ગરુડપુરાણમ્

નિષ્ક્રમ્યમાણો વાતેન પ્રાજાપત્યેન પીડ્યતે । નિષ્ક્રમતે ચ વિલપંસ્તદા દુઃખનિપીડિતઃ ॥ ૨,૩૨.

જ્યારે પ્રજાપતિના વાયુથી બહાર નીકળે છે, ત્યારે એને ઘણું દુઃખ થાય છે. એ દુઃખથી રડતો બહાર આવે છે.

નિષ્ક્રામંશ્ચોદરાન્મૂર્છામસહ્યાં પ્રતિપદ્યતે । પ્રાપ્નોતિ ચેતનાં ચાસૌ વાયુસ્પર્શસુખાન્વિતઃ ॥ ૨,૩૨.

ગર્ભમાંથી નીકળતાં એ અસહ્ય બેભાનપણે પામે છે. પછી વાયુનો સ્પર્શ થતાં, એ ફરી હોંશમાં આવે છે અને થોડું આરામ અનુભવે છે.

તતસ્તં વૈષ્ણવી માયા સમાસ્કન્દતિ મોહિની । તયા વિમોહિતાત્માસૌ જ્ઞાનભ્રંશમવાપ્નુતે ॥ ૨,૩૨.

પછી, વિષ્ણુની મોહક માયા એને ઘેરી લે છે. એ માયાથી ભટકાઈને, એનું જ્ઞાન ગુમાઈ જાય છે.

ભ્રષ્ટજ્ઞાનં બાલભાવે તતો જન્તુઃ પ્રપદ્યતે । તતઃ કૌમારકાવસ્થાં યૌવનં વૃદ્ધતામપિ ॥ ૨,૩૨.

જ્ઞાન ગુમાવ્યા પછી, એ જીવ બાળપણમાં પ્રવેશે છે. પછી એ બાળાવસ્થા, કિશોરાવસ્થા, યુવાની અને વૃદ્ધાવસ્થામાં જાય છે.

પુનશ્ચ તદ્વન્મરણં જન્મ પ્રાપ્નોતિ માનવઃ । તતઃ સંસારચક્રેઽસ્મિન્ ભ્રામ્યતે ઘટયન્ત્રવત્ ॥ ૨,૩૨.

ફરી એ જ રીતે, માણસને જન્મ અને મૃત્યુ મળે છે. એ રીતે સંસારના ચક્રમાં, ઘડિયાળના ચક્ર જેવો ફરતો રહે છે.

કદાચિત્સ્વર્ગમાપ્નોતિ કદાચિન્નિરયં નરઃ । સ્વર્ગં ચ નિરયં ચૈવ સ્વકર્મફલમશ્નુતે ॥ ૨,૩૨.

ક્યારેક માણસ સ્વર્ગ પામે છે, ક્યારેક નરક. પોતાના કર્મના ફળથી એ સ્વર્ગ અને નરકનો અનુભવ કરે છે.

કદાચિદ્ભુક્તકર્મા ચ ભુવં સ્વલ્પેન ગચ્છતિ । સ્વર્લોકે નરકે ચૈવ ભુક્તપ્રાયે દ્વિજોત્તમાઃ ॥ ૨,૩૨.

ક્યારેક, કર્મ ફળીભૂત થઈ જાય પછી, એ થોડા સમય માટે પૃથ્વી પર આવે છે. સ્વર્ગ કે નરકના ફળ લગભગ પૂરા થાય ત્યારે, એ પાછો આવે છે.

નરકેષુ મહદ્દુઃખમેતદ્યત્સ્વર્ગવાસિનઃ । દૃશ્યતે નાત્ર મોદન્તે પાત્યમાનાસ્તુ નારકૈઃ ॥ ૨,૩૨.

નરકમાં બહુ મોટું દુઃખ છે, જે સ્વર્ગવાસીઓ જોઈ શકે છે. ત્યાં કોઈ આનંદ નથી, નરકવાસીઓ વચ્ચે પાડી દેવામાં આવે છે.

સ્વર્ગેઽપિ દુઃ ખમતુલં યદારોહણકાલતઃ । પ્રભૃત્યહં પતિષ્યામીત્યેતન્મનસિ વર્તતે ॥ ૨,૩૨.

સ્વર્ગમાં પણ, ત્યાંથી પડી જવાની ચિંતા સતત મનમાં રહે છે, એટલે ત્યાંનું દુઃખ પણ અનન્ય છે.

નારકાંશ્ચૈવ સમ્પ્રેક્ષ્ય મહદ્દુઃખમવાપ્યતે । એવં ગતિમહં ગન્તેત્યહર્નિશમનિર્વૃતઃ ॥ ૨,૩૨.

નરકવાસીઓને જોઈને, માણસને મોટું દુઃખ થાય છે. 'હું પણ ત્યાં જવાનો છું' એવી ચિંતા દિવસ-રાત મનમાં રહે છે અને શાંતિ નથી.

ગર્ભવાસે મહદ્દુઃખં જાયમાનસ્ય યોનિજમ્ । જાતસ્ય બાલભાવેઽપિ વૃદ્ધત્વે દુઃખમેવ ચ ॥ ૨,૩૨.

ગર્ભમાં જન્મનારને મોટું દુઃખ થાય છે. જન્મ પછી બાળપણ અને વૃદ્ધાવસ્થામાં પણ દુઃખ જ મળે છે.

કામેર્ષ્યાક્રોધસમ્બન્ધાદ્યૌવનેઽપિ ચ દુઃ સહમ્ । દુઃસ્વપ્નં યા વૃદ્ધતા ચ મરણે દુઃખમુત્કટમ્ ॥ ૨,૩૨.

યૌવનમાં પણ કામ, ઈર્ષા અને ક્રોધથી દુઃખ થાય છે. વૃદ્ધાવસ્થા તો ખરાબ સ્વપ્ન જેવી લાગે છે અને મૃત્યુ સમયે તો દુઃખ ખૂબ જ વધારે હોય છે.

કૃષ્યમાણશ્ચ યામ્યૈઃ સ નરકેઽપિ ચ યાત્યધઃ । પુનશ્ચ ગર્ભાજ્જન્મ સ્યાન્મરણં દુષ્કરં તથા ॥ ૨,૩૨.

યમના દૂતોએ ખેંચીને, એ જીવને વધુ નીચા નરકમાં લઈ જાય છે. પછી ફરી ગર્ભમાંથી જન્મ અને દુઃખદાયક મૃત્યુ આવે છે.

એવં સંસારચક્રેઽસ્મિજ્જન્તવો ઘટયન્ત્રવત્ । ભ્રામ્યન્તે પ્રાક્તનૈર્બધૈર્બદ્ધા વિધ્યન્તિ ચાસકૃત્ ॥ ૨,૩૨.

આ સંસારના ચક્રમાં, જીવો પોતાના પૂર્વકર્મના બંધનથી, ઘંટયંત્રની જેમ સતત ફેરવાય છે અને વારંવાર દુઃખ ભોગવે છે.

નાસ્તિ પક્ષિન્સુખં કિઞ્ચિત્ક્ષેત્રે દુઃ ખશતાકુલે । વિનતાસુત મોક્ષાય યતિતવ્યં તતો નરૈઃ ॥ ૨,૩૨.

દુઃખ અને કષ્ટથી ભરેલાં ખેતરમાં પક્ષીઓને સુખ મળતું નથી; એથી, વિનતાના પુત્ર, મનુષ્યોએ મુક્તિ માટે પ્રયત્ન કરવો જોઈએ.

એતત્તે સર્વમાખ્યાતં યથા ગર્ભસ્ય સંસ્થિતિઃ । કથયામિ ક્રમપ્રશ્રં પૃષ્ટં વા વર્તતે સ્પૃહા ॥ ૨,૩૨.

હું તને બધું સમજાવી દીધું છે – ગર્ભની સ્થિતિ કેવી હોય છે. હવે તને જે પૂછવું હોય એ પણ હું ક્રમથી કહું છું, અથવા જે તારી ઈચ્છા હોય તે જવાબ આપું છું.

ગરુડ ઉવાચ । મધ્યે કૃતમહાપ્રશ્નદ્વયસ્યાપ્તં મયોત્તરમ્ । પ્રશ્નસ્યાપિ તૃતીયસ્ય ઉત્તરં ચ વિધીયતામ્ ॥ ૨,૩૨.

ગરુડએ કહ્યું: બે મહાન પ્રશ્નોના ઉત્તર મેં મેળવી લીધા છે; હવે ત્રીજા પ્રશ્નનો પણ ઉત્તર આપો.

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । મ્રિયમાણસ્ય કિં કૃત્યમિતિ ત્વં પૃષ્ટવાનસિ । શૃણુ તત્રોત્તરં તૂક્તં કથયામિ સમાસતઃ ॥ ૨,૩૨.

શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું: તું પૂછ્યું છે કે મૃત્યુ પામતા માણસ માટે શું કરવું? તો તેનું સંક્ષિપ્ત ઉત્તર હું તને કહું છું, ધ્યાનથી સાંભળ.

આસન્નમરણં જ્ઞાત્વા પુરુષં સ્નાપયેત્તતઃ । ગોમૂત્રગોમયસુમૃત્તીર્થોદકકુશોદકૈઃ ॥ ૨,૩૨.

જ્યારે જાણ થાય કે મૃત્યુ નજીક છે, ત્યારે એ માણસને ગૌમૂત્ર, ગૌમય, શુદ્ધ માટી, તીર્થનું પાણી અને કુશાવાળું પાણી વડે સ્નાન કરાવવું.

વાસસી પરિધાર્યાથ ધૌતે તુ શુચિની શુભે । દર્ભાણ્યાદૌ સમાસ્તીર્ય દક્ષિણાગ્રાન્વિકીર્ય ચ ॥ ૨,૩૨.

પછી, સ્વચ્છ અને પવિત્ર વસ્ત્ર પહેરી, શરીર ધોઈને, પહેલા કુશ ઘાસ દક્ષિણ તરફ ટોચ રાખીને પાથરવી.

તિલાન્ ગોમયલિપ્તાયાં ભૂમૌ તત્ર નિવેશયેત્ ॥ ૨,૩૨.

ગૌમયથી લિપેલી જમીન પર ત્યાં તિલ મૂકી દેવા.

પ્રાગુદક્શિરસં વાપિ મુખે સ્વર્ણં વિનિઃ ક્ષેપેત્ । શાલગ્રામશિલા તત્ર તુલસી ચ ખગેશ્વર ॥ ૨,૩૨.

મુખમાં અથવા પૂર્વ કે ઉત્તર તરફ માથા પાસે સોનુ મૂકવું; અને ત્યાં, ખગેશ્વર, શાલગ્રામ શિલા અને તુલસી પણ હોવી જોઈએ.

વિધેયા સન્નિધૌ સર્પિર્દીપં પ્રજ્વાલયેત્પુનઃ । નમો ભગવતે વાસુદેવાયેતિ જપસ્તથા ॥ ૨,૩૨.

આ બધાની હાજરીમાં ફરીથી ઘીનો દીવો પ્રગટાવવો અને 'નમો ભગવતે વાસુદેવાય' મંત્રનો જાપ કરવો.

આદૌ તુ પ્રણવં કૃત્વા પૂજાદાને તતઃ સ્મૃતે । સમભ્યર્ચ્ય હૃષીકેશં પુષ્પધૂપાદિભિસ્તતઃ ॥ ૨,૩૨.

પ્રથમ 'ૐ' ઉચ્ચારી, પછી પૂજા અને દાન કરી, પુષ્પ, ધૂપ વગેરેથી હૃષીકેશની પૂજા કરવી.

પ્રણિપાતૈઃ સ્તવૈઃ પુણ્યૈર્ધ્યા નયોગેન પૂજયેત્ । દત્ત્વા દાનં ચ વિપ્રેભ્યો દીનાનાથેભ્ય એવ ચ ॥ ૨,૩૨.

નમસ્કાર, સ્તુતિ અને પવિત્ર ભજનથી, ધ્યાન અને યોગ દ્વારા પૂજા કરવી; અને બ્રાહ્મણો તથા ગરીબ-અસહાયને દાન આપવું.

પુત્ત્રે મિત્રે કલત્રે ચ ક્ષેત્રધાન્યધનાદિષુ । નિવર્તયેન્મમત્વં ચ વિષ્ણોઃ પાદૌ હૃદિ સ્મરન્ ॥ ૨,૩૨.

પુત્ર, મિત્ર, પત્ની, ખેતર, અનાજ, ધન વગેરેમાં મમત્વ છોડવું અને હૃદયમાં વિષ્ણુના ચરણોનું સ્મરણ કરવું.

ઉચ્ચૈઃ પુરુષસૂક્તં ચ યદિ શ્રેષ્ઠાપદસ્તદા । પુત્ત્રાદ્યાઃ પ્રપઠેયુસ્તે મ્રિયમાણે નિજે જને ॥ ૨,૩૨.

જો શક્ય હોય તો પુરુષસૂક્તને ઉંચે અવાજે પઠન કરવું; પછી પુત્રાદિકો પોતાના મૃત્યુ પામતા સ્વજને માટે એનું પઠન કરે.

એતત્તે સર્વમાખ્યાતં કૃત્યં મૃત્યાવુપસ્થિતે । ફલમપ્યસ્ય કૃત્સ્નસ્ય સમાસાત્તે વદામ્યહમ્ ॥ ૨,૩૨.

મૃત્યુ નજીક હોય ત્યારે શું કરવું એ બધું તને સમજાવ્યું છે; હવે એ બધાના ફળ પણ હું સંક્ષિપ્તમાં કહું છું.

સ્નાનેન શુચિતાપ્રાપ્તિરપાવિત્ર્યહૃતિસ્તતઃ । તતો વિષ્ણોઃ સ્મૃતિસ્તસ્ય જ્ઞાનાત્સર્વફલપ્રદા ॥ ૨,૩૨.

સ્નાનથી પવિત્રતા મળે છે અને અપવિત્રતા દૂર થાય છે; પછી વિષ્ણુનું સ્મરણ કરવાથી જ્ઞાનના બધા ફળ મળે છે.