેન્નિમ્બપત્રાણિ સ્નેહસ્નાનં સમાચરેત્ ॥ ૨,૩૪.

પૂર્ણ પાત્રમાં જવાર, રાયડા અને દુર્વા ઘાસ જોવી, નીમના પાન ચાવવું અને તેલથી સ્નાન કરવું જોઈએ.

ગોત્રિભિર્ન ચ કર્તવ્યં ગૃહાન્નઞ્ચ ન ભોજયેત્ । ભુઞ્જીત મૃન્મયે પાત્રે ઉત્તાનઞ્ચ વિવર્જયેત્ ॥ ૨,૩૪.

કુટુંબજનો ભોજન ન બનાવે અને ઘરમાં બીજાને ખવડાવવું નહીં; માટીના વાસણમાં જ ખાવું અને વાસણ ઉંધું ન કરવું.