ગરુડપુરાણમ્

પાદાધસ્તુ તલં જ્ઞેયં પાદોર્ધ્વં વિતલં તથા । જાનુભ્યાં સુતલં વિદ્ધિ સક્થિદેશે મહાતલમ્ ॥ ૨,૩૨.

પગની નીચે તલ લોક છે, પગની ઉપર વિતલ છે; ઘૂંટણમાં સુતલ જાણ, અને જાંઘમાં મહાતલ છે.

તથા તલાતલઞ્ચોરૌ ગુહ્યદેશે રસાતલમ્ । પાતાલં કટિસંસ્થન્તુ પાદાદૌ લક્ષયેદ્બુધઃ ॥ ૨,૩૨.

એ જ રીતે, પિંડળીમાં તલાતલ, ગુપ્ત અંગમાં રસાતલ, કમરના ભાગે પાતાળ—આ રીતે બુદ્ધિમાન માણસ પગથી ઉપર સુધી ઓળખે.

ભૂર્લોકં નાભિમધ્યે તુ ભુવર્લોકં તદૂર્ધ્વતઃ । સ્વર્ગલોકં હૃદયે વિદ્યાત્કણ્ઠદેશે મહસ્તથા ॥ ૨,૩૨.

નાભિમાં ભૂલોક છે, એના ઉપર ભૂવર્લોક; હૃદયમાં સ્વર્ગલોક જાણવો, અને ગળામાં મહર્લોક છે.

જનલોકં વક્ત્રદેશે તપોલોકં લલાટકે । સત્યલોકં મહારન્ધ્રે ભુવનાનિ ચતુર્દશ ॥ ૨,૩૨.

મોઢામાં જનલોક, કપાળ પર તપોલોક, અને મોટા છિદ્રે સત્યલોક—આ ચૌદ લોક છે.

ત્રિકોણે સંસ્થિતો મેરુરધઃ કોણે ચ મન્દરઃ । દક્ષિણે ચૈવ કૈલાસો વામભાગે હિમાચલઃ ॥ ૨,૩૨.

ત્રિકોણમાં મેરુ, નીચે મંદર, દક્ષિણ બાજુએ કૈલાસ, અને ડાબી બાજુએ હિમાલય છે.

નિષધશ્ચોર્ધ્વભાગે ચ દક્ષિણે ગન્ધમાદનઃ । મલયો (રમણો) વામરેખાયાં સપ્તૈતે કુલપર્વતાઃ ॥ ૨,૩૨.

ઉપર નિષધ, દક્ષિણ બાજુએ ગંધમાદન, અને ડાબી રેખા પર મલય (કે રમણ) છે—આ સાત મુખ્ય પર્વતો છે.

thumb|400px|કુશા એવં અશ્વત્થ પત્રયોઃ સૂક્ષ્મદર્શી અવલોકનમ્ અસ્થિસ્થાને સ્થિતો જમ્બૂઃ શાકો મજ્જાસુ સંસ્થિતઃ । કુશદ્વીપઃ સ્થિતો માંસે ક્રૌઞ્ચદ્વીપઃ શિરાસ્થિતઃ ॥ ૨,૩૨.

હાડકાંમાં જાંબુદ્વીપ, મજ્જામાં શાકદ્વીપ, માંસમાં કુશદ્વીપ, અને નસોમાં ક્રૌંચદ્વીપ છે.

ત્વચાયાં શાલ્મલિર્દ્વીપો પ્લક્ષઃ રોમ્ણાં ચ સઞ્ચયે । નખસ્થઃ પુષ્કરદ્વીપઃ સાગરાસ્તદનન્તરમ્ ॥ ૨,૩૨.

ચામમાં શાલમલિદ્વીપ, વાળના સમૂહમાં પલ્ક્ષદ્વીપ, નખમાં પુષ્કરદ્વીપ, અને પછી સાગરો છે.

ક્ષારોદશ્ચ તથા મૂત્રે ક્ષારે ક્ષીરોદસાગરઃ । સુરોદધિશ્ચ શ્લેષ્મસ્થઃ મજ્જાયાં ઘૃતસાગરઃ ॥ ૨,૩૨.

મૂત્રમાં ક્ષારોદ, પિત્તમાં ક્ષીરોદસાગર, કફમાં સુરોદધિ, અને મજ્જામાં ઘૃતસાગર છે.

રસોદધિં રસે વિદ્યાચ્છોણિતે દધિસાગરમ્ । સ્વાદુલં લમ્બિકાસ્થાને ગર્ભોદં શુક્રસંસ્થિતમ્ ॥ ૨,૩૨.

રસના સ્વરૂપમાં રસનો મહાસાગર છે, લોહીમાં દહીંનો મહાસાગર છે, જીભના પછાડે જે લોલક છે ત્યાં મીઠાશ છે અને વીર્યમાં ગર્ભોના મહાસાગર છે.

નાદચક્રે સ્થિતઃ સૂર્યો બિન્દુચક્રે ચ ચન્દ્રમાઃ । લોચનસ્થઃ કુજો જ્ઞેયો હૃદયે ચ બુધઃ સ્મૃતઃ ॥ ૨,૩૨.

નાદચક્રમાં સૂર્ય છે, બિંદુચક્રમાં ચંદ્ર છે, આંખોમાં મંગળ છે અને હૃદયમાં બુધ છે.

વિષ્ણુસ્થાને ગુરું વિદ્યાચ્છ્રુક્રે શુક્રો વ્યવસ્થિતઃ । નાભિસ્થાને સ્થિતો મન્દો મુખે રાહુઃ સ્થિતઃ સદા ॥ ૨,૩૨.

વિષ્ણુના સ્થાન પર ગુરુ છે, વીર્યમાં શુક્ર છે, નાભિ પર શનિ છે અને મોઢામાં હંમેશાં રાહુ છે.

પાયુ (દ) સ્થાને સ્થિતઃ કેતુઃ શરીરે ગ્રહમણ્ડલમ્ । વિભક્તઞ્ચ સમાખ્યાતમાપાદતલમસ્તકમ્ ॥ ૨,૩૨.

પાયુસ્થાને કેતુ છે અને આખા શરીરમાં ગ્રહમંડળ ફેલાયેલું છે, પગના તળિયા થી માથા સુધી.

ઉત્પન્ના યે હિ સંસારે મ્રિયન્તે તે ન સંશયઃ । બુભુક્ષા ચ તૃષા રૌદ્રા દાહોદ્ભૂતા ચ મૂર્છના ॥ ૨,૩૨.

જે કોઈ આ સંસારમાં જન્મે છે, તે ચોક્કસ મરે છે—આમાં કોઈ શંકા નથી; ભૂખ, તરસ, કઠોર પીડા અને તાપથી થતી બેહોશી પણ થાય છે.

યત્ર પીડાસ્ત્વિમા રૌદ્રાસ્તા વૈ વૃશ્ચિકદંશજાઃ । વિનાશઃ પૂર્ણકાલે ચ જાયતે સર્વદેહિનામ્ ॥ ૨,૩૨.

જ્યાં આવી કઠોર પીડાઓ થાય છે, એ બધી વિચ્છુડના ડંખ જેવી છે; યોગ્ય સમયે દરેક જીવનું અંત આવે છે.

અગ્રે અગ્રે હિ ધાવન્તિ યમલોકગતસ્યવૈ । તપ્તવાલુકમધ્યેન પ્રજ્વલદ્વહ્નિમધ્યતઃ ॥ ૨,૩૨.

યમલોકમાં ગયેલા લોકો આગળ આગળ દોડે છે, તપતા વાળુ અને ધધકતા અગ્નિ વચ્ચેથી પસાર થાય છે.

કેશગ્રાહૈઃ સમાક્રાન્તા નીયન્તે યમકિઙ્કરૈઃ । પાપિષ્ઠાસ્ત્વધમાસ્તાર્ક્ષ્ય દયાધર્મવિવિર્જિતાઃ ॥ ૨,૩૨.

યમના દૂતોએ તેમને વાળ પકડીને ખેંચી જાય છે—જે લોકો અત્યંત પાપી, દયાશૂન્ય અને ધર્મહીન છે, હે તાર્ખ્ષ્ય.

યમલોકે વસન્ત્યેતે કુટ્યાં જન્મ ન વિદ્યતે । એવં સઞ્જાયતે તાર્ક્ષ્ય મર્ત્યે જન્તુઃ સ્વકર્મભિઃ ॥ ૨,૩૨.

એ લોકો યમલોકમાં, એક ઝૂંપડામાં રહે છે જ્યાં જન્મ નથી; એ રીતે, હે તાર્ખ્ષ્ય, જીવ પોતાના કર્મો પ્રમાણે માનવ જન્મ પામે છે.

ઉત્પન્ના યે હિ સંસારે મ્રિયન્તે તે ન સંશયઃ । આયુઃ કર્મ ચ વિત્તઞ્ચ વિદ્યા નિધનમેવ ચ ॥ ૨,૩૨.

જે કોઈ સંસારમાં જન્મે છે, તે ચોક્કસ મરે છે—આમાં કોઈ શંકા નથી; આયુષ્ય, કર્મ, સંપત્તિ, જ્ઞાન અને મૃત્યુ—

પઞ્ચૈતાનિ હિ સૃજ્યન્તે ગર્ભસ્થસ્યૈવ દેહિનઃ । કર્મણા જાયતે જન્તુઃ કર્મણૈવ પ્રલીયતે ॥ ૨,૩૨.

આ પાંચેય તો જીવ માટે ગર્ભમાં જ નક્કી થઈ જાય છે; જીવ કર્મથી જન્મે છે અને કર્મથી જ લય પામે છે.

સુખં દુઃખં ભયં ક્ષેમં કર્મણૈવાભિપદ્યતે । અધોમુખં ચોર્ધ્વપાદં ગર્ભાદ્વાયુઃ પ્રકર્ષતિ ॥ ૨,૩૨.

સુખ, દુઃખ, ભય અને સુરક્ષા—બધું કર્મથી જ મળે છે; માથું નીચે અને પગ ઉપર રાખીને વાયુ જીવને ગર્ભમાંથી બહાર લાવે છે.

જન્મતો વૈષ્ણવી માયા સંમોહયતિ સત્વરમ્ । સ્વકર્મકૃતસમ્બન્ધો જન્તુર્જન્મ પ્રપદ્યતે ॥ ૨,૩૨.

જન્મથી જ વિષ્ણુની માયા જીવને તરત જ ભ્રમિત કરી દે છે; પોતાના કર્મના બંધનથી જીવ જન્મ પામે છે.

સુકૃતાદુત્તમો ભોગભોગ્યવાન્ સુકુલે ભવેત્ । યથાયથા દુષ્કૃતં તત્કુલે હીને પ્રજાયતે ॥ ૨,૩૨.

સારા કર્મ કરનારને શ્રેષ્ઠ ભોગ અને સારા કુળમાં જન્મ મળે છે; અને જેવો પાપ કરે છે, તેવો નીચા કુળમાં જન્મે છે.

દરિદ્રો વ્યાધિતો મૂર્ખઃ પાપકૃદ્દુઃખભાજનમ્ । અતઃ પરં કિમર્થં તે કથયામિ ખગેશ્વર ॥ ૨,૩૨.

ગરીબ, બીમાર, મૂર્ખ, પાપી અને દુઃખી—આથી વધુ હું તને શું કહું, હે ખગેશ્વર?

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૩૩ ગરુડ ઉવાચ । ઉત્પત્તિલક્ષણં જન્તોઃ કથિતં મયિ પુત્ત્રકે । યમલોકઃ કિયન્માત્રસ્ત્રૈલોક્યે સચરાચરે । વિસ્તરં તસ્ય મે બ્રૂહિ અધ્વા ચૈવ કિયાન્ સ્મૃતઃ ॥ ૨,૩૩.

ગરુડએ પૂછ્યું: પિતા, તમે મને જીવના જન્મની લાક્ષણિકતાઓ કહી છે; ત્રણેય લોકમાં યમલોક કેટલો વિશાળ છે, તેમાં ચાલતા અને અચલ બધાં જીવો સાથે? તેની વિસ્તૃત વાત કહો અને યમલોક સુધીનો માર્ગ કેટલો લાંબો છે તે પણ કહો.

કૈશ્ચ પાપૈઃ કૃતૈર્દેવ કેન વા શુભકર્મણા । ગચ્છન્તિ માનવાસ્તત્ર કથયસ્વ વિશેષતઃ ॥ ૨,૩૩.

કયા પાપોથી કે કયા સારા કર્મોથી માનવો ત્યાં જાય છે, હે દેવ? કૃપા કરીને એ વિશેષ રીતે કહો.

શ્રીભગવાનુવાચ । ષટશીતિસહસ્રાણિ યોજનાનાં પ્રમાણતઃ । યમલોકસ્ય ચાધ્વાનમન્તરા માનુષસ્ય ચ ॥ ૨,૩૩.

ભગવાને કહ્યું: યમલોક સુધીનો માર્ગ છ્યાસી હજાર યોજન જેટલો છે, અને માનવલોકથી યમલોક સુધીનો એ જ રસ્તો છે.

ધ્માતતામ્રમિવાતપ્તો જ્વલદ્દુર્ગો મહાપથઃ । તત્ર ગચ્છન્તિ પાપિષ્ઠા માનવા મૂઢચેતસઃ ॥ ૨,૩૩.

જેમ તપાવેલા તાંબાને અગ્નિમાં ગરમ કરાય છે, એ રીતે એક ભયાનક, જ્વલંત માર્ગ આગળ ફેલાયો છે; ત્યાં પાપી અને મુર્ખ મનવાળા લોકો આગળ વધે છે.

કણ્ટકાશ્ચ સુતીક્ષ્ણા વૈ વિવિધા ઘોરદર્શનાઃ । તૈસ્તુવાલુક્ષિતિર્વ્યાપ્તા હુતાશશ્ચ તથોલ્બણઃ ॥ ૨,૩૩.

ત્યાં અનેક પ્રકારના, અત્યંત તીક્ષ્ણ અને ભયાનક કાંટાઓ છે; એ કાંટાઓથી જમીન ઢંકાઈ ગઈ છે અને ભયાનક અગ્નિ પણ ત્યાં જ છે.