ગરુડપુરાણમ્

તસ્મિન્નુપ્ત્વા નરઃ સ્વામી સમ્યક્ફલમવાપ્નુયાત્ । તસ્યાશ્ચૈવાતપો વર્જ્ય શીતલં કેવલં ચરેત્ ॥ ૨,૩૨.

આ રીતે પુરુષે બીજ રોપે તો યોગ્ય ફળ મળે છે. અને સ્ત્રીને ગરમીથી બચવું જોઈએ, માત્ર ઠંડકમાં રહેવું.

તામ્બૂલપુષ્પશ્રીખણ્ડૈઃ સંયુક્તઃ શુચિવસ્ત્રભૃત્ । ધર્મમાદાય મનસિ સુતલ્પં સંવિશેત્પુમાન્ ॥ ૨,૩૨.

પાન, ફૂલ અને ચંદનથી શોભિત, સ્વચ્છ વસ્ત્ર પહેરી, મનમાં ધર્મ રાખી, પુરુષે સારા શયન પર જવું જોઈએ.

નિષેકસમયે યાદૃઙ્નરચિત્તવિકલ્પના । તાદૃક્સ્વભાવસમ્ભૂતિર્જન્તુર્વિશતિ કુક્ષિગઃ ॥ ૨,૩૨.

ગર્ભધારણ સમયે પુરુષના મનમાં જે વિચારો હોય, એ પ્રમાણે જ જીવનું સ્વરૂપ ગર્ભમાં જાય છે.

શુક્રશોણિતસંયોગે પિણ્ડોત્પત્તિઃ પ્રજાયતે । વર્ધતે જઠરે જન્તુસ્તારાપતિરિવામ્બરે ॥ ૨,૩૨.

શુક્ર અને રક્તના મિલનથી ગર્ભ બને છે. ગર્ભમાં જીવ આકાશમાં ચંદ્ર જેવો વધે છે.

ચૈતન્યં બીજરૂપં હિ શુક્રે નિત્યં વ્યવસ્થિતમ્ । કામશ્ચિત્તઞ્ચ શુક્રઞ્ચ યદા હ્યેકત્વમાપ્નુયુઃ ॥ ૨,૩૨.

શુક્રમાં ચેતનાનું બીજરૂપે હમેશા નિવાસ છે. જ્યારે કામ, મન અને શુક્ર એક થાય—

તદા દ્રાવમવાપ્નોતિ યોષાગર્ભાશયે નરઃ । રક્તાધિક્યે ભવેન્નારી શુક્રાધિક્યે ભવેત્પુમાન્ ॥ ૨,૩૨.

—ત્યારે સ્ત્રીના ગર્ભમાં પુરુષ પ્રવેશીને દ્રવરૂપ થાય છે. રક્ત વધારે હોય તો પુત્રી, શુક્ર વધારે હોય તો પુત્ર થાય છે.

શુક્રશોણિતયો સામ્યે ગર્ભાઃ ષણ્ડત્વમાપ્નુયુઃ । અહોરાત્રેણ કલિલં બુદ્વદં પઞ્ચભિર્દિનૈઃ ॥ ૨,૩૨.

શુક્ર અને રક્ત બન્ને સમાન હોય તો ગર્ભ નપુંસક બને છે. એક દિવસ-રાતે ગાંઠ બને છે અને પાંચ દિવસમાં કળી જેવું થાય છે.

ચતુર્દશે ભવેન્માંસં મિશ્રધાતુસમન્વિતમ્ । ઘનં માંસઞ્ચ વિંશાહે ગર્ભસ્થો વર્ધતે ક્રમાત્ ॥ ૨,૩૨.

ચૌદમા દિવસે મસ અને બીજા ધાતુઓ સાથે મિશ્ર થાય છે. વીસમા દિવસે ગર્ભમાં ઘન મસ ધીમે ધીમે વધે છે.

પઞ્ચવિંશતિમે ચાહ્નિ બલં પુષ્ટિશ્ચ જાયતે । તથા માસે તુ સમ્પૂર્ણે પઞ્ચતત્ત્વં નિધારયેત્ ॥ ૨,૩૨.

પંચવીસમા દિવસે બળ અને પોષણ આવે છે. અને એક મહિનો પૂરો થાય ત્યારે પાંચ તત્વો સ્થિર થાય છે.

માસદ્વયે તુ સઞ્જાતે ત્વચા મેદશ્ચ જાયતે । મજ્જાસ્થીનિ ત્રિભિર્માસૈઃ કેશાઙ્ગુલ્યશ્ચતુર્થકે ॥ ૨,૩૨.

બે મહિના પૂરા થાય ત્યારે ચામડી અને ચરબી બને છે; ત્રીજા મહિને મજ્જા અને હાડકાં, અને ચોથા મહિને વાળ અને નખ ઉગે છે.

કર્ણૌ ચ નાસિકે વક્ષો જાયેરન્માસિ પઞ્ચમે । કણ્ઠરન્ધ્રોદરં ષષ્ઠે ગુહ્યાદિર્માસિ સપ્તમે ॥ ૨,૩૨.

પાંચમા મહિને કાન, નાક અને છાતી બને છે; છઠ્ઠા મહિને ગળું, અંદરના ખાડા અને પેટ, અને સાતમા મહિને ગુપ્તાંગ અને બીજા અંગો તૈયાર થાય છે.

અઙ્ગપ્રત્યઙ્ગસમ્પૂર્ણો ગર્ભો માસૈરથાષ્ટભિઃ । અષ્ટમે ચલતે જીવો ધાત્રીગર્ભે પુનઃ પુનઃ । નવમેમાસિ સમ્પ્રાપ્તે ગર્ભસ્થૌજૌ દૃઢં ભવેત્ ॥ ૨,૩૨.

આઠ મહિના સુધીમાં ગર્ભમાં બધા અંગો અને ભાગો પૂર્ણ થાય છે; આઠમા મહિને આત્મા વારંવાર માતાના ગર્ભમાં હલનચલન કરે છે; નવમા મહિનો આવે ત્યારે ગર્ભનું બળ મજબૂત બને છે.

ચિકિત્સા જાયતે તસ્ય ગર્ભવાસપરિક્ષયે । નારી વાથ નરો વાથ નપુંસ્ત્વં વાભિજાયતે ॥ ૨,૩૨.

ગર્ભાવસ્થાનો સમય પૂરો થાય ત્યારે જન્મ થાય છે; પછી સ્ત્રી, પુરુષ કે નપુંસક જન્મે છે.

શક્તિત્રયં વિશાલાક્ષં ષાટ્કૌશિકસમાયુતમ્ । પઞ્ચેન્દ્રિયસમોપેતં દશનાડીવિભૂષિતમ્ ॥ ૨,૩૨.

તેમાં ત્રણ શક્તિઓ, વિશાળ આંખો, છ આવરણ, પાંચ ઇન્દ્રિયો અને દસ નાડીઓ હોય છે.

દશપ્રાણગુણોપેતં યો જાનાતિ સ યોગવિત્ । મજ્જાસ્થિશુક્રમાંસાનિ રોમ રક્તં બલં તથા ॥ ૨,૩૨.

દસ પ્રાણો ધરાવતો—જે આ જાણે છે તે યોગ જાણનાર કહેવાય છે—મજ્જા, હાડકાં, વીર્ય, માંસ, વાળ, લોહી અને બળ પણ તેમાં હોય છે.

ષાટ્કૌશિકમિદં પિણ્ડં સ્યાજ્જન્તોઃ પાઞ્ચભૌતિકમ્ । નવમે દશમે માસિ જાયતે પાઞ્ચભૌતિકઃ ॥ ૨,૩૨.

આ છ આવરણવાળો પિંડ પાંચ તત્વોથી બનેલો છે; નવમા કે દસમા મહિને એ પાંચ તત્વોથી બનેલો જીવ જન્મે છે.

સૂતિવાતૈઃ સમાકૃષ્ટઃ પીડયા વિહ્વલીકૃતઃ । પુષ્ટો નાડ્યાઃ સુષુમ્ણાયા યોષિદ્ગર્ભસ્થિતસ્ત્વરન્ ॥ ૨,૩૨.

જન્મના વાયુઓથી ખેંચાયેલી, દુખથી પીડાયેલી અને સુષુમ્ના નાડીથી પોષાયેલી એ સ્ત્રીના ગર્ભમાં રહેલી આત્મા ઝડપથી બહાર આવવા તત્પર થાય છે.

thumb|પઞ્ચમહાભૂતાનિ ક્ષિતિર્વારિ હવિર્ભોક્તા પવનાકાશમેવ ચ । એભિર્ભૂતૈઃ પીડિતસ્તુ નિબદ્ધઃ સ્નાયુબન્ધનૈઃ ॥ ૨,૩૨.

પૃથ્વી, પાણી, અગ્નિ, વાયુ અને આકાશ—આ પાંચ મહાભૂતોથી એ પીડાય છે અને સ્નાયુઓના બંધનથી બંધાયેલો રહે છે.

મૂલભૂતા ઇમે પ્રોક્તાઃ સપ્ત નાડ્યન્તરે સ્થિતાઃ । ત્વચાસ્થિનાડ્યો રોમાણિ માંસઞ્ચૈવાત્ર પઞ્ચમમ્ ॥ ૨,૩૨.

આને સાત મૂળ તત્વો કહેવામાં આવ્યા છે, જે નાડીઓમાં સ્થિત છે: ચામડી, હાડકાં, વાળ, માંસ અને પાંચમું પણ અહીં છે.

એતે પઞ્ચ ગુણાઃ પ્રોક્તા મયા ભૂમેઃ ખગેશ્વર । યથા પઞ્ચ ગુણાશ્ચાપસ્તથા તચ્છૃણુ કાશ્યપ ॥ ૨,૩૨.

પૃથ્વીના આ પાંચ ગુણો મેં સમજાવ્યા, હે ખગરાજ; હવે પાણીના પાંચ ગુણો સાંભળ, હે કાશ્યપ.

લાલા મૂત્રં તથા શુક્રં મજ્જાર રક્તઞ્ચ પઞ્ચમમ્ । આપઃ પઞ્ચગુણાઃ પ્રોક્તા જ્ઞાતવ્યાસ્તે પ્રયત્નતઃ ॥ ૨,૩૨.

લાળ, મૂત્ર, વીર્ય, મજ્જા અને લોહી—આ પાણીના પાંચ ગુણો ગણાય છે, જેને ધ્યાનપૂર્વક જાણવું જોઈએ.

ક્ષુધા તૃષા તથા નિદ્રા આલસ્યં કાન્તિરેવ ચ । તેજઃ પઞ્ચગુણં પ્રોક્તં તાર્ક્ષ્ય સર્વત્રયોગિભિઃ ॥ ૨,૩૨.

ભૂખ, તરસ, ઊંઘ, આળસ અને તેજ—આ અગ્નિના પાંચ ગુણો છે, હે તાર્ક્ષ્ય, જે બધા યોગીઓએ કહ્યા છે.

રાગદ્વેષૌ તથા લજ્જા ભયં મોહસ્તથૈવ ચ । ઇત્યેતત્કથિતં તાર્ક્ષ્ય વાયુજં ગુણપઞ્ચકમ્ ॥ ૨,૩૨.

રાગ, દ્વેષ, શરમ, ભય અને મોહ—આ વાયુના પાંચ ગુણો કહેવાયા છે, હે તાર્ક્ષ્ય.

આકુઞ્ચનં ધાવનઞ્ચ લઙ્ઘનઞ્ચ પ્રસારણમ્ । નિરોધઃ પઞ્ચમઃ પ્રોક્તો વાયોઃ પઞ્ચ ગુણાઃ સ્મૃતાઃ ॥ ૨,૩૨.

સંકોચાવું, દોડવું, ઉછાળવું, ખેંચવું અને પાંચમું રોકવું—આ વાયુના પાંચ ગુણો ગણાય છે.

ઘોષશ્ચિન્તા ચ ગામ્ભીર્યં શ્રવણં સત્યસંક્રમઃ । આકાશસ્ય ગુણાઃ પઞ્ચ જ્ઞાતવ્યાસ્તાર્ક્ષ્ય યત્નતઃ ॥ ૨,૩૨.

ધ્વનિ, વિચાર, ઊંડાણ, સાંભળવું અને સાચી વાત પહોંચાડવી—આ આકાશના પાંચ ગુણો છે, હે તાર્ક્ષ્ય, જેને ધ્યાનથી જાણવું જોઈએ.

શ્રોત્રં ત્વક્ચક્ષુષી જિહ્વા નાસા બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ ચ । પાણી પાદૌ ગુદં પ્રાક્ચ ગુહ્યં કર્મેન્દ્રિયાણિ ચ ॥ ૨,૩૨.

કાન, ચામડી, આંખ, જીભ અને નાક જ્ઞાન ઇન્દ્રિયો છે; હાથ, પગ, ગુદા અને ગુપ્તાંગ કર્મ ઇન્દ્રિયો છે.

ઇડાચ પિઙ્ગલા ચૈવ સુષુમ્ણા ચ તૃતીયકા । ગાન્ધારી ગજજિહ્વા ચ પૂષા ચૈવ યશા તથા ॥ ૨,૩૨.

ઇડા, પિંગલા અને ત્રીજી સુષુમ્ના; ગાંધારી, ગજજિહ્વા, પૂષા અને યશા પણ છે.

અલમ્બુષા કુહૂશ્ચૈવ શઙ્ખિની દશમી સ્મૃતા । પિણ્ડ મધ્યે સ્થિતા હ્યેતાઃ પ્રધાના દશ નાડયઃ ॥ ૨,૩૨.

અલંબુષા, કુહૂ, શંખિની અને દશમી — આ દસ મુખ્ય નાડીઓ શરીરના મધ્યમાં વસે છે.

પ્રાણાપાનૌ સમાનશ્ચ ઉદાનો વ્યાન એવ ચ । નાગઃ કૂર્મશ્ચ કૃકરો દેવદત્તો ધનઞ્જયઃ ॥ ૨,૩૨.

પ્રાણ, અપાન, સમાન, ઉદાન, વ્યાન, અને સાથે નાગ, કૂર્મ, કૃકર, દેવદત્ત અને ધનંજય —