ગરુડપુરાણમ્

એવં પિણ્ડઃ સમાખ્યાતો વૈભવં સમ્પ્રચક્ષ્મહે । સુખં દુઃ ખં ભયં ક્ષેમં કર્મણૈવ હિ પ્રાપ્યતે ॥ ૨,૩૨.

આ રીતે શરીરનું વર્ણન થયું; હવે તેના વૈભવની વાત કહું છું. સુખ, દુઃખ, ભય અને સુરક્ષા બધું કર્મથી જ મળે છે.

અધોમુખં ચોર્ધ્વપાદં ગર્ભાદ્વાયુઃ પ્રકર્ષતિ । તલે તુ કરયોર્ન્યસ્ય વર્ધતે જાનુપાર્શ્વયોઃ ॥ ૨,૩૨.

વાયુ ગર્ભમાં રહેલા શિશુને માથું નીચે અને પગ ઉપર રાખી ખેંચે છે; હાથ તળવીએ મુકતાં, તે ઘૂંટણની બાજુએ વધે છે.

અઙ્ગુષ્ઠૌ ચોપરિ ન્યસ્તૌ જાન્વોરથ કરાઙ્ગુલી । જાનુપૃષ્ઠે તથા નેત્રે જાનુમધ્યે ચ નાસિકા ॥ ૨,૩૨.

અંગૂઠા ઉપર મુકાય છે, હાથની આંગળીઓ પણ ઘૂંટણ પાસે રહે છે; આંખો ઘૂંટણની પાછળ અને નાક ઘૂંટણની વચ્ચે હોય છે.

એવં વૃદ્ધિં ક્રમાદ્યાતિ જન્તુઃ સ્ત્રીગર્ભસંસ્થિતઃ । કાઠિન્યમસ્થીન્યાયાન્તિ ભુક્તપીતેન જીવતિ ॥ ૨,૩૨.

આ રીતે સ્ત્રીના ગર્ભમાં રહેલો જીવ ધીરે ધીરે વિકસે છે; હાડકાંની કઠિનતા આવે છે અને ખાધા-પીધાથી જીવતો રહે છે.

નાડી વાપ્યાયની નામ નાભ્યાં તત્ર નિબધ્યતે । સ્ત્રીણાં તથાન્ત્રસુષિરે સ નિબદ્ધઃ પ્રજાયતે ॥ ૨,૩૨.

નાભિ પાસે વાપ્યાયની નામની નાડી બંધાયેલી હોય છે; સ્ત્રીઓમાં તે આંતરડાની ખોખમાં સ્થિર થાય છે અને ત્યાંથી જન્મ થાય છે.

ક્રામન્તિ ભુક્તપીતાનિ સ્ત્રીણાં ગર્ભોદરે તથા । તૈરાપ્યાયિતદેહોઽસૌ જન્તુર્વૃદ્ધિમુપૈતિ ચ ॥ ૨,૩૨.

સ્ત્રીઓ જે ખાવા-પીવાનું લે છે, એ બધું તેમના ગર્ભમાં જાય છે. એથી જ ગર્ભમાં રહેલો જીવ પોષાય છે અને ધીમે ધીમે વધે છે.

સ્મૃત્યસ્તત્ર પ્રયાન્ત્યસ્ય બહ્વ્યઃ સંસારભૂતયઃ । તતો નિર્વેદમાયાતિ પીડ્યમાન ઇતસ્તતઃ ॥ ૨,૩૨.

ત્યાં, એ જીવને અનેક જૂના જન્મોની યાદો આવે છે, જે સંસારના મૂળ છે. એ રીતે, અહીં-અહીં દુઃખ પામતો, એમાં ઉદાસીનતા આવે છે.

પુનર્નૈવં કરિષ્યામિ ભુક્તમાત્ર ઇહોદરાત્ । તથાતથા યતિષ્યામિ ગર્ભં નાપ્નોમ્યહં યથા ॥ ૨,૩૨.

'હું ફરી આવું કઈં નહીં કરું,' એમ ગર્ભમાં ખાવા પછી વિચાર કરે છે. 'હું એવું બધું કરીશ કે ફરી ગર્ભમાં ન જવું પડે.'

ઇતિ સઞ્ચિન્તયઞ્જીવો સ્મૃત્વા જન્મશતાનિ વૈ । યાનિ પૂર્વાનુભૂતાનિ દેવભૂતાત્મજાનિ વૈ ॥ ૨,૩૨.

આ રીતે વિચારતો જીવ, દેવ, ભૂત કે માનવ તરીકે જે અનેક જન્મો લીધા છે, એ બધાની યાદ કરે છે.

તતઃ કાલક્રમાજ્જન્તુઃ પરિવર્ત્યત્વધોમુખઃ । નવમે દશમે વાપિ માસિ સંજાયતે તતઃ ॥ ૨,૩૨.

પછી સમય જતાં, એ જીવનું મોઢું નીચે તરફ વળે છે, અને નવમા કે દસમો મહિનો આવે ત્યારે જન્મે છે.

નિષ્ક્રમ્યમાણો વાતેન પ્રાજાપત્યેન પીડ્યતે । નિષ્ક્રમતે ચ વિલપંસ્તદા દુઃખનિપીડિતઃ ॥ ૨,૩૨.

જ્યારે પ્રજાપતિના વાયુથી બહાર નીકળે છે, ત્યારે એને ઘણું દુઃખ થાય છે. એ દુઃખથી રડતો બહાર આવે છે.

નિષ્ક્રામંશ્ચોદરાન્મૂર્છામસહ્યાં પ્રતિપદ્યતે । પ્રાપ્નોતિ ચેતનાં ચાસૌ વાયુસ્પર્શસુખાન્વિતઃ ॥ ૨,૩૨.

ગર્ભમાંથી નીકળતાં એ અસહ્ય બેભાનપણે પામે છે. પછી વાયુનો સ્પર્શ થતાં, એ ફરી હોંશમાં આવે છે અને થોડું આરામ અનુભવે છે.

તતસ્તં વૈષ્ણવી માયા સમાસ્કન્દતિ મોહિની । તયા વિમોહિતાત્માસૌ જ્ઞાનભ્રંશમવાપ્નુતે ॥ ૨,૩૨.

પછી, વિષ્ણુની મોહક માયા એને ઘેરી લે છે. એ માયાથી ભટકાઈને, એનું જ્ઞાન ગુમાઈ જાય છે.

ભ્રષ્ટજ્ઞાનં બાલભાવે તતો જન્તુઃ પ્રપદ્યતે । તતઃ કૌમારકાવસ્થાં યૌવનં વૃદ્ધતામપિ ॥ ૨,૩૨.

જ્ઞાન ગુમાવ્યા પછી, એ જીવ બાળપણમાં પ્રવેશે છે. પછી એ બાળાવસ્થા, કિશોરાવસ્થા, યુવાની અને વૃદ્ધાવસ્થામાં જાય છે.

પુનશ્ચ તદ્વન્મરણં જન્મ પ્રાપ્નોતિ માનવઃ । તતઃ સંસારચક્રેઽસ્મિન્ ભ્રામ્યતે ઘટયન્ત્રવત્ ॥ ૨,૩૨.

ફરી એ જ રીતે, માણસને જન્મ અને મૃત્યુ મળે છે. એ રીતે સંસારના ચક્રમાં, ઘડિયાળના ચક્ર જેવો ફરતો રહે છે.

કદાચિત્સ્વર્ગમાપ્નોતિ કદાચિન્નિરયં નરઃ । સ્વર્ગં ચ નિરયં ચૈવ સ્વકર્મફલમશ્નુતે ॥ ૨,૩૨.

ક્યારેક માણસ સ્વર્ગ પામે છે, ક્યારેક નરક. પોતાના કર્મના ફળથી એ સ્વર્ગ અને નરકનો અનુભવ કરે છે.

કદાચિદ્ભુક્તકર્મા ચ ભુવં સ્વલ્પેન ગચ્છતિ । સ્વર્લોકે નરકે ચૈવ ભુક્તપ્રાયે દ્વિજોત્તમાઃ ॥ ૨,૩૨.

ક્યારેક, કર્મ ફળીભૂત થઈ જાય પછી, એ થોડા સમય માટે પૃથ્વી પર આવે છે. સ્વર્ગ કે નરકના ફળ લગભગ પૂરા થાય ત્યારે, એ પાછો આવે છે.

નરકેષુ મહદ્દુઃખમેતદ્યત્સ્વર્ગવાસિનઃ । દૃશ્યતે નાત્ર મોદન્તે પાત્યમાનાસ્તુ નારકૈઃ ॥ ૨,૩૨.

નરકમાં બહુ મોટું દુઃખ છે, જે સ્વર્ગવાસીઓ જોઈ શકે છે. ત્યાં કોઈ આનંદ નથી, નરકવાસીઓ વચ્ચે પાડી દેવામાં આવે છે.

સ્વર્ગેઽપિ દુઃ ખમતુલં યદારોહણકાલતઃ । પ્રભૃત્યહં પતિષ્યામીત્યેતન્મનસિ વર્તતે ॥ ૨,૩૨.

સ્વર્ગમાં પણ, ત્યાંથી પડી જવાની ચિંતા સતત મનમાં રહે છે, એટલે ત્યાંનું દુઃખ પણ અનન્ય છે.

નારકાંશ્ચૈવ સમ્પ્રેક્ષ્ય મહદ્દુઃખમવાપ્યતે । એવં ગતિમહં ગન્તેત્યહર્નિશમનિર્વૃતઃ ॥ ૨,૩૨.

નરકવાસીઓને જોઈને, માણસને મોટું દુઃખ થાય છે. 'હું પણ ત્યાં જવાનો છું' એવી ચિંતા દિવસ-રાત મનમાં રહે છે અને શાંતિ નથી.

ગર્ભવાસે મહદ્દુઃખં જાયમાનસ્ય યોનિજમ્ । જાતસ્ય બાલભાવેઽપિ વૃદ્ધત્વે દુઃખમેવ ચ ॥ ૨,૩૨.

ગર્ભમાં જન્મનારને મોટું દુઃખ થાય છે. જન્મ પછી બાળપણ અને વૃદ્ધાવસ્થામાં પણ દુઃખ જ મળે છે.

કામેર્ષ્યાક્રોધસમ્બન્ધાદ્યૌવનેઽપિ ચ દુઃ સહમ્ । દુઃસ્વપ્નં યા વૃદ્ધતા ચ મરણે દુઃખમુત્કટમ્ ॥ ૨,૩૨.

યૌવનમાં પણ કામ, ઈર્ષા અને ક્રોધથી દુઃખ થાય છે. વૃદ્ધાવસ્થા તો ખરાબ સ્વપ્ન જેવી લાગે છે અને મૃત્યુ સમયે તો દુઃખ ખૂબ જ વધારે હોય છે.

કૃષ્યમાણશ્ચ યામ્યૈઃ સ નરકેઽપિ ચ યાત્યધઃ । પુનશ્ચ ગર્ભાજ્જન્મ સ્યાન્મરણં દુષ્કરં તથા ॥ ૨,૩૨.

યમના દૂતોએ ખેંચીને, એ જીવને વધુ નીચા નરકમાં લઈ જાય છે. પછી ફરી ગર્ભમાંથી જન્મ અને દુઃખદાયક મૃત્યુ આવે છે.

એવં સંસારચક્રેઽસ્મિજ્જન્તવો ઘટયન્ત્રવત્ । ભ્રામ્યન્તે પ્રાક્તનૈર્બધૈર્બદ્ધા વિધ્યન્તિ ચાસકૃત્ ॥ ૨,૩૨.

આ સંસારના ચક્રમાં, જીવો પોતાના પૂર્વકર્મના બંધનથી, ઘંટયંત્રની જેમ સતત ફેરવાય છે અને વારંવાર દુઃખ ભોગવે છે.

નાસ્તિ પક્ષિન્સુખં કિઞ્ચિત્ક્ષેત્રે દુઃ ખશતાકુલે । વિનતાસુત મોક્ષાય યતિતવ્યં તતો નરૈઃ ॥ ૨,૩૨.

દુઃખ અને કષ્ટથી ભરેલાં ખેતરમાં પક્ષીઓને સુખ મળતું નથી; એથી, વિનતાના પુત્ર, મનુષ્યોએ મુક્તિ માટે પ્રયત્ન કરવો જોઈએ.

એતત્તે સર્વમાખ્યાતં યથા ગર્ભસ્ય સંસ્થિતિઃ । કથયામિ ક્રમપ્રશ્રં પૃષ્ટં વા વર્તતે સ્પૃહા ॥ ૨,૩૨.

હું તને બધું સમજાવી દીધું છે – ગર્ભની સ્થિતિ કેવી હોય છે. હવે તને જે પૂછવું હોય એ પણ હું ક્રમથી કહું છું, અથવા જે તારી ઈચ્છા હોય તે જવાબ આપું છું.

ગરુડ ઉવાચ । મધ્યે કૃતમહાપ્રશ્નદ્વયસ્યાપ્તં મયોત્તરમ્ । પ્રશ્નસ્યાપિ તૃતીયસ્ય ઉત્તરં ચ વિધીયતામ્ ॥ ૨,૩૨.

ગરુડએ કહ્યું: બે મહાન પ્રશ્નોના ઉત્તર મેં મેળવી લીધા છે; હવે ત્રીજા પ્રશ્નનો પણ ઉત્તર આપો.

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । મ્રિયમાણસ્ય કિં કૃત્યમિતિ ત્વં પૃષ્ટવાનસિ । શૃણુ તત્રોત્તરં તૂક્તં કથયામિ સમાસતઃ ॥ ૨,૩૨.

શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું: તું પૂછ્યું છે કે મૃત્યુ પામતા માણસ માટે શું કરવું? તો તેનું સંક્ષિપ્ત ઉત્તર હું તને કહું છું, ધ્યાનથી સાંભળ.

આસન્નમરણં જ્ઞાત્વા પુરુષં સ્નાપયેત્તતઃ । ગોમૂત્રગોમયસુમૃત્તીર્થોદકકુશોદકૈઃ ॥ ૨,૩૨.

જ્યારે જાણ થાય કે મૃત્યુ નજીક છે, ત્યારે એ માણસને ગૌમૂત્ર, ગૌમય, શુદ્ધ માટી, તીર્થનું પાણી અને કુશાવાળું પાણી વડે સ્નાન કરાવવું.