ગરુડપુરાણમ્

મૃતોદ્દેશેન યો યદ્યાજ્જલપાત્રઞ્ચ મૃન્મયમ્ । ઉદપાત્રસહસ્રસ્ય ફલમાપ્નોતિ માનવઃ ॥ ૨,૩૧.

જે વ્યક્તિ મૃત્યુ પામેલા માટે માટીના પાણીના પાત્રનું દાન કરે છે, તેને હજાર પાણીના ઘડાના ફળ મળે છે.

યમદૂતા મહારૌદ્રાઃ કરાલાઃ કૃષ્ણપિઙ્ગલાઃ । ન ભીષયન્તિ તં યામ્યા વસ્ત્રદાને કૃતે સતિ ॥ ૨,૩૧.

યમના ભયાનક અને ભયજનક દૂતો, કાળા અને પીળા ચહેરાવાળા, જેમના માટે યમદૂતને કપડાંનું દાન થાય છે, તેને ડરાવતા નથી.

માર્ગે હિ ગચ્છમાનસ્તુ તૃષ્ણાર્તઃ શ્રમપીડિતઃ । ઘટાન્નદાનયોગેન સુખી ભવતિ નિશ્ચિતમ્ ॥ ૨,૩૧.

માર્ગ પર જતા, તરસ્યા અને થાકેલા મુસાફરને પાણીના પાત્રના દાનથી નિશ્ચિતપણે આનંદ મળે છે.

શય્યા દક્ષિણયા યુક્તા આયુધામ્બરસંયુતા । હૈમશ્રીપતિના યુક્તા દેયા વિપ્રાય શર્મણે । તથા પ્રેતત્વમુક્તોઽસૌ મોદતે સહ દૈવતૈઃ ॥ ૨,૩૧.

દક્ષિણ તરફ મુકેલી, શસ્ત્રો અને કપડાંથી સજ્જ, સોનાથી શોભાયમાન ખાટલો બ્રાહ્મણને સુખ માટે આપવી જોઈએ; એ રીતે, પિતૃ અવસ્થાથી મુક્ત થઈને તે દેવતાઓ સાથે આનંદ પામે છે.

એતત્તે કથિતં તાર્ક્ષ્ય દાનમન્ત્યેષ્ટિકર્મજમ્ । અધુના કથયિષ્યેઽહમન્યદેહપ્રવેશનમ્ ॥ ૨,૩૧.

હે તાર્ખ્ય, અંત્યેષ્ટિ સંસ્કાર સંબંધિત દાન તને કહ્યાં; હવે હું તને બીજું શરીર મેળવવાની વાત કહું છું.

જાતસ્ય મૃત્યુલોકે વૈ પ્રાણિનો મરણં ધ્રુવમ્ । મૃતિઃ કુર્યાત્સ્વધર્મેણ યાસ્યતશ્ચ પરન્તપ ॥ ૨,૩૧.

માણસે જન્મ લીધો છે ત્યાં મૃત્યુ નિશ્ચિત છે; દરેકે પોતાના ધર્મ પ્રમાણે મૃત્યુ પામવું જોઈએ અને પછી આગળના માર્ગે જવું જોઈએ.

પૂર્વકાલે મૃતાનાઞ્ચ પ્રાણિનાઞ્ચ ખગેશ્વર । સૂક્ષ્મોભૂત્વા ત્વસૌ વાયુર્નિર્ગચ્છત્યાસ્યમણ્ડલાત્ ॥ ૨,૩૧.

પહેલાના સમયમાં, હે પંખીઓના રાજા, જીવ મૃત્યુ પામે ત્યારે પ્રાણ સૂક્ષ્મ બનીને મોઢામાંથી બહાર જાય છે.

નવદ્વારૈ રોમભિશ્ચ જનાનાં તાલુરન્ધ્રકે । પાપિષ્ઠાનામપાનેન જીવો નિષ્ક્રામતિ ધ્રુવમ્ ॥ ૨,૩૧.

નવ દ્વાર, રોમછિદ્રો અને તાળુના છિદ્ર દ્વારા, પાપી લોકોનો જીવ નીચેના માર્ગે ચોક્કસ બહાર જાય છે.

શરીરઞ્ચ પતેત્પશ્ચાન્નિર્ગતે મરુતીશ્વરે । વાતાહતઃ પતત્યેવ નિરાધારો યથા દ્રુમઃ ॥ ૨,૩૧.

જ્યારે પ્રાણનાથ શરીર છોડે છે, પછી શરીર પડી જાય છે; પવનના ઝોકથી આધાર વિનાનું વૃક્ષ જેમ પડી જાય છે તેમ, શરીર પણ પડી જાય છે.

પૃથિવ્યાં લીયતે પૃથ્વી આપશ્ચૈવ તથાપ્સુ ચ । તેજસ્તેજસિ લીયતે સમીરણઃ સમીરણે । આકાશે ચ તથા કાશઃ સર્વવ્યાપી ચ શઙ્કરે ॥ ૨,૩૧.

પૃથ્વી પૃથ્વીમાં, પાણી પાણીમાં, અગ્નિ અગ્નિમાં, વાયુ વાયુમાં અને આકાશ આકાશમાં લીન થાય છે; અને સર્વત્ર વ્યાપક શંકર જ રહે છે.

તત્ર કામસ્તથા ક્રોધઃ કાયે પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ ચ । એતે તાર્ક્ષ્ય સમાખ્યાતા દેહે તિષ્ઠન્તિ તસ્કરાઃ ॥ ૨,૩૧.

ત્યાં કામ, ક્રોધ અને પાંચે ઇન્દ્રિયો, હે તાર્ખ્ય, શરીરમાં વસતા ચોર ગણાય છે.

કામઃ ક્રોધો હ્યહઙ્કારો મનસ્તત્રૈવ નાયકઃ । સંહારકશ્ચ કાલોઽયં પુણ્યપાપસમન્વિતઃ ॥ ૨,૩૧.

કામ, ક્રોધ, અહંકાર અને મન ત્યાં મુખ્ય છે; અને પુણ્ય-પાપથી ભરેલો સમય બધાનું અંત કરનાર છે.

જગતશ્ચ સ્વરૂપન્તુ નિર્મિતં સ્વેન કર્મણા । પુનર્દેહાન્તરં યાતિ સુકૃતૈર્દુષ્કૃતૈર્નરઃ ॥ ૨,૩૧.

આ જગતનું સાચું સ્વરૂપ પોતાના કર્મથી બનેલું છે; માણસ પોતાના સારા કે ખરાબ કર્મ પ્રમાણે બીજું શરીર પામે છે.

પઞ્ચેન્દ્રિયસમાયુક્તં સકલૈર્વિષ્યૈઃ સહ । પ્રવિશેત્સ નવં દેહં ગૃહે દગ્ધે યથા ગૃહી ॥ ૨,૩૧.

પાંચે ઇન્દ્રિયો અને તેમના વિષયોને લઈને, જીવ નવા શરીરમાં પ્રવેશે છે, એ રીતે જ જેમ ઘરવાળો પોતાનું જૂનું ઘર બળી જાય ત્યારે નવું ઘર વસે છે.

શરીરે યે સમાસીના સમ્ભવેત્સર્વધાતવઃ । ષાટ્કૌશિકો હ્યયં કાયો માતા પિત્રોશ્ચ ધાતવઃ ॥ ૨,૩૧.

શરીરમાં જે ધાતુઓ બને છે, એ બધું છ આવરણવાળું શરીર છે; આ બધા ધાતુઓ માતા અને પિતા પાસેથી આવે છે.

સમ્ભવેયુસ્તથા તાર્ક્ષ્ય સર્વે વાતાશ્ચ દેહિનામ્ । મૂત્રં પુરીષં તદ્યોગા યે ચાન્યે વ્યાધયસ્તથા ॥ ૨,૩૧.

એ જ રીતે, તાર્ક્ષ્ય, બધા જીવોમાં વાયુઓ, મૂત્ર, વિસર્જન અને એમના જોડાણથી થતી બીમારીઓ પણ થાય છે.

અસ્થિ શુક્રં તથા સ્નાયુઃ દેહેન સહ દહ્યતે । એષ તે કથિતસ્તાર્ક્ષ્ય વિનાશઃ સર્વદેહિનામ્ ॥ ૨,૩૧.

હાડકાં, બીજ અને સ્નાયુ પણ શરીર સાથે બળી જાય છે; એ રીતે, તાર્ક્ષ્ય, બધા જીવોના નાશની વાત મેં તને કહી.

કથયામિ પુનસ્તેષાં શરીરઞ્ચ યથા ભવેત્ । એકસ્તમ્ભં સ્નાયુબદ્ધં સ્થૂણાદ્વયસમુદ્ધૃતમ્ ॥ ૨,૩૧.

હવે હું ફરીથી તને કહું છું કે શરીર કેવું છે: એ એક દંડ જેવું છે, સ્નાયુઓથી બંધાયેલું છે અને બે આધાર પરથી ઊભું છે.

ઇન્દ્રિયૈશ્ચ સમાયુક્તં નવદ્વારં શરીરકમ્ । વિષયૈશ્ચ સમાક્રાન્તં કામક્રોધસમાકુલમ્ ॥ ૨,૩૧.

ઈન્દ્રિયોવાળું, નવ દરવાજાવાળું આ શરીર વિષયોમાં ગરકાવ છે અને કામ-ક્રોધથી હંમેશાં ઉથલપાથલ થાય છે.

રાગદ્વેષસમાકીર્ણં તૃષ્ણાદુર્ગસુદુસ્તરમ્ । લોભજાલસમાયુક્તં પુરં પુરુષસંજ્ઞિતમ્ ॥ ૨,૩૧.

આ શરીર રાગ-દ્વેષથી ભરેલું છે, તૃષ્ણાની કિલ્લા જેવું પાર ન પડાય એવું છે, લોભના જાળમાં ફસાયેલું છે, અને એને પુરુષનું નગર કહે છે.

એતદ્ગુણસમાયુક્તં શરીરં સર્વદેહિનામ્ । તિષ્ઠન્તિ દેવતાઃ સર્વા ભુવનાનિ ચતુર્દશ ॥ ૨,૩૧.

આવા ગુણોથી ભરેલું શરીર બધા જીવોમાં છે; એમાં જ સર્વ દેવતાઓ અને ચૌદ લોક વસે છે.

આત્માનં યે ન જાનન્તિ તે નરાઃ પશવઃ સ્મૃતાઃ । એવમેતન્મયાખ્યાતં શરીરં તે ચતુર્વિધમ્ ॥ ૨,૩૧.

જે લોકો પોતાને ઓળખતા નથી, તેઓ પશુ ગણાય છે; એ રીતે મેં તને શરીરના ચાર પ્રકાર સમજાવ્યા.

ચતુરશીતિલક્ષાણિ નિર્મિતા યોનયઃ પુરા । ઉદ્ભિજ્જાઃ સ્વેદજાશ્ચૈવ અણ્ડજાશ્ચ જરાયુજાઃ ॥ ૨,૩૧.

પહેલાંથી ચોર્યાસી લાખ યોનિઓ બનાવાઈ છે: ઉદભિજ, સ્વેદજ, અંડજ અને જરાયુજ.

એતત્તે સર્વમાખ્યાતં યત્પૃષ્ટોહં ત્વયાનઘ ॥ ૨,૩૧.

હે નિર્દોષ, તું જે પૂછ્યું એ બધું મેં તને કહી દીધું.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૩૨ તાર્ક્ષ્ય ઉવાચ । કથમુત્પદ્યતે જન્તુર્ભૂતગ્રામે ચતુર્વિધે । ત્વચા રક્તં તથા માંસં મેદો મજ્જાસ્થિ જીવિતમ્ ॥ ૨,૩૨.

તાર્ક્ષ્યએ પૂછ્યું: ચાર પ્રકારના જીવોમાં જીવ કેવી રીતે જન્મે છે? ચામડી, લોહી, માંસ, ચરબી, મજ્જા, હાડકાં અને પ્રાણ કેવી રીતે બને છે?

પાદૌ પાણી તથા ગુહ્યં જિહ્વાકેશનખાઃ શિરઃ । સન્ધિમાર્ગાશ્ચ બહુશો રેખા નૈકવિધાસ્તથા ॥ ૨,૩૨.

પગ, હાથ, ગુપ્ત અંગ, જીભ, વાળ, નખ, માથું, અનેક સાંધા અને રસ્તાઓ, તેમજ વિવિધ રેખાઓ પણ કેવી રીતે બને છે?

કામઃ ક્રોધો ભયં લજ્જા મનો હર્ષઃ સુખાસુખમ્ । ચિત્રિતં છિદ્રિતઞ્ચાપિ નાનાજાલેન વેષ્ટિતમ્ ॥ ૨,૩૨.

કામ, ક્રોધ, ભય, લાજ, મન, આનંદ, સુખ-દુઃખ — આ બધું અનેક પ્રકારના જાળમાં ઘેરાયેલું અને ભેદાયેલું છે.

ઇન્દ્રજાલમિદં મન્યે સંસારેઽસારસાગરે । કર્તા કોઽત્ર હૃષીકેશ સંસારે દુઃ ખસંકુલે ॥ ૨,૩૨.

મને તો આ બધું સંસારના વ્યર્થ સાગરમાં માયાજાળ જ લાગે છે; હે હૃષીકેશ, દુઃખથી ભરેલા સંસારમાં કરનાર કોણ છે?

શ્રીવિષ્ણુરુવાચ । કથયામિ પરં ગોપ્યં કોશસ્યાસ્ય વિનિર્ણયમ્ । યસ્ય વિજ્ઞાનમાત્રેણ સર્વજ્ઞત્વં પ્રજ્યતે ॥ ૨,૩૨.

શ્રીવિષ્ણુએ કહ્યું: હવે હું તને એ મહા ગુપ્ત વાત કહું છું — આ આવરણનું સાચું સ્વરૂપ, જેને જાણવાથી બધું જ જાણવું થઈ જાય છે.