ગરુડપુરાણમ્

તિલાન્ ગોમયલિપ્તાયાં ભૂમૌ તત્ર નિવેશયેત્ ॥ ૨,૩૨.

ગૌમયથી લિપેલી જમીન પર ત્યાં તિલ મૂકી દેવા.

પ્રાગુદક્શિરસં વાપિ મુખે સ્વર્ણં વિનિઃ ક્ષેપેત્ । શાલગ્રામશિલા તત્ર તુલસી ચ ખગેશ્વર ॥ ૨,૩૨.

મુખમાં અથવા પૂર્વ કે ઉત્તર તરફ માથા પાસે સોનુ મૂકવું; અને ત્યાં, ખગેશ્વર, શાલગ્રામ શિલા અને તુલસી પણ હોવી જોઈએ.

વિધેયા સન્નિધૌ સર્પિર્દીપં પ્રજ્વાલયેત્પુનઃ । નમો ભગવતે વાસુદેવાયેતિ જપસ્તથા ॥ ૨,૩૨.

આ બધાની હાજરીમાં ફરીથી ઘીનો દીવો પ્રગટાવવો અને 'નમો ભગવતે વાસુદેવાય' મંત્રનો જાપ કરવો.

આદૌ તુ પ્રણવં કૃત્વા પૂજાદાને તતઃ સ્મૃતે । સમભ્યર્ચ્ય હૃષીકેશં પુષ્પધૂપાદિભિસ્તતઃ ॥ ૨,૩૨.

પ્રથમ 'ૐ' ઉચ્ચારી, પછી પૂજા અને દાન કરી, પુષ્પ, ધૂપ વગેરેથી હૃષીકેશની પૂજા કરવી.

પ્રણિપાતૈઃ સ્તવૈઃ પુણ્યૈર્ધ્યા નયોગેન પૂજયેત્ । દત્ત્વા દાનં ચ વિપ્રેભ્યો દીનાનાથેભ્ય એવ ચ ॥ ૨,૩૨.

નમસ્કાર, સ્તુતિ અને પવિત્ર ભજનથી, ધ્યાન અને યોગ દ્વારા પૂજા કરવી; અને બ્રાહ્મણો તથા ગરીબ-અસહાયને દાન આપવું.

પુત્ત્રે મિત્રે કલત્રે ચ ક્ષેત્રધાન્યધનાદિષુ । નિવર્તયેન્મમત્વં ચ વિષ્ણોઃ પાદૌ હૃદિ સ્મરન્ ॥ ૨,૩૨.

પુત્ર, મિત્ર, પત્ની, ખેતર, અનાજ, ધન વગેરેમાં મમત્વ છોડવું અને હૃદયમાં વિષ્ણુના ચરણોનું સ્મરણ કરવું.

ઉચ્ચૈઃ પુરુષસૂક્તં ચ યદિ શ્રેષ્ઠાપદસ્તદા । પુત્ત્રાદ્યાઃ પ્રપઠેયુસ્તે મ્રિયમાણે નિજે જને ॥ ૨,૩૨.

જો શક્ય હોય તો પુરુષસૂક્તને ઉંચે અવાજે પઠન કરવું; પછી પુત્રાદિકો પોતાના મૃત્યુ પામતા સ્વજને માટે એનું પઠન કરે.

એતત્તે સર્વમાખ્યાતં કૃત્યં મૃત્યાવુપસ્થિતે । ફલમપ્યસ્ય કૃત્સ્નસ્ય સમાસાત્તે વદામ્યહમ્ ॥ ૨,૩૨.

મૃત્યુ નજીક હોય ત્યારે શું કરવું એ બધું તને સમજાવ્યું છે; હવે એ બધાના ફળ પણ હું સંક્ષિપ્તમાં કહું છું.

સ્નાનેન શુચિતાપ્રાપ્તિરપાવિત્ર્યહૃતિસ્તતઃ । તતો વિષ્ણોઃ સ્મૃતિસ્તસ્ય જ્ઞાનાત્સર્વફલપ્રદા ॥ ૨,૩૨.

સ્નાનથી પવિત્રતા મળે છે અને અપવિત્રતા દૂર થાય છે; પછી વિષ્ણુનું સ્મરણ કરવાથી જ્ઞાનના બધા ફળ મળે છે.

દર્ભતૂલી નયેત્સ્વર્ગમાતુરં તુ ન સંશયઃ । તિલૈર્દર્ભૈશ્ચ નિઃ ક્ષિપ્તૈઃ સ્નાનં ક્રતુમયં ભવેત્ ॥ ૨,૩૨.

દર્ભના આસનથી મૃત્યુ પામનારને સ્વર્ગ મળે છે એમાં શંકા નથી; અને તિલ તથા દર્શ વડે સ્નાન કરાવવાથી એ ક્રિયા યજ્ઞ સમાન થાય છે.

બ્રહ્મા વિષ્ણુશ્ચ રુદ્રશ્ચ શ્રીર્હુતાશસ્તથૈવ ચ । મણ્ડલે ચોપતિષ્ઠન્તિ તસ્માત્કુર્વીત મણ્ડલમ્ ॥ ૨,૩૨.

બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, રુદ્ર, શ્રી અને અગ્નિ મંડળમાં હાજર રહે છે; એટલે મંડળ બનાવવું જોઈએ.

પ્રાગુદગ્વા કૃતેનેહ શિરસા લોકમુત્તમમ્ । વ્રજતે યદિ પાપસ્યાલ્પત્વં પુંસો ભવેત્ખગ ॥ ૨,૩૨.

હવે, જો કોઈ પૂર્વ દિશા કે ઈશાન દિશામાં માથું નમાવે, તો ભલે એ માણસના પાપ થોડાં હોય, તે સર્વોત્તમ લોકને પામે છે, ખગ.

પઞ્ચરત્ને મુખે મુક્તે જિવે જ્ઞાનં પ્રરોહતિ । તુલસી બ્રાહ્મણા ગાવો વિષ્ણુરેકાદશી ખગ ॥ ૨,૩૨.

પાંચ રત્ન, મુક્તા કે મુક્ત આત્માઓ મોઢામાં હોય ત્યારે જ્ઞાન વધે છે; તુલસી, બ્રાહ્મણ, ગાય, વિષ્ણુ અને એકાદશી, ખગ.

પઞ્ચ પ્રવહણાન્યેવ ભવાબ્ધૌ મજ્જતાં નૃણામ્ । વિષ્ણુરેકાદશી ગીતા તુલસી વિપ્રધેનવઃ ॥ ૨,૩૨.

જીવનના મહાસાગરમાં ડૂબતા માટે પાંચ તરણાં છે: વિષ્ણુ, એકાદશી, ગીતાનું પઠન, તુલસી, બ્રાહ્મણ અને ગાય.

અસારે દુર્ગસંસારે ષટ્પદી ભક્તિદાયિની । નમો ભગવતે વાસુદેવાયેતિ જપન્નરઃ ॥ ૨,૩૨.

આ નિષ્ફળ અને મુશ્કેલ સંસારમાં, 'નમો ભગવતે વાસુદેવાય' જે મનુષ્ય જપે છે, તેને ભક્તિ પ્રાપ્ત થાય છે.

ઓઙ્કારપૂર્વં સાયુજ્યં પ્રાપ્નુયાન્નાત્ર સંશયઃ । પૂજયાપિ ચ મલ્લોકપ્રાપ્તિરારાદ્દિવં વ્રજેત્ ॥ ૨,૩૨.

'ૐ'થી શરૂ કરીને જે જપે, તેને નિશ્ચયે સાયુજ્ય મળે છે; અને પૂજા કરવાથી પણ તે જલ્દી મારા લોકને પામે છે અને સ્વર્ગે જાય છે.

બન્ધાભાવે મમત્વેતુ જ્ઞાનં પુરુષસૂક્તતઃ । યસ્યયસ્યાધિકત્વં તુ સાધનેષ્વેષુ કાશ્યપ ॥ ૨,૩૨.

જ્યારે બંધન નથી, પણ મમતા રહે છે, ત્યારે પુરુષસૂક્તમાંથી જ્ઞાન મળે છે; કાશ્યપ, જે જે સાધનામાં વધુ પ્રયત્ન થાય છે—

તત્તત્ફલસ્યાપ્યાધિક્યં ભવતીત્યવધારય । દાતવ્યાનિ યથાશક્ત્યા પ્રીતોઽસૌ સર્વદા ભવેત્ ॥ ૨,૩૨.

એના ફળ પણ એટલાં વધારે મળે છે; પોતાની શક્તિ પ્રમાણે દાન કરવું જોઈએ, તો એ હંમેશાં પ્રસન્ન રહે છે.

એતત્તે સર્વમાખ્યાતં સ્નાનાદિષુ ફલં મયા । બ્રહ્માણ્ડે યે ગુણાઃ સન્તિ શરીરે તે વ્યવસ્થિતાઃ ॥ ૨,૩૨.

હું તને સ્નાન વગેરેના ફળ બધું કહી દીધું; બ્રહ્માંડમાં જે ગુણો છે, એ શરીરમાં પણ સ્થિર છે.

પાતાલભૂધરા લોકાસ્તથાન્યે દ્વીપસાગરાઃ । આદિત્યાદિગ્રહાઃ સર્વે પિણ્ડમધ્યે વ્યવસ્થિતાઃ ॥ ૨,૩૨.

પાતાળ, પહાડો, બીજા લોક, દ્વીપ અને સાગરો, અને સૂર્યથી શરૂ કરીને બધા ગ્રહો, શરીરમાં જ સ્થિત છે.

પાદાધસ્તુ તલં જ્ઞેયં પાદોર્ધ્વં વિતલં તથા । જાનુભ્યાં સુતલં વિદ્ધિ સક્થિદેશે મહાતલમ્ ॥ ૨,૩૨.

પગની નીચે તલ લોક છે, પગની ઉપર વિતલ છે; ઘૂંટણમાં સુતલ જાણ, અને જાંઘમાં મહાતલ છે.

તથા તલાતલઞ્ચોરૌ ગુહ્યદેશે રસાતલમ્ । પાતાલં કટિસંસ્થન્તુ પાદાદૌ લક્ષયેદ્બુધઃ ॥ ૨,૩૨.

એ જ રીતે, પિંડળીમાં તલાતલ, ગુપ્ત અંગમાં રસાતલ, કમરના ભાગે પાતાળ—આ રીતે બુદ્ધિમાન માણસ પગથી ઉપર સુધી ઓળખે.

ભૂર્લોકં નાભિમધ્યે તુ ભુવર્લોકં તદૂર્ધ્વતઃ । સ્વર્ગલોકં હૃદયે વિદ્યાત્કણ્ઠદેશે મહસ્તથા ॥ ૨,૩૨.

નાભિમાં ભૂલોક છે, એના ઉપર ભૂવર્લોક; હૃદયમાં સ્વર્ગલોક જાણવો, અને ગળામાં મહર્લોક છે.

જનલોકં વક્ત્રદેશે તપોલોકં લલાટકે । સત્યલોકં મહારન્ધ્રે ભુવનાનિ ચતુર્દશ ॥ ૨,૩૨.

મોઢામાં જનલોક, કપાળ પર તપોલોક, અને મોટા છિદ્રે સત્યલોક—આ ચૌદ લોક છે.

ત્રિકોણે સંસ્થિતો મેરુરધઃ કોણે ચ મન્દરઃ । દક્ષિણે ચૈવ કૈલાસો વામભાગે હિમાચલઃ ॥ ૨,૩૨.

ત્રિકોણમાં મેરુ, નીચે મંદર, દક્ષિણ બાજુએ કૈલાસ, અને ડાબી બાજુએ હિમાલય છે.

નિષધશ્ચોર્ધ્વભાગે ચ દક્ષિણે ગન્ધમાદનઃ । મલયો (રમણો) વામરેખાયાં સપ્તૈતે કુલપર્વતાઃ ॥ ૨,૩૨.

ઉપર નિષધ, દક્ષિણ બાજુએ ગંધમાદન, અને ડાબી રેખા પર મલય (કે રમણ) છે—આ સાત મુખ્ય પર્વતો છે.

thumb|400px|કુશા એવં અશ્વત્થ પત્રયોઃ સૂક્ષ્મદર્શી અવલોકનમ્ અસ્થિસ્થાને સ્થિતો જમ્બૂઃ શાકો મજ્જાસુ સંસ્થિતઃ । કુશદ્વીપઃ સ્થિતો માંસે ક્રૌઞ્ચદ્વીપઃ શિરાસ્થિતઃ ॥ ૨,૩૨.

હાડકાંમાં જાંબુદ્વીપ, મજ્જામાં શાકદ્વીપ, માંસમાં કુશદ્વીપ, અને નસોમાં ક્રૌંચદ્વીપ છે.

ત્વચાયાં શાલ્મલિર્દ્વીપો પ્લક્ષઃ રોમ્ણાં ચ સઞ્ચયે । નખસ્થઃ પુષ્કરદ્વીપઃ સાગરાસ્તદનન્તરમ્ ॥ ૨,૩૨.

ચામમાં શાલમલિદ્વીપ, વાળના સમૂહમાં પલ્ક્ષદ્વીપ, નખમાં પુષ્કરદ્વીપ, અને પછી સાગરો છે.

ક્ષારોદશ્ચ તથા મૂત્રે ક્ષારે ક્ષીરોદસાગરઃ । સુરોદધિશ્ચ શ્લેષ્મસ્થઃ મજ્જાયાં ઘૃતસાગરઃ ॥ ૨,૩૨.

મૂત્રમાં ક્ષારોદ, પિત્તમાં ક્ષીરોદસાગર, કફમાં સુરોદધિ, અને મજ્જામાં ઘૃતસાગર છે.