ગરુડપુરાણમ્

લાલા મૂત્રં તથા શુક્રં મજ્જાર રક્તઞ્ચ પઞ્ચમમ્ । આપઃ પઞ્ચગુણાઃ પ્રોક્તા જ્ઞાતવ્યાસ્તે પ્રયત્નતઃ ॥ ૨,૩૨.

લાળ, મૂત્ર, વીર્ય, મજ્જા અને લોહી—આ પાણીના પાંચ ગુણો ગણાય છે, જેને ધ્યાનપૂર્વક જાણવું જોઈએ.

ક્ષુધા તૃષા તથા નિદ્રા આલસ્યં કાન્તિરેવ ચ । તેજઃ પઞ્ચગુણં પ્રોક્તં તાર્ક્ષ્ય સર્વત્રયોગિભિઃ ॥ ૨,૩૨.

ભૂખ, તરસ, ઊંઘ, આળસ અને તેજ—આ અગ્નિના પાંચ ગુણો છે, હે તાર્ક્ષ્ય, જે બધા યોગીઓએ કહ્યા છે.

રાગદ્વેષૌ તથા લજ્જા ભયં મોહસ્તથૈવ ચ । ઇત્યેતત્કથિતં તાર્ક્ષ્ય વાયુજં ગુણપઞ્ચકમ્ ॥ ૨,૩૨.

રાગ, દ્વેષ, શરમ, ભય અને મોહ—આ વાયુના પાંચ ગુણો કહેવાયા છે, હે તાર્ક્ષ્ય.

આકુઞ્ચનં ધાવનઞ્ચ લઙ્ઘનઞ્ચ પ્રસારણમ્ । નિરોધઃ પઞ્ચમઃ પ્રોક્તો વાયોઃ પઞ્ચ ગુણાઃ સ્મૃતાઃ ॥ ૨,૩૨.

સંકોચાવું, દોડવું, ઉછાળવું, ખેંચવું અને પાંચમું રોકવું—આ વાયુના પાંચ ગુણો ગણાય છે.

ઘોષશ્ચિન્તા ચ ગામ્ભીર્યં શ્રવણં સત્યસંક્રમઃ । આકાશસ્ય ગુણાઃ પઞ્ચ જ્ઞાતવ્યાસ્તાર્ક્ષ્ય યત્નતઃ ॥ ૨,૩૨.

ધ્વનિ, વિચાર, ઊંડાણ, સાંભળવું અને સાચી વાત પહોંચાડવી—આ આકાશના પાંચ ગુણો છે, હે તાર્ક્ષ્ય, જેને ધ્યાનથી જાણવું જોઈએ.

શ્રોત્રં ત્વક્ચક્ષુષી જિહ્વા નાસા બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ ચ । પાણી પાદૌ ગુદં પ્રાક્ચ ગુહ્યં કર્મેન્દ્રિયાણિ ચ ॥ ૨,૩૨.

કાન, ચામડી, આંખ, જીભ અને નાક જ્ઞાન ઇન્દ્રિયો છે; હાથ, પગ, ગુદા અને ગુપ્તાંગ કર્મ ઇન્દ્રિયો છે.

ઇડાચ પિઙ્ગલા ચૈવ સુષુમ્ણા ચ તૃતીયકા । ગાન્ધારી ગજજિહ્વા ચ પૂષા ચૈવ યશા તથા ॥ ૨,૩૨.

ઇડા, પિંગલા અને ત્રીજી સુષુમ્ના; ગાંધારી, ગજજિહ્વા, પૂષા અને યશા પણ છે.

અલમ્બુષા કુહૂશ્ચૈવ શઙ્ખિની દશમી સ્મૃતા । પિણ્ડ મધ્યે સ્થિતા હ્યેતાઃ પ્રધાના દશ નાડયઃ ॥ ૨,૩૨.

અલંબુષા, કુહૂ, શંખિની અને દશમી — આ દસ મુખ્ય નાડીઓ શરીરના મધ્યમાં વસે છે.

પ્રાણાપાનૌ સમાનશ્ચ ઉદાનો વ્યાન એવ ચ । નાગઃ કૂર્મશ્ચ કૃકરો દેવદત્તો ધનઞ્જયઃ ॥ ૨,૩૨.

પ્રાણ, અપાન, સમાન, ઉદાન, વ્યાન, અને સાથે નાગ, કૂર્મ, કૃકર, દેવદત્ત અને ધનંજય —

ઇત્યેતે વાયવઃ પ્રોક્તા દશ દેહેષુ સુસ્થિતાઃ । કેવલં ભુક્તમન્નઞ્ચ પુષ્ટિદં સર્વદેહિનામ્ ॥ ૨,૩૨.

આ દસ વાયુઓ શરીરમાં સારી રીતે સ્થિર છે; માત્ર ખાધેલું અન્ન જ સર્વ જીવોને પોષણ આપે છે.

નયતે પ્રાણદો વાયુઃ શરીરે સર્વસન્ધિષુ । આહારો ભુક્તમાત્રસ્તુ વાયુના ક્રિયતે દ્વિધા ॥ ૨,૩૨.

પ્રાણવાયુ આખા શરીરના સાંધા-સાંધામાં ખોરાક પહોંચાડે છે; ખોરાક ખાધા પછી તરત જ વાયુ દ્વારા તે બે ભાગે વહેંચાય છે.

સ પ્રવિશ્ય ગુહે સમ્યક્પૃથગન્નં પૃથગ્જલમ્ । ઊર્ધ્વમગ્નેર્જલં કૃત્વા તદન્નઞ્ચ જલોપરિ ॥ ૨,૩૨.

પછી તે શરીરના ખોખામાં જઈને ખોરાક અને પાણી અલગ કરે છે; પાણી અગ્નિ ઉપર અને ખોરાક પાણી ઉપર રાખે છે.

અગ્નેશ્ચાધઃ સ્વયં પ્રાણસ્તમગ્નિઞ્ચ ધમેચ્છનૈઃ । વાયુના ધમ્યમાનોઽગ્નિઃ પૃથક્કિટ્ટં પૃથગ્રસમ્ ॥ ૨,૩૨.

અગ્નિની નીચે પ્રાણવાયુ પોતે રહે છે અને ધીમે ધીમે અગ્નિને ઉશ્કેરે છે; વાયુથી ઉશ્કેરાતા અગ્નિ દ્વારા કચરો અને રસ અલગ થાય છે.

મલૈર્દ્વાદશભિઃ કિટ્ટં ભિન્નં દેહાત્પૃથગ્ભવેત્ । કર્ણાક્ષિનાસિકા જિહ્વા દન્તનાભિવપુર્ગુદમ્ ॥ ૨,૩૨.

કચરો બાર પ્રકારનો છે, જે શરીરથી અલગ થાય છે; કાન, આંખ, નાક, જીભ, દાંત, નાભિ, ચામડી અને ગુદા —

નખા મલાશ્રયા હ્યેતે વિણ્મૂત્રઞ્ચેત્યનન્તકમ્ । શુક્રશોણિતસંયોગાદેતત્ષાટ્કૌશિકં સ્મૃતમ્ ॥ ૨,૩૨.

નખ પણ કચરાના સ્થાનો છે, જેમ કે વિસર્જન અને મૂત્ર પણ છે; શુક્ર અને રક્તના સંયોગથી આ છ પ્રકારનું અવશેષ કહેવાય છે.

રોમ્ણાં કોટ્યસ્તથા તિસ્રોઽપ્યર્ધકોટિ સમન્વિતાઃ । દ્વાત્રિંશદ્દશનાઃ પ્રોક્તાઃ સામાન્યાદ્વિનતાસુત ॥ ૨,૩૨.

સાત લાખ વાળ અને વીસ નખ હોય છે; વિનતા પુત્ર, સામાન્ય રીતે બત્રીસ દાંત ગણાય છે.

સપ્ત લક્ષાણિ કેશાઃ સ્યુર્નખાઃ પ્રોક્તાસ્તુ વિંશતિઃ । માંસં પલસહસ્રૈકં સામાન્યાદ્દેહસંસ્થિતમ્ ॥ ૨,૩૨.

સાત લાખ વાળ અને વીસ નખ કહેવાયા છે; શરીરમાં સામાન્ય રીતે એક હજાર પલ જેટલું માંસ હોય છે.

રક્તં પલશતં તાર્ક્ષ્યં બુદ્ધમેવ પુરાતનૈઃ । પલાનિ દશ મેદશ્ચ ત્વચા ચૈવ તુ તત્સમા ॥ ૨,૩૨.

તાર્ક્ષ્ય, રક્ત એકસો પલ જેટલું છે, એવું પૂર્વજોએ કહ્યું છે; ચરબી દસ પલ જેટલી છે અને ચામડી પણ એટલી જ ગણાય છે.

પલદ્વાદશકં મજ્જા મહારક્તં પલત્રયમ્ । શુક્રં દ્વિકુડવં જ્ઞેયં શોણિતં કુડવં સ્મૃતમ્ ॥ ૨,૩૨.

મજ્જા બાર પલ જેટલી, મોટું રક્ત ત્રણ પલ જેટલું; શુક્ર બે કુડવ જેટલું અને રક્ત એક કુડવ કહેવાય છે.

શ્લેષ્માણશ્ચ ષડૂર્ધ્વઞ્ચ વિણ્મૂત્રં તત્પ્રમાણતઃ । અસ્થ્નાં હિ હ્યધિકં પ્રોક્તં ષષ્ટ્યુત્તરશતત્રયાત્ ॥ ૨,૩૨.

છ પલ શ્લેષ્મા અને તેટલું જ વિસર્જન અને મૂત્ર; હાડકાં ત્રણસો સાઠ જેટલા વધુ ગણાય છે.

એવં પિણ્ડઃ સમાખ્યાતો વૈભવં સમ્પ્રચક્ષ્મહે । સુખં દુઃ ખં ભયં ક્ષેમં કર્મણૈવ હિ પ્રાપ્યતે ॥ ૨,૩૨.

આ રીતે શરીરનું વર્ણન થયું; હવે તેના વૈભવની વાત કહું છું. સુખ, દુઃખ, ભય અને સુરક્ષા બધું કર્મથી જ મળે છે.

અધોમુખં ચોર્ધ્વપાદં ગર્ભાદ્વાયુઃ પ્રકર્ષતિ । તલે તુ કરયોર્ન્યસ્ય વર્ધતે જાનુપાર્શ્વયોઃ ॥ ૨,૩૨.

વાયુ ગર્ભમાં રહેલા શિશુને માથું નીચે અને પગ ઉપર રાખી ખેંચે છે; હાથ તળવીએ મુકતાં, તે ઘૂંટણની બાજુએ વધે છે.

અઙ્ગુષ્ઠૌ ચોપરિ ન્યસ્તૌ જાન્વોરથ કરાઙ્ગુલી । જાનુપૃષ્ઠે તથા નેત્રે જાનુમધ્યે ચ નાસિકા ॥ ૨,૩૨.

અંગૂઠા ઉપર મુકાય છે, હાથની આંગળીઓ પણ ઘૂંટણ પાસે રહે છે; આંખો ઘૂંટણની પાછળ અને નાક ઘૂંટણની વચ્ચે હોય છે.

એવં વૃદ્ધિં ક્રમાદ્યાતિ જન્તુઃ સ્ત્રીગર્ભસંસ્થિતઃ । કાઠિન્યમસ્થીન્યાયાન્તિ ભુક્તપીતેન જીવતિ ॥ ૨,૩૨.

આ રીતે સ્ત્રીના ગર્ભમાં રહેલો જીવ ધીરે ધીરે વિકસે છે; હાડકાંની કઠિનતા આવે છે અને ખાધા-પીધાથી જીવતો રહે છે.

નાડી વાપ્યાયની નામ નાભ્યાં તત્ર નિબધ્યતે । સ્ત્રીણાં તથાન્ત્રસુષિરે સ નિબદ્ધઃ પ્રજાયતે ॥ ૨,૩૨.

નાભિ પાસે વાપ્યાયની નામની નાડી બંધાયેલી હોય છે; સ્ત્રીઓમાં તે આંતરડાની ખોખમાં સ્થિર થાય છે અને ત્યાંથી જન્મ થાય છે.

ક્રામન્તિ ભુક્તપીતાનિ સ્ત્રીણાં ગર્ભોદરે તથા । તૈરાપ્યાયિતદેહોઽસૌ જન્તુર્વૃદ્ધિમુપૈતિ ચ ॥ ૨,૩૨.

સ્ત્રીઓ જે ખાવા-પીવાનું લે છે, એ બધું તેમના ગર્ભમાં જાય છે. એથી જ ગર્ભમાં રહેલો જીવ પોષાય છે અને ધીમે ધીમે વધે છે.

સ્મૃત્યસ્તત્ર પ્રયાન્ત્યસ્ય બહ્વ્યઃ સંસારભૂતયઃ । તતો નિર્વેદમાયાતિ પીડ્યમાન ઇતસ્તતઃ ॥ ૨,૩૨.

ત્યાં, એ જીવને અનેક જૂના જન્મોની યાદો આવે છે, જે સંસારના મૂળ છે. એ રીતે, અહીં-અહીં દુઃખ પામતો, એમાં ઉદાસીનતા આવે છે.

પુનર્નૈવં કરિષ્યામિ ભુક્તમાત્ર ઇહોદરાત્ । તથાતથા યતિષ્યામિ ગર્ભં નાપ્નોમ્યહં યથા ॥ ૨,૩૨.

'હું ફરી આવું કઈં નહીં કરું,' એમ ગર્ભમાં ખાવા પછી વિચાર કરે છે. 'હું એવું બધું કરીશ કે ફરી ગર્ભમાં ન જવું પડે.'

ઇતિ સઞ્ચિન્તયઞ્જીવો સ્મૃત્વા જન્મશતાનિ વૈ । યાનિ પૂર્વાનુભૂતાનિ દેવભૂતાત્મજાનિ વૈ ॥ ૨,૩૨.

આ રીતે વિચારતો જીવ, દેવ, ભૂત કે માનવ તરીકે જે અનેક જન્મો લીધા છે, એ બધાની યાદ કરે છે.