ગરુડપુરાણમ્

નયતે પ્રાણદો વાયુઃ શરીરે સર્વસન્ધિષુ । આહારો ભુક્તમાત્રસ્તુ વાયુના ક્રિયતે દ્વિધા ॥ ૨,૩૨.

પ્રાણવાયુ આખા શરીરના સાંધા-સાંધામાં ખોરાક પહોંચાડે છે; ખોરાક ખાધા પછી તરત જ વાયુ દ્વારા તે બે ભાગે વહેંચાય છે.

સ પ્રવિશ્ય ગુહે સમ્યક્પૃથગન્નં પૃથગ્જલમ્ । ઊર્ધ્વમગ્નેર્જલં કૃત્વા તદન્નઞ્ચ જલોપરિ ॥ ૨,૩૨.

પછી તે શરીરના ખોખામાં જઈને ખોરાક અને પાણી અલગ કરે છે; પાણી અગ્નિ ઉપર અને ખોરાક પાણી ઉપર રાખે છે.

અગ્નેશ્ચાધઃ સ્વયં પ્રાણસ્તમગ્નિઞ્ચ ધમેચ્છનૈઃ । વાયુના ધમ્યમાનોઽગ્નિઃ પૃથક્કિટ્ટં પૃથગ્રસમ્ ॥ ૨,૩૨.

અગ્નિની નીચે પ્રાણવાયુ પોતે રહે છે અને ધીમે ધીમે અગ્નિને ઉશ્કેરે છે; વાયુથી ઉશ્કેરાતા અગ્નિ દ્વારા કચરો અને રસ અલગ થાય છે.

મલૈર્દ્વાદશભિઃ કિટ્ટં ભિન્નં દેહાત્પૃથગ્ભવેત્ । કર્ણાક્ષિનાસિકા જિહ્વા દન્તનાભિવપુર્ગુદમ્ ॥ ૨,૩૨.

કચરો બાર પ્રકારનો છે, જે શરીરથી અલગ થાય છે; કાન, આંખ, નાક, જીભ, દાંત, નાભિ, ચામડી અને ગુદા —

નખા મલાશ્રયા હ્યેતે વિણ્મૂત્રઞ્ચેત્યનન્તકમ્ । શુક્રશોણિતસંયોગાદેતત્ષાટ્કૌશિકં સ્મૃતમ્ ॥ ૨,૩૨.

નખ પણ કચરાના સ્થાનો છે, જેમ કે વિસર્જન અને મૂત્ર પણ છે; શુક્ર અને રક્તના સંયોગથી આ છ પ્રકારનું અવશેષ કહેવાય છે.

રોમ્ણાં કોટ્યસ્તથા તિસ્રોઽપ્યર્ધકોટિ સમન્વિતાઃ । દ્વાત્રિંશદ્દશનાઃ પ્રોક્તાઃ સામાન્યાદ્વિનતાસુત ॥ ૨,૩૨.

સાત લાખ વાળ અને વીસ નખ હોય છે; વિનતા પુત્ર, સામાન્ય રીતે બત્રીસ દાંત ગણાય છે.

સપ્ત લક્ષાણિ કેશાઃ સ્યુર્નખાઃ પ્રોક્તાસ્તુ વિંશતિઃ । માંસં પલસહસ્રૈકં સામાન્યાદ્દેહસંસ્થિતમ્ ॥ ૨,૩૨.

સાત લાખ વાળ અને વીસ નખ કહેવાયા છે; શરીરમાં સામાન્ય રીતે એક હજાર પલ જેટલું માંસ હોય છે.

રક્તં પલશતં તાર્ક્ષ્યં બુદ્ધમેવ પુરાતનૈઃ । પલાનિ દશ મેદશ્ચ ત્વચા ચૈવ તુ તત્સમા ॥ ૨,૩૨.

તાર્ક્ષ્ય, રક્ત એકસો પલ જેટલું છે, એવું પૂર્વજોએ કહ્યું છે; ચરબી દસ પલ જેટલી છે અને ચામડી પણ એટલી જ ગણાય છે.

પલદ્વાદશકં મજ્જા મહારક્તં પલત્રયમ્ । શુક્રં દ્વિકુડવં જ્ઞેયં શોણિતં કુડવં સ્મૃતમ્ ॥ ૨,૩૨.

મજ્જા બાર પલ જેટલી, મોટું રક્ત ત્રણ પલ જેટલું; શુક્ર બે કુડવ જેટલું અને રક્ત એક કુડવ કહેવાય છે.

શ્લેષ્માણશ્ચ ષડૂર્ધ્વઞ્ચ વિણ્મૂત્રં તત્પ્રમાણતઃ । અસ્થ્નાં હિ હ્યધિકં પ્રોક્તં ષષ્ટ્યુત્તરશતત્રયાત્ ॥ ૨,૩૨.

છ પલ શ્લેષ્મા અને તેટલું જ વિસર્જન અને મૂત્ર; હાડકાં ત્રણસો સાઠ જેટલા વધુ ગણાય છે.

એવં પિણ્ડઃ સમાખ્યાતો વૈભવં સમ્પ્રચક્ષ્મહે । સુખં દુઃ ખં ભયં ક્ષેમં કર્મણૈવ હિ પ્રાપ્યતે ॥ ૨,૩૨.

આ રીતે શરીરનું વર્ણન થયું; હવે તેના વૈભવની વાત કહું છું. સુખ, દુઃખ, ભય અને સુરક્ષા બધું કર્મથી જ મળે છે.

અધોમુખં ચોર્ધ્વપાદં ગર્ભાદ્વાયુઃ પ્રકર્ષતિ । તલે તુ કરયોર્ન્યસ્ય વર્ધતે જાનુપાર્શ્વયોઃ ॥ ૨,૩૨.

વાયુ ગર્ભમાં રહેલા શિશુને માથું નીચે અને પગ ઉપર રાખી ખેંચે છે; હાથ તળવીએ મુકતાં, તે ઘૂંટણની બાજુએ વધે છે.

અઙ્ગુષ્ઠૌ ચોપરિ ન્યસ્તૌ જાન્વોરથ કરાઙ્ગુલી । જાનુપૃષ્ઠે તથા નેત્રે જાનુમધ્યે ચ નાસિકા ॥ ૨,૩૨.

અંગૂઠા ઉપર મુકાય છે, હાથની આંગળીઓ પણ ઘૂંટણ પાસે રહે છે; આંખો ઘૂંટણની પાછળ અને નાક ઘૂંટણની વચ્ચે હોય છે.

એવં વૃદ્ધિં ક્રમાદ્યાતિ જન્તુઃ સ્ત્રીગર્ભસંસ્થિતઃ । કાઠિન્યમસ્થીન્યાયાન્તિ ભુક્તપીતેન જીવતિ ॥ ૨,૩૨.

આ રીતે સ્ત્રીના ગર્ભમાં રહેલો જીવ ધીરે ધીરે વિકસે છે; હાડકાંની કઠિનતા આવે છે અને ખાધા-પીધાથી જીવતો રહે છે.

નાડી વાપ્યાયની નામ નાભ્યાં તત્ર નિબધ્યતે । સ્ત્રીણાં તથાન્ત્રસુષિરે સ નિબદ્ધઃ પ્રજાયતે ॥ ૨,૩૨.

નાભિ પાસે વાપ્યાયની નામની નાડી બંધાયેલી હોય છે; સ્ત્રીઓમાં તે આંતરડાની ખોખમાં સ્થિર થાય છે અને ત્યાંથી જન્મ થાય છે.

ક્રામન્તિ ભુક્તપીતાનિ સ્ત્રીણાં ગર્ભોદરે તથા । તૈરાપ્યાયિતદેહોઽસૌ જન્તુર્વૃદ્ધિમુપૈતિ ચ ॥ ૨,૩૨.

સ્ત્રીઓ જે ખાવા-પીવાનું લે છે, એ બધું તેમના ગર્ભમાં જાય છે. એથી જ ગર્ભમાં રહેલો જીવ પોષાય છે અને ધીમે ધીમે વધે છે.

સ્મૃત્યસ્તત્ર પ્રયાન્ત્યસ્ય બહ્વ્યઃ સંસારભૂતયઃ । તતો નિર્વેદમાયાતિ પીડ્યમાન ઇતસ્તતઃ ॥ ૨,૩૨.

ત્યાં, એ જીવને અનેક જૂના જન્મોની યાદો આવે છે, જે સંસારના મૂળ છે. એ રીતે, અહીં-અહીં દુઃખ પામતો, એમાં ઉદાસીનતા આવે છે.

પુનર્નૈવં કરિષ્યામિ ભુક્તમાત્ર ઇહોદરાત્ । તથાતથા યતિષ્યામિ ગર્ભં નાપ્નોમ્યહં યથા ॥ ૨,૩૨.

'હું ફરી આવું કઈં નહીં કરું,' એમ ગર્ભમાં ખાવા પછી વિચાર કરે છે. 'હું એવું બધું કરીશ કે ફરી ગર્ભમાં ન જવું પડે.'

ઇતિ સઞ્ચિન્તયઞ્જીવો સ્મૃત્વા જન્મશતાનિ વૈ । યાનિ પૂર્વાનુભૂતાનિ દેવભૂતાત્મજાનિ વૈ ॥ ૨,૩૨.

આ રીતે વિચારતો જીવ, દેવ, ભૂત કે માનવ તરીકે જે અનેક જન્મો લીધા છે, એ બધાની યાદ કરે છે.

તતઃ કાલક્રમાજ્જન્તુઃ પરિવર્ત્યત્વધોમુખઃ । નવમે દશમે વાપિ માસિ સંજાયતે તતઃ ॥ ૨,૩૨.

પછી સમય જતાં, એ જીવનું મોઢું નીચે તરફ વળે છે, અને નવમા કે દસમો મહિનો આવે ત્યારે જન્મે છે.

નિષ્ક્રમ્યમાણો વાતેન પ્રાજાપત્યેન પીડ્યતે । નિષ્ક્રમતે ચ વિલપંસ્તદા દુઃખનિપીડિતઃ ॥ ૨,૩૨.

જ્યારે પ્રજાપતિના વાયુથી બહાર નીકળે છે, ત્યારે એને ઘણું દુઃખ થાય છે. એ દુઃખથી રડતો બહાર આવે છે.

નિષ્ક્રામંશ્ચોદરાન્મૂર્છામસહ્યાં પ્રતિપદ્યતે । પ્રાપ્નોતિ ચેતનાં ચાસૌ વાયુસ્પર્શસુખાન્વિતઃ ॥ ૨,૩૨.

ગર્ભમાંથી નીકળતાં એ અસહ્ય બેભાનપણે પામે છે. પછી વાયુનો સ્પર્શ થતાં, એ ફરી હોંશમાં આવે છે અને થોડું આરામ અનુભવે છે.

તતસ્તં વૈષ્ણવી માયા સમાસ્કન્દતિ મોહિની । તયા વિમોહિતાત્માસૌ જ્ઞાનભ્રંશમવાપ્નુતે ॥ ૨,૩૨.

પછી, વિષ્ણુની મોહક માયા એને ઘેરી લે છે. એ માયાથી ભટકાઈને, એનું જ્ઞાન ગુમાઈ જાય છે.

ભ્રષ્ટજ્ઞાનં બાલભાવે તતો જન્તુઃ પ્રપદ્યતે । તતઃ કૌમારકાવસ્થાં યૌવનં વૃદ્ધતામપિ ॥ ૨,૩૨.

જ્ઞાન ગુમાવ્યા પછી, એ જીવ બાળપણમાં પ્રવેશે છે. પછી એ બાળાવસ્થા, કિશોરાવસ્થા, યુવાની અને વૃદ્ધાવસ્થામાં જાય છે.

પુનશ્ચ તદ્વન્મરણં જન્મ પ્રાપ્નોતિ માનવઃ । તતઃ સંસારચક્રેઽસ્મિન્ ભ્રામ્યતે ઘટયન્ત્રવત્ ॥ ૨,૩૨.

ફરી એ જ રીતે, માણસને જન્મ અને મૃત્યુ મળે છે. એ રીતે સંસારના ચક્રમાં, ઘડિયાળના ચક્ર જેવો ફરતો રહે છે.

કદાચિત્સ્વર્ગમાપ્નોતિ કદાચિન્નિરયં નરઃ । સ્વર્ગં ચ નિરયં ચૈવ સ્વકર્મફલમશ્નુતે ॥ ૨,૩૨.

ક્યારેક માણસ સ્વર્ગ પામે છે, ક્યારેક નરક. પોતાના કર્મના ફળથી એ સ્વર્ગ અને નરકનો અનુભવ કરે છે.

કદાચિદ્ભુક્તકર્મા ચ ભુવં સ્વલ્પેન ગચ્છતિ । સ્વર્લોકે નરકે ચૈવ ભુક્તપ્રાયે દ્વિજોત્તમાઃ ॥ ૨,૩૨.

ક્યારેક, કર્મ ફળીભૂત થઈ જાય પછી, એ થોડા સમય માટે પૃથ્વી પર આવે છે. સ્વર્ગ કે નરકના ફળ લગભગ પૂરા થાય ત્યારે, એ પાછો આવે છે.

નરકેષુ મહદ્દુઃખમેતદ્યત્સ્વર્ગવાસિનઃ । દૃશ્યતે નાત્ર મોદન્તે પાત્યમાનાસ્તુ નારકૈઃ ॥ ૨,૩૨.

નરકમાં બહુ મોટું દુઃખ છે, જે સ્વર્ગવાસીઓ જોઈ શકે છે. ત્યાં કોઈ આનંદ નથી, નરકવાસીઓ વચ્ચે પાડી દેવામાં આવે છે.

સ્વર્ગેઽપિ દુઃ ખમતુલં યદારોહણકાલતઃ । પ્રભૃત્યહં પતિષ્યામીત્યેતન્મનસિ વર્તતે ॥ ૨,૩૨.

સ્વર્ગમાં પણ, ત્યાંથી પડી જવાની ચિંતા સતત મનમાં રહે છે, એટલે ત્યાંનું દુઃખ પણ અનન્ય છે.