ગરુડપુરાણમ્

મણિમુક્તામયે દિવ્યે આસને પરમાદ્ભુતે । તત્રસ્થો ગણયત્યાયુર્માનુષેષ્વિતરેષુ ચ ॥ ૨,૩૩.

મણિ અને મુક્તાથી બનેલા અદ્ભુત અને દિવ્ય આસન પર બેઠેલા ચિત્રગુપ્ત મનુષ્યો અને અન્ય જીવોના આયુષ્યની ગણતરી કરે છે.

ન મુહ્યતિ કદાચિત્સ સુકૃતે દુષ્કૃતેઽપિ વા । યદ્યેનોપાર્જિતં યાવત્તાવદ્વૈ વેત્તિ તસ્ય તત્ ॥ ૨,૩૩.

તેઓ ક્યારેય ગેરમાર્ગે પડતા નથી, ભલે તે સારા કે ખરાબ કર્મ હોય; જે કોઈએ જે કંઈ કમાયું હોય, તેનું સાચું જ્ઞાન તેમને હોય છે.

દશાષ્ટદોષરહિતં કૃત કર્મ લિખત્યસૌ । ચિત્રગુપ્તાલયાતાચ્યાં જ્વરસ્યાસ્તિ મહાગૃહમ્ ॥ ૨,૩૩.

તેઓ દસ અને આઠ દોષથી રહિત કર્મો લખે છે; ચિત્રગુપ્તના ઘરે જ્વર માટે વિશાળ મંડપ છે.

દક્ષિણે ચાપિ શૂલસ્ય લતાવિસ્ફોટકસ્ય ચ । પશ્ચિમે કાલ પાશસ્ય અજીર્ણસ્યારુચેસ્તથા ॥ ૨,૩૩.

દક્ષિણ બાજુએ શૂળ અને લતા ફાટવાના મંડપ છે; પશ્ચિમ બાજુએ કાળપાશ, અજીર્ણ અને ભુખ ન લાગવાના મંડપ છે.

મધ્યપીઠોત્તરે જ્ઞેયો તથા ચાન્યા વિષચિકા । ઐશન્યાં વૈ શિરોઽર્તિશ્ચ આગ્નેય્યાઞ્ચૈવ મૃકતા ॥ ૨,૩૩.

મધ્યના આસનના ઉત્તર બાજુએ વિષચળ મંડપ છે; ઈશાન દિશામાં માથાનો દુઃખાવો અને અગ્નિદિશામાં કૂષ્ટરોગ માટે મંડપ છે.

અતિસારશ્ચ નૈરૃત્યાં વાયવ્યાં દાહસંજ્ઞકઃ । એભિઃ પરિવૃતો નિત્યં ચિત્રગુપ્તઃ સ તિષ્ઠતિ ॥ ૨,૩૩.

નૈઋત્ય દિશામાં अतिसાર અને વાયવ્ય દિશામાં દાહના મંડપ છે; આવા મંડપોથી ઘેરાયેલા ચિત્રગુપ્ત હંમેશાં ત્યાં રહે છે.

યત્કર્મ કુરુતે કશ્ચિત્તત્સર્વં વિલખત્યસૌ । ધર્મરાજગૃહદ્વારિ દૂતાસ્તાર્ક્ષ્ય તથા નિશિ । તિષ્ઠન્તિ પાપકર્માણઃ પચ્યમાના નરાધમાઃ ॥ ૨,૩૩.

જે કોઈ જેવું કર્મ કરે છે, તે બધું ચિત્રગુપ્ત લખે છે; ધર્મરાજના ઘરના દ્વારે, રાત્રે ગરુડના દૂતોએ પાપી અને દુઃખ ભોગવી રહેલા મનુષ્યોને ઘેરી રાખ્યા છે.

યમદૂતૈર્મહાપાશૈર્હન્યમાનાશ્ચ મુદ્ગરૈઃ । વધ્યન્તે વિવિધૈઃ પાપૈઃ પૂર્વકર્મકૃતૈર્નરાઃ ॥ ૨,૩૩.

યમદૂત મોટા ફાંસ અને ગદાથી પાપી મનુષ્યોને મારતા અને જુદા જુદા પાપોના દંડથી તેમને પીડિત કરે છે.

નાનાપ્રહારણાગ્રૈશ્ચ નાનાયન્ત્રૈસ્તથા પરે । છિદ્યન્તે પાપકર્માણઃ ક્રકચૈઃ કાષ્ઠવદ્દ્વિધા ॥ ૨,૩૩.

બીજાઓને વિવિધ તીક્ષ્ણ શસ્ત્રો અને યંત્રોથી, કાશ્ઠની જેમ કટારથી કાપી નાખવામાં આવે છે, કારણ કે તેઓએ પાપ કર્યા છે.

અન્યે જ્વલદ્ભિરઙ્ગારૈર્વેષ્ટિતાઃ પરિતો ભૃશમ્ । પૂર્વકર્મવિપાકેન ધ્માયન્તે લોહપિણ્ડવત્ ॥ ૨,૩૩.

કેટલાકને ચારે બાજુથી દહકતા અંગારોથી ઘેરીને, લોખંડના ગોળાની જેમ ફૂંકી ફૂંકીને દંડ આપવામાં આવે છે, જે તેમના પૂર્વકર્મના પરિણામે થાય છે.

ક્ષિપ્ત્વાન્યે ચ ધરાપૃષ્ઠે કુઠારેણાવકર્તિતાઃ । ક્રન્દમાનાશ્ચ દૃશ્યન્તે પૂર્વકર્મવિપાકતઃ ॥ ૨,૩૩.

બીજાઓને જમીન પર ફેંકી, કુહાડાથી કાપવામાં આવે છે; તેઓ રડતા હોય છે, કારણ કે તેઓ પોતાના ભૂતકાળના કર્મોનું ફળ ભોગવે છે.

કેચિદ્ગુડમયૈઃ પાકૈસ્તૈલપાકૈસ્તથા પરે । પીડ્યન્તે યમદૂતૈશ્ચ પાપિષ્ઠાઃ સુભૃશં નરાઃ ॥ ૨,૩૩.

કેટલાકને ગોળથી બનેલી પકવાનથી, તો કેટલાકને તેલમાં તળેલી પકવાનથી યમદૂતોએ ભારે પીડા આપી છે; સૌથી વધારે પાપી લોકો ખૂબ જ દુઃખ ભોગવે છે.

ક્ષણાહ્નિ પ્રાર્થયન્ત્યન્યે દેહિદેહીતિ કોટિશઃ । યમલોકે મયા દૃષ્ટા મમસ્વં ભક્ષિતં ત્વયા ॥ ૨,૩૩.

કેટલાક ક્ષણો કે દિવસો સુધી વારંવાર 'મને શરીર આપો, મને શરીર આપો' એવી પ્રાર્થના કરે છે; યમલોકમાં મેં લાખો એવા લોકોને જોયા છે, જેમનું પોતાનું ખોરાક તું ખાઈ ગયો છે.

ઇત્યેવં બહુશસ્તાર્ક્ષ્ય નરકાઃ પાપિનાં સ્મૃતાઃ । કર્મભિર્બહુભિઃ પ્રોક્તૈઃ સર્વશાસ્ત્રેષુ ભાષિતૈઃ । દાનોપકારં વક્ષ્યામિ યથા તત્ર સુખં ભવેત્ ॥ ૨,૩૩.

હે તાર્ખ્ય, પાપીઓ માટે અનેક નરકોએ શાસ્ત્રોમાં વિવિધ કર્મો સાથે વર્ણવાયા છે. હવે હું દાન અને ઉપકારના એવા ઉપાય કહું છું, જેના દ્વારા ત્યાં સુખ મળે છે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૩૪ શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । શૃણુ તાર્ક્ષ્ય યથાન્યાયં ધર્માધર્મ્સ્ય લક્ષણમ્ । સુકૃતં દુષ્કૃતં નૄણામગ્રે ધાવતિ ધાવતામ્ ॥ ૨,૩૪.

શ્રીકૃષ્ણ કહે છે: હે તાર્ખ્ય, ધર્મ અને અધર્મના સાચા સ્વરૂપને સાંભળ. માણસના સારા કે ખરાબ કર્મો, યોગ્ય સમયે, તેની પાછળ દોડતા આવે છે.

કૃતે તપઃ પ્રશંસન્તિ ત્રેતાયાં જ્ઞાનસાધનમ્ । દ્વાપરે યજ્ઞદાને ચ દાનમેકં કલૌ યુગે ॥ ૨,૩૪.

કૃતયુગમાં તપને શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે, ત્રેતાયુગમાં જ્ઞાનની સાધનાને, દ્વાપરયુગમાં યજ્ઞ અને દાનને, પણ કળિયુગમાં માત્ર દાનને જ મહત્ત્વ આપવામાં આવે છે.

ગૃહસ્થાનાં સ્મૃતો ધર્મ ઉત્તમાનાં વિચક્ષણૈઃ । ઇષ્ટાપૂર્તે સ્વશક્ત્યા હિ કુર્વતાં નાસ્તિ પાતકમ્ ॥ ૨,૩૪.

ગૃહસ્થો માટે વિદ્વાનો કહે છે કે શ્રેષ્ઠ ધર્મ એ છે કે પોતાની શક્તિ પ્રમાણે ઇષ્ટિ અને પુણ્યકર્મ કરે; આવું કરનારને પાપ લાગતું નથી.

વૃક્ષસ્તુ રોપિતો યેન ખનિકૂપજલાશયાઃ । યમમાર્ગે સુખં તસ્ય વ્રજતો નિતરાં ભવેત્ ॥ ૨,૩૪.

જે વ્યક્તિ વૃક્ષ વાવે છે, કૂવા, તળાવ કે જળાશય બનાવે છે, તેને યમના માર્ગે જતા ખૂબ સુખ મળે છે.

અગ્નિતાપપ્રદાતારે યૈઃ શીતપીડિતે દ્વિજે । તપ્યમાનાઃ સુખં યાન્તિ સર્વ કામૈઃ પ્રપૂરિતાઃ ॥ ૨,૩૪.

જે ઠંડીથી પીડાતા માણસોને અગ્નિ આપે છે, અથવા દુ:ખી બ્રાહ્મણોને તાપથી બચાવે છે, તે પોતે પણ સુખી થાય છે અને તેની તમામ ઇચ્છાઓ પૂર્ણ થાય છે.

સુવર્ણમણિમુક્તાદિ વસ્ત્રાણ્યાભરણાનિ ચ । તેન સર્વમિદં દત્તં યેન દત્તા વસુન્ધરા ॥ ૨,૩૪.

જે સોનું, રત્નો, મુક્તા, કપડા કે આભૂષણ આપે છે, એ જાણે સમગ્ર ધરતીનું દાન આપ્યું હોય એમ છે.

યાનિયાનિ ચ ભૂતાનિ દત્તાનિ ભુવિ માનવૈઃ । યમલોકપથે તાનિ તિષ્ઠન્ત્યેષાં સમીપતઃ ॥ ૨,૩૪.

માણસે પૃથ્વી પર જે-જે જીવદયાનું દાન કર્યું હોય, એ બધા જીવ યમલોકના માર્ગે તેના નજીક રહે છે.

વ્યઞ્જનાનિ વિચિત્રાણિ ભક્ષ્યભોજ્યાનિ યાનિ ચ । દદાતિ વિધિના પુત્ર પ્રેતે તદુ પતિષ્ઠતિ ॥ ૨,૩૪.

પુત્ર દ્વારા વિધિપૂર્વક પિતૃઓ માટે આપેલા વિવિધ વ્યંજન, ખોરાક અને ભોજન, તે બધું પિતૃઓ સુધી પહોંચે છે.

આત્મા વૈ પુત્રનામાસ્તિ પુત્રસ્ત્રાતા યમાલયે । તારયેત્પિતરં ઘોરાત્તેન પુત્ત્રઃ પ્રવક્ષ્યતે ॥ ૨,૩૪.

આત્મા જ 'પુત્ર' કહેવાય છે; પુત્ર યમલોકમાં પિતાને બચાવે છે. પિતા ને ભયાનક દુ:ખમાંથી છોડે છે, એથી તેને 'પુત્ર' કહે છે.

અતો દેયઞ્ચ પુત્રેણ શ્રાદ્ધમાજી વિતાવધિ । અતિવાહસ્તદા પ્રેતો ભોગાન્ વૈ લભતે હિ સઃ ॥ ૨,૩૪.

મૃત્યુ પછીથી યાત્રા પૂરી થાય ત્યાં સુધી પુત્રએ શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ; ત્યારે મૃત આત્મા સુખભોગ પ્રાપ્ત કરે છે.

દહ્યમાનસ્ય પ્રેતસ્ય સ્વજનૈર્યો જલાઞ્જલિઃ । દીયતે પ્રેતરૂપોઽસૌ પ્રીતો યાતિ યમાલયે ॥ ૨,૩૪.

જ્યારે સગાં-સંબંધીઓ મૃતદેહને અગ્નિ આપે છે ત્યારે તેઓ પાણીનું તર્પણ કરે, તો પ્રેતરૂપે રહેલો આત્મા પ્રસન્ન થઈ યમલોક તરફ જાય છે.

અપક્વે મૃન્મયે પાત્રે દુગ્ધં દત્તં દિનત્રયમ્ । કાષ્ઠત્રયં ગુણૈર્બદ્ધ્વા પ્રીત્યૈ રાત્રૌ ચતુષ્પથે ॥ ૨,૩૪.

કાચા માટીના વાસણમાં ત્રણ દિવસ સુધી દૂધ રાખવું, ત્રણ લાકડીઓથી બાંધીને, રાત્રે ચોરાસ્તા પર પ્રેતની તૃપ્તિ માટે ચઢાવવું જોઈએ.

પ્રથમેઽહ્નિ દ્વિતીયે ચ તૃતીયે ચ તથા ખગ । આકાશસ્થં પિબેદ્દુગ્ધં પ્રેતો વાયુવપુર્ધરઃ ॥ ૨,૩૪.

પહેલા, બીજા અને ત્રીજા દિવસે, હે પંખી, વાયુમય શરીર ધરાવતો પ્રેત આકાશમાં મૂકેલું દૂધ પીવે છે.

ચતુર્થે સઞ્ચયઃ કાર્યઃ ચતુર્થે?વાપિ સાગ્નિકે । અસ્થિસઞ્ચયનં કાર્યં દદ્યાદાપાઞ્જલિં તતઃ ॥ ૨,૩૪.

ચોથા દિવસે અસ્થિ સંચય કરવો જોઈએ, અથવા અગ્નિ સાથે પણ ચોથા દિવસે કરી શકાય. પછી હાથ જોડીને પાણીનું તર્પણ કરવું જોઈએ.

ન પૂર્વાહ્ને ન મધ્યાહ્ને નાપરાહ્ને ન સન્ધિષુ । યાતે પ્રથમયામે તુ દદ્યાદાપજલાઞ્જંલીન્ ॥ ૨,૩૪.

ન તો વહેલી સવારે, ન બપોરે, ન સાંજે કે સંધ્યાકાળે; પણ રાત્રિના પહેલા પ્રહર પછી જ પાણીનું તર્પણ કરવું જોઈએ.