ગરુડપુરાણમ્

ગર્ભવાસે મહદ્દુઃખં જાયમાનસ્ય યોનિજમ્ । જાતસ્ય બાલભાવેઽપિ વૃદ્ધત્વે દુઃખમેવ ચ ॥ ૨,૩૨.

ગર્ભમાં જન્મનારને મોટું દુઃખ થાય છે. જન્મ પછી બાળપણ અને વૃદ્ધાવસ્થામાં પણ દુઃખ જ મળે છે.

કામેર્ષ્યાક્રોધસમ્બન્ધાદ્યૌવનેઽપિ ચ દુઃ સહમ્ । દુઃસ્વપ્નં યા વૃદ્ધતા ચ મરણે દુઃખમુત્કટમ્ ॥ ૨,૩૨.

યૌવનમાં પણ કામ, ઈર્ષા અને ક્રોધથી દુઃખ થાય છે. વૃદ્ધાવસ્થા તો ખરાબ સ્વપ્ન જેવી લાગે છે અને મૃત્યુ સમયે તો દુઃખ ખૂબ જ વધારે હોય છે.

કૃષ્યમાણશ્ચ યામ્યૈઃ સ નરકેઽપિ ચ યાત્યધઃ । પુનશ્ચ ગર્ભાજ્જન્મ સ્યાન્મરણં દુષ્કરં તથા ॥ ૨,૩૨.

યમના દૂતોએ ખેંચીને, એ જીવને વધુ નીચા નરકમાં લઈ જાય છે. પછી ફરી ગર્ભમાંથી જન્મ અને દુઃખદાયક મૃત્યુ આવે છે.

એવં સંસારચક્રેઽસ્મિજ્જન્તવો ઘટયન્ત્રવત્ । ભ્રામ્યન્તે પ્રાક્તનૈર્બધૈર્બદ્ધા વિધ્યન્તિ ચાસકૃત્ ॥ ૨,૩૨.

આ સંસારના ચક્રમાં, જીવો પોતાના પૂર્વકર્મના બંધનથી, ઘંટયંત્રની જેમ સતત ફેરવાય છે અને વારંવાર દુઃખ ભોગવે છે.

નાસ્તિ પક્ષિન્સુખં કિઞ્ચિત્ક્ષેત્રે દુઃ ખશતાકુલે । વિનતાસુત મોક્ષાય યતિતવ્યં તતો નરૈઃ ॥ ૨,૩૨.

દુઃખ અને કષ્ટથી ભરેલાં ખેતરમાં પક્ષીઓને સુખ મળતું નથી; એથી, વિનતાના પુત્ર, મનુષ્યોએ મુક્તિ માટે પ્રયત્ન કરવો જોઈએ.

એતત્તે સર્વમાખ્યાતં યથા ગર્ભસ્ય સંસ્થિતિઃ । કથયામિ ક્રમપ્રશ્રં પૃષ્ટં વા વર્તતે સ્પૃહા ॥ ૨,૩૨.

હું તને બધું સમજાવી દીધું છે – ગર્ભની સ્થિતિ કેવી હોય છે. હવે તને જે પૂછવું હોય એ પણ હું ક્રમથી કહું છું, અથવા જે તારી ઈચ્છા હોય તે જવાબ આપું છું.

ગરુડ ઉવાચ । મધ્યે કૃતમહાપ્રશ્નદ્વયસ્યાપ્તં મયોત્તરમ્ । પ્રશ્નસ્યાપિ તૃતીયસ્ય ઉત્તરં ચ વિધીયતામ્ ॥ ૨,૩૨.

ગરુડએ કહ્યું: બે મહાન પ્રશ્નોના ઉત્તર મેં મેળવી લીધા છે; હવે ત્રીજા પ્રશ્નનો પણ ઉત્તર આપો.

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । મ્રિયમાણસ્ય કિં કૃત્યમિતિ ત્વં પૃષ્ટવાનસિ । શૃણુ તત્રોત્તરં તૂક્તં કથયામિ સમાસતઃ ॥ ૨,૩૨.

શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું: તું પૂછ્યું છે કે મૃત્યુ પામતા માણસ માટે શું કરવું? તો તેનું સંક્ષિપ્ત ઉત્તર હું તને કહું છું, ધ્યાનથી સાંભળ.

આસન્નમરણં જ્ઞાત્વા પુરુષં સ્નાપયેત્તતઃ । ગોમૂત્રગોમયસુમૃત્તીર્થોદકકુશોદકૈઃ ॥ ૨,૩૨.

જ્યારે જાણ થાય કે મૃત્યુ નજીક છે, ત્યારે એ માણસને ગૌમૂત્ર, ગૌમય, શુદ્ધ માટી, તીર્થનું પાણી અને કુશાવાળું પાણી વડે સ્નાન કરાવવું.

વાસસી પરિધાર્યાથ ધૌતે તુ શુચિની શુભે । દર્ભાણ્યાદૌ સમાસ્તીર્ય દક્ષિણાગ્રાન્વિકીર્ય ચ ॥ ૨,૩૨.

પછી, સ્વચ્છ અને પવિત્ર વસ્ત્ર પહેરી, શરીર ધોઈને, પહેલા કુશ ઘાસ દક્ષિણ તરફ ટોચ રાખીને પાથરવી.

તિલાન્ ગોમયલિપ્તાયાં ભૂમૌ તત્ર નિવેશયેત્ ॥ ૨,૩૨.

ગૌમયથી લિપેલી જમીન પર ત્યાં તિલ મૂકી દેવા.

પ્રાગુદક્શિરસં વાપિ મુખે સ્વર્ણં વિનિઃ ક્ષેપેત્ । શાલગ્રામશિલા તત્ર તુલસી ચ ખગેશ્વર ॥ ૨,૩૨.

મુખમાં અથવા પૂર્વ કે ઉત્તર તરફ માથા પાસે સોનુ મૂકવું; અને ત્યાં, ખગેશ્વર, શાલગ્રામ શિલા અને તુલસી પણ હોવી જોઈએ.

વિધેયા સન્નિધૌ સર્પિર્દીપં પ્રજ્વાલયેત્પુનઃ । નમો ભગવતે વાસુદેવાયેતિ જપસ્તથા ॥ ૨,૩૨.

આ બધાની હાજરીમાં ફરીથી ઘીનો દીવો પ્રગટાવવો અને 'નમો ભગવતે વાસુદેવાય' મંત્રનો જાપ કરવો.

આદૌ તુ પ્રણવં કૃત્વા પૂજાદાને તતઃ સ્મૃતે । સમભ્યર્ચ્ય હૃષીકેશં પુષ્પધૂપાદિભિસ્તતઃ ॥ ૨,૩૨.

પ્રથમ 'ૐ' ઉચ્ચારી, પછી પૂજા અને દાન કરી, પુષ્પ, ધૂપ વગેરેથી હૃષીકેશની પૂજા કરવી.

પ્રણિપાતૈઃ સ્તવૈઃ પુણ્યૈર્ધ્યા નયોગેન પૂજયેત્ । દત્ત્વા દાનં ચ વિપ્રેભ્યો દીનાનાથેભ્ય એવ ચ ॥ ૨,૩૨.

નમસ્કાર, સ્તુતિ અને પવિત્ર ભજનથી, ધ્યાન અને યોગ દ્વારા પૂજા કરવી; અને બ્રાહ્મણો તથા ગરીબ-અસહાયને દાન આપવું.

પુત્ત્રે મિત્રે કલત્રે ચ ક્ષેત્રધાન્યધનાદિષુ । નિવર્તયેન્મમત્વં ચ વિષ્ણોઃ પાદૌ હૃદિ સ્મરન્ ॥ ૨,૩૨.

પુત્ર, મિત્ર, પત્ની, ખેતર, અનાજ, ધન વગેરેમાં મમત્વ છોડવું અને હૃદયમાં વિષ્ણુના ચરણોનું સ્મરણ કરવું.

ઉચ્ચૈઃ પુરુષસૂક્તં ચ યદિ શ્રેષ્ઠાપદસ્તદા । પુત્ત્રાદ્યાઃ પ્રપઠેયુસ્તે મ્રિયમાણે નિજે જને ॥ ૨,૩૨.

જો શક્ય હોય તો પુરુષસૂક્તને ઉંચે અવાજે પઠન કરવું; પછી પુત્રાદિકો પોતાના મૃત્યુ પામતા સ્વજને માટે એનું પઠન કરે.

એતત્તે સર્વમાખ્યાતં કૃત્યં મૃત્યાવુપસ્થિતે । ફલમપ્યસ્ય કૃત્સ્નસ્ય સમાસાત્તે વદામ્યહમ્ ॥ ૨,૩૨.

મૃત્યુ નજીક હોય ત્યારે શું કરવું એ બધું તને સમજાવ્યું છે; હવે એ બધાના ફળ પણ હું સંક્ષિપ્તમાં કહું છું.

સ્નાનેન શુચિતાપ્રાપ્તિરપાવિત્ર્યહૃતિસ્તતઃ । તતો વિષ્ણોઃ સ્મૃતિસ્તસ્ય જ્ઞાનાત્સર્વફલપ્રદા ॥ ૨,૩૨.

સ્નાનથી પવિત્રતા મળે છે અને અપવિત્રતા દૂર થાય છે; પછી વિષ્ણુનું સ્મરણ કરવાથી જ્ઞાનના બધા ફળ મળે છે.

દર્ભતૂલી નયેત્સ્વર્ગમાતુરં તુ ન સંશયઃ । તિલૈર્દર્ભૈશ્ચ નિઃ ક્ષિપ્તૈઃ સ્નાનં ક્રતુમયં ભવેત્ ॥ ૨,૩૨.

દર્ભના આસનથી મૃત્યુ પામનારને સ્વર્ગ મળે છે એમાં શંકા નથી; અને તિલ તથા દર્શ વડે સ્નાન કરાવવાથી એ ક્રિયા યજ્ઞ સમાન થાય છે.

બ્રહ્મા વિષ્ણુશ્ચ રુદ્રશ્ચ શ્રીર્હુતાશસ્તથૈવ ચ । મણ્ડલે ચોપતિષ્ઠન્તિ તસ્માત્કુર્વીત મણ્ડલમ્ ॥ ૨,૩૨.

બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, રુદ્ર, શ્રી અને અગ્નિ મંડળમાં હાજર રહે છે; એટલે મંડળ બનાવવું જોઈએ.

પ્રાગુદગ્વા કૃતેનેહ શિરસા લોકમુત્તમમ્ । વ્રજતે યદિ પાપસ્યાલ્પત્વં પુંસો ભવેત્ખગ ॥ ૨,૩૨.

હવે, જો કોઈ પૂર્વ દિશા કે ઈશાન દિશામાં માથું નમાવે, તો ભલે એ માણસના પાપ થોડાં હોય, તે સર્વોત્તમ લોકને પામે છે, ખગ.

પઞ્ચરત્ને મુખે મુક્તે જિવે જ્ઞાનં પ્રરોહતિ । તુલસી બ્રાહ્મણા ગાવો વિષ્ણુરેકાદશી ખગ ॥ ૨,૩૨.

પાંચ રત્ન, મુક્તા કે મુક્ત આત્માઓ મોઢામાં હોય ત્યારે જ્ઞાન વધે છે; તુલસી, બ્રાહ્મણ, ગાય, વિષ્ણુ અને એકાદશી, ખગ.

પઞ્ચ પ્રવહણાન્યેવ ભવાબ્ધૌ મજ્જતાં નૃણામ્ । વિષ્ણુરેકાદશી ગીતા તુલસી વિપ્રધેનવઃ ॥ ૨,૩૨.

જીવનના મહાસાગરમાં ડૂબતા માટે પાંચ તરણાં છે: વિષ્ણુ, એકાદશી, ગીતાનું પઠન, તુલસી, બ્રાહ્મણ અને ગાય.

અસારે દુર્ગસંસારે ષટ્પદી ભક્તિદાયિની । નમો ભગવતે વાસુદેવાયેતિ જપન્નરઃ ॥ ૨,૩૨.

આ નિષ્ફળ અને મુશ્કેલ સંસારમાં, 'નમો ભગવતે વાસુદેવાય' જે મનુષ્ય જપે છે, તેને ભક્તિ પ્રાપ્ત થાય છે.

ઓઙ્કારપૂર્વં સાયુજ્યં પ્રાપ્નુયાન્નાત્ર સંશયઃ । પૂજયાપિ ચ મલ્લોકપ્રાપ્તિરારાદ્દિવં વ્રજેત્ ॥ ૨,૩૨.

'ૐ'થી શરૂ કરીને જે જપે, તેને નિશ્ચયે સાયુજ્ય મળે છે; અને પૂજા કરવાથી પણ તે જલ્દી મારા લોકને પામે છે અને સ્વર્ગે જાય છે.

બન્ધાભાવે મમત્વેતુ જ્ઞાનં પુરુષસૂક્તતઃ । યસ્યયસ્યાધિકત્વં તુ સાધનેષ્વેષુ કાશ્યપ ॥ ૨,૩૨.

જ્યારે બંધન નથી, પણ મમતા રહે છે, ત્યારે પુરુષસૂક્તમાંથી જ્ઞાન મળે છે; કાશ્યપ, જે જે સાધનામાં વધુ પ્રયત્ન થાય છે—

તત્તત્ફલસ્યાપ્યાધિક્યં ભવતીત્યવધારય । દાતવ્યાનિ યથાશક્ત્યા પ્રીતોઽસૌ સર્વદા ભવેત્ ॥ ૨,૩૨.

એના ફળ પણ એટલાં વધારે મળે છે; પોતાની શક્તિ પ્રમાણે દાન કરવું જોઈએ, તો એ હંમેશાં પ્રસન્ન રહે છે.

એતત્તે સર્વમાખ્યાતં સ્નાનાદિષુ ફલં મયા । બ્રહ્માણ્ડે યે ગુણાઃ સન્તિ શરીરે તે વ્યવસ્થિતાઃ ॥ ૨,૩૨.

હું તને સ્નાન વગેરેના ફળ બધું કહી દીધું; બ્રહ્માંડમાં જે ગુણો છે, એ શરીરમાં પણ સ્થિર છે.