ગરુડપુરાણમ્

બ્રહ્મા વિષ્ણુશ્ચ રુદ્રશ્ચ શ્રીર્હુતાશસ્તથૈવ ચ । મણ્ડલે ચોપતિષ્ઠન્તિ તસ્માત્કુર્વીત મણ્ડલમ્ ॥ ૨,૩૨.

બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, રુદ્ર, શ્રી અને અગ્નિ મંડળમાં હાજર રહે છે; એટલે મંડળ બનાવવું જોઈએ.

પ્રાગુદગ્વા કૃતેનેહ શિરસા લોકમુત્તમમ્ । વ્રજતે યદિ પાપસ્યાલ્પત્વં પુંસો ભવેત્ખગ ॥ ૨,૩૨.

હવે, જો કોઈ પૂર્વ દિશા કે ઈશાન દિશામાં માથું નમાવે, તો ભલે એ માણસના પાપ થોડાં હોય, તે સર્વોત્તમ લોકને પામે છે, ખગ.

પઞ્ચરત્ને મુખે મુક્તે જિવે જ્ઞાનં પ્રરોહતિ । તુલસી બ્રાહ્મણા ગાવો વિષ્ણુરેકાદશી ખગ ॥ ૨,૩૨.

પાંચ રત્ન, મુક્તા કે મુક્ત આત્માઓ મોઢામાં હોય ત્યારે જ્ઞાન વધે છે; તુલસી, બ્રાહ્મણ, ગાય, વિષ્ણુ અને એકાદશી, ખગ.

પઞ્ચ પ્રવહણાન્યેવ ભવાબ્ધૌ મજ્જતાં નૃણામ્ । વિષ્ણુરેકાદશી ગીતા તુલસી વિપ્રધેનવઃ ॥ ૨,૩૨.

જીવનના મહાસાગરમાં ડૂબતા માટે પાંચ તરણાં છે: વિષ્ણુ, એકાદશી, ગીતાનું પઠન, તુલસી, બ્રાહ્મણ અને ગાય.

અસારે દુર્ગસંસારે ષટ્પદી ભક્તિદાયિની । નમો ભગવતે વાસુદેવાયેતિ જપન્નરઃ ॥ ૨,૩૨.

આ નિષ્ફળ અને મુશ્કેલ સંસારમાં, 'નમો ભગવતે વાસુદેવાય' જે મનુષ્ય જપે છે, તેને ભક્તિ પ્રાપ્ત થાય છે.

ઓઙ્કારપૂર્વં સાયુજ્યં પ્રાપ્નુયાન્નાત્ર સંશયઃ । પૂજયાપિ ચ મલ્લોકપ્રાપ્તિરારાદ્દિવં વ્રજેત્ ॥ ૨,૩૨.

'ૐ'થી શરૂ કરીને જે જપે, તેને નિશ્ચયે સાયુજ્ય મળે છે; અને પૂજા કરવાથી પણ તે જલ્દી મારા લોકને પામે છે અને સ્વર્ગે જાય છે.

બન્ધાભાવે મમત્વેતુ જ્ઞાનં પુરુષસૂક્તતઃ । યસ્યયસ્યાધિકત્વં તુ સાધનેષ્વેષુ કાશ્યપ ॥ ૨,૩૨.

જ્યારે બંધન નથી, પણ મમતા રહે છે, ત્યારે પુરુષસૂક્તમાંથી જ્ઞાન મળે છે; કાશ્યપ, જે જે સાધનામાં વધુ પ્રયત્ન થાય છે—

તત્તત્ફલસ્યાપ્યાધિક્યં ભવતીત્યવધારય । દાતવ્યાનિ યથાશક્ત્યા પ્રીતોઽસૌ સર્વદા ભવેત્ ॥ ૨,૩૨.

એના ફળ પણ એટલાં વધારે મળે છે; પોતાની શક્તિ પ્રમાણે દાન કરવું જોઈએ, તો એ હંમેશાં પ્રસન્ન રહે છે.

એતત્તે સર્વમાખ્યાતં સ્નાનાદિષુ ફલં મયા । બ્રહ્માણ્ડે યે ગુણાઃ સન્તિ શરીરે તે વ્યવસ્થિતાઃ ॥ ૨,૩૨.

હું તને સ્નાન વગેરેના ફળ બધું કહી દીધું; બ્રહ્માંડમાં જે ગુણો છે, એ શરીરમાં પણ સ્થિર છે.

પાતાલભૂધરા લોકાસ્તથાન્યે દ્વીપસાગરાઃ । આદિત્યાદિગ્રહાઃ સર્વે પિણ્ડમધ્યે વ્યવસ્થિતાઃ ॥ ૨,૩૨.

પાતાળ, પહાડો, બીજા લોક, દ્વીપ અને સાગરો, અને સૂર્યથી શરૂ કરીને બધા ગ્રહો, શરીરમાં જ સ્થિત છે.

પાદાધસ્તુ તલં જ્ઞેયં પાદોર્ધ્વં વિતલં તથા । જાનુભ્યાં સુતલં વિદ્ધિ સક્થિદેશે મહાતલમ્ ॥ ૨,૩૨.

પગની નીચે તલ લોક છે, પગની ઉપર વિતલ છે; ઘૂંટણમાં સુતલ જાણ, અને જાંઘમાં મહાતલ છે.

તથા તલાતલઞ્ચોરૌ ગુહ્યદેશે રસાતલમ્ । પાતાલં કટિસંસ્થન્તુ પાદાદૌ લક્ષયેદ્બુધઃ ॥ ૨,૩૨.

એ જ રીતે, પિંડળીમાં તલાતલ, ગુપ્ત અંગમાં રસાતલ, કમરના ભાગે પાતાળ—આ રીતે બુદ્ધિમાન માણસ પગથી ઉપર સુધી ઓળખે.

ભૂર્લોકં નાભિમધ્યે તુ ભુવર્લોકં તદૂર્ધ્વતઃ । સ્વર્ગલોકં હૃદયે વિદ્યાત્કણ્ઠદેશે મહસ્તથા ॥ ૨,૩૨.

નાભિમાં ભૂલોક છે, એના ઉપર ભૂવર્લોક; હૃદયમાં સ્વર્ગલોક જાણવો, અને ગળામાં મહર્લોક છે.

જનલોકં વક્ત્રદેશે તપોલોકં લલાટકે । સત્યલોકં મહારન્ધ્રે ભુવનાનિ ચતુર્દશ ॥ ૨,૩૨.

મોઢામાં જનલોક, કપાળ પર તપોલોક, અને મોટા છિદ્રે સત્યલોક—આ ચૌદ લોક છે.

ત્રિકોણે સંસ્થિતો મેરુરધઃ કોણે ચ મન્દરઃ । દક્ષિણે ચૈવ કૈલાસો વામભાગે હિમાચલઃ ॥ ૨,૩૨.

ત્રિકોણમાં મેરુ, નીચે મંદર, દક્ષિણ બાજુએ કૈલાસ, અને ડાબી બાજુએ હિમાલય છે.

નિષધશ્ચોર્ધ્વભાગે ચ દક્ષિણે ગન્ધમાદનઃ । મલયો (રમણો) વામરેખાયાં સપ્તૈતે કુલપર્વતાઃ ॥ ૨,૩૨.

ઉપર નિષધ, દક્ષિણ બાજુએ ગંધમાદન, અને ડાબી રેખા પર મલય (કે રમણ) છે—આ સાત મુખ્ય પર્વતો છે.

thumb|400px|કુશા એવં અશ્વત્થ પત્રયોઃ સૂક્ષ્મદર્શી અવલોકનમ્ અસ્થિસ્થાને સ્થિતો જમ્બૂઃ શાકો મજ્જાસુ સંસ્થિતઃ । કુશદ્વીપઃ સ્થિતો માંસે ક્રૌઞ્ચદ્વીપઃ શિરાસ્થિતઃ ॥ ૨,૩૨.

હાડકાંમાં જાંબુદ્વીપ, મજ્જામાં શાકદ્વીપ, માંસમાં કુશદ્વીપ, અને નસોમાં ક્રૌંચદ્વીપ છે.

ત્વચાયાં શાલ્મલિર્દ્વીપો પ્લક્ષઃ રોમ્ણાં ચ સઞ્ચયે । નખસ્થઃ પુષ્કરદ્વીપઃ સાગરાસ્તદનન્તરમ્ ॥ ૨,૩૨.

ચામમાં શાલમલિદ્વીપ, વાળના સમૂહમાં પલ્ક્ષદ્વીપ, નખમાં પુષ્કરદ્વીપ, અને પછી સાગરો છે.

ક્ષારોદશ્ચ તથા મૂત્રે ક્ષારે ક્ષીરોદસાગરઃ । સુરોદધિશ્ચ શ્લેષ્મસ્થઃ મજ્જાયાં ઘૃતસાગરઃ ॥ ૨,૩૨.

મૂત્રમાં ક્ષારોદ, પિત્તમાં ક્ષીરોદસાગર, કફમાં સુરોદધિ, અને મજ્જામાં ઘૃતસાગર છે.

રસોદધિં રસે વિદ્યાચ્છોણિતે દધિસાગરમ્ । સ્વાદુલં લમ્બિકાસ્થાને ગર્ભોદં શુક્રસંસ્થિતમ્ ॥ ૨,૩૨.

રસના સ્વરૂપમાં રસનો મહાસાગર છે, લોહીમાં દહીંનો મહાસાગર છે, જીભના પછાડે જે લોલક છે ત્યાં મીઠાશ છે અને વીર્યમાં ગર્ભોના મહાસાગર છે.

નાદચક્રે સ્થિતઃ સૂર્યો બિન્દુચક્રે ચ ચન્દ્રમાઃ । લોચનસ્થઃ કુજો જ્ઞેયો હૃદયે ચ બુધઃ સ્મૃતઃ ॥ ૨,૩૨.

નાદચક્રમાં સૂર્ય છે, બિંદુચક્રમાં ચંદ્ર છે, આંખોમાં મંગળ છે અને હૃદયમાં બુધ છે.

વિષ્ણુસ્થાને ગુરું વિદ્યાચ્છ્રુક્રે શુક્રો વ્યવસ્થિતઃ । નાભિસ્થાને સ્થિતો મન્દો મુખે રાહુઃ સ્થિતઃ સદા ॥ ૨,૩૨.

વિષ્ણુના સ્થાન પર ગુરુ છે, વીર્યમાં શુક્ર છે, નાભિ પર શનિ છે અને મોઢામાં હંમેશાં રાહુ છે.

પાયુ (દ) સ્થાને સ્થિતઃ કેતુઃ શરીરે ગ્રહમણ્ડલમ્ । વિભક્તઞ્ચ સમાખ્યાતમાપાદતલમસ્તકમ્ ॥ ૨,૩૨.

પાયુસ્થાને કેતુ છે અને આખા શરીરમાં ગ્રહમંડળ ફેલાયેલું છે, પગના તળિયા થી માથા સુધી.

ઉત્પન્ના યે હિ સંસારે મ્રિયન્તે તે ન સંશયઃ । બુભુક્ષા ચ તૃષા રૌદ્રા દાહોદ્ભૂતા ચ મૂર્છના ॥ ૨,૩૨.

જે કોઈ આ સંસારમાં જન્મે છે, તે ચોક્કસ મરે છે—આમાં કોઈ શંકા નથી; ભૂખ, તરસ, કઠોર પીડા અને તાપથી થતી બેહોશી પણ થાય છે.

યત્ર પીડાસ્ત્વિમા રૌદ્રાસ્તા વૈ વૃશ્ચિકદંશજાઃ । વિનાશઃ પૂર્ણકાલે ચ જાયતે સર્વદેહિનામ્ ॥ ૨,૩૨.

જ્યાં આવી કઠોર પીડાઓ થાય છે, એ બધી વિચ્છુડના ડંખ જેવી છે; યોગ્ય સમયે દરેક જીવનું અંત આવે છે.

અગ્રે અગ્રે હિ ધાવન્તિ યમલોકગતસ્યવૈ । તપ્તવાલુકમધ્યેન પ્રજ્વલદ્વહ્નિમધ્યતઃ ॥ ૨,૩૨.

યમલોકમાં ગયેલા લોકો આગળ આગળ દોડે છે, તપતા વાળુ અને ધધકતા અગ્નિ વચ્ચેથી પસાર થાય છે.

કેશગ્રાહૈઃ સમાક્રાન્તા નીયન્તે યમકિઙ્કરૈઃ । પાપિષ્ઠાસ્ત્વધમાસ્તાર્ક્ષ્ય દયાધર્મવિવિર્જિતાઃ ॥ ૨,૩૨.

યમના દૂતોએ તેમને વાળ પકડીને ખેંચી જાય છે—જે લોકો અત્યંત પાપી, દયાશૂન્ય અને ધર્મહીન છે, હે તાર્ખ્ષ્ય.

યમલોકે વસન્ત્યેતે કુટ્યાં જન્મ ન વિદ્યતે । એવં સઞ્જાયતે તાર્ક્ષ્ય મર્ત્યે જન્તુઃ સ્વકર્મભિઃ ॥ ૨,૩૨.

એ લોકો યમલોકમાં, એક ઝૂંપડામાં રહે છે જ્યાં જન્મ નથી; એ રીતે, હે તાર્ખ્ષ્ય, જીવ પોતાના કર્મો પ્રમાણે માનવ જન્મ પામે છે.

ઉત્પન્ના યે હિ સંસારે મ્રિયન્તે તે ન સંશયઃ । આયુઃ કર્મ ચ વિત્તઞ્ચ વિદ્યા નિધનમેવ ચ ॥ ૨,૩૨.

જે કોઈ સંસારમાં જન્મે છે, તે ચોક્કસ મરે છે—આમાં કોઈ શંકા નથી; આયુષ્ય, કર્મ, સંપત્તિ, જ્ઞાન અને મૃત્યુ—