ગરુડપુરાણમ્

તિલૈર્દર્ભૈશ્ચ ભૂમ્યાં વૈ કુટી ધાતુમતી ભવેત્ । પઞ્ચરત્નાનિ વક્ત્રે તુ યેન જીવઃ પ્રરોહતિ ॥ ૨,૨૯.

તિલ અને દર્ભથી જમીન શુદ્ધ કરવી, અને ધાતુથી કૂટી બનાવવી. મરણ પામનારના મોઢામાં પાંચ રત્ન મૂકવાથી આત્મા ઉપર ચડે છે.

લિપ્યાત્તુ ગોમયૈર્ભૂમિં તિલાન્દર્ભાંશ્ચ નિઃ ક્ષિપેત્ । તસ્યામેવાતુરો મુક્તઃ સર્વં દહતિ પાતકમ્ ॥ ૨,૨૯.

ગાયના છાણથી જમીન લપસવી, તિલ અને દર્ભ છાંટવા. ત્યાં મૃત્યુ પામનાર મુક્ત થાય છે અને બધાં પાપો નાશ પામે છે.

દર્ભમૂલીનયેત્સ્વર્ગં સંસ્થિતં નાત્ર સંશયઃ । દર્ભાંસ્તત્ર હિ યે ભૂમ્યાં તિલયુક્તાન સંશયઃ ॥ ૨,૨૯.

જ્યાં દર્ભની મૂળ મૂકી છે, ત્યાં અવશ્ય સ્વર્ગ મળે છે — આમાં શંકા નથી. જ્યાં જમીન પર તિલ સાથે દર્ભ મુકાય છે, ત્યાં કોઈ સંશય નથી.

સર્વત્ર વસુધા પૂતા યત્ર લેપો ન વિદ્યતે । યત્ર લેપઃ સ્થિતસ્તત્ર પુનર્લેપેન શુધ્યતિ ॥ ૨,૨૯.

જ્યાં લપસવું નથી, ત્યાં ધરતી સર્વત્ર શુદ્ધ છે. જ્યાં લપસવું કરવામાં આવે છે, ત્યાં ફરીથી લપસવાથી શુદ્ધિ થાય છે.

યાતુધાનાઃ પિશાચાશ્ચ રાક્ષસાઃ ક્રૂરકર્મિણઃ । અલિપ્તે આતુરં મુક્તં વિશન્ત્યેતે ન સંશયઃ ॥ ૨,૨૯.

માંસખોર ભૂત, પિશાચ અને ક્રૂર રાક્ષસ — એ નિશ્ચયે જ લપસ્યા વિના અને રક્ષણ વગરના મૃત્યુ પામનારમાં પ્રવેશી જાય છે.

નિત્યહોમં તથા શ્રાદ્ધં વિપ્રાણાં પાદશોધનમ્ । મણ્ડલેન વિના ભૂમ્યાં કુર્વન્ત્યેતચ્ચ નિષ્ફલમ્ ॥ ૨,૨૯.

દરરોજ અગ્નિહોત્ર, પિતૃતરપણ અને બ્રાહ્મણોના પગ ધોવા—જો જમીન પર મંડળ વિના કરવામાં આવે, તો એ બધું નિષ્ફળ જાય છે.

આતુરો મુચ્યતે નૈવ મણ્ડલેન વિના ભુવિ । બ્રહ્મા રુદ્રશ્ચ વિષ્ણુશ્ચ શ્રીર્હુતાશન એવ ચ । મણ્ડલે ચોપતિષ્ઠન્તસ્તસ્માત્કુર્વીત મણ્ડલમ્ ॥ ૨,૨૯.

મંડળ વિના જમીન પર બીમાર માણસ મુક્ત થતો નથી; કારણ કે મંડળમાં બ્રહ્મા, રુદ્ર, વિષ્ણુ, શ્રીલક્ષ્મી અને અગ્નિ—all હાજર રહે છે, એટલે મંડળ બનાવવું જ જોઈએ.

અન્યથા મ્રિયતે યસ્તુ બાલો વૃદ્ધો યુવાપિ વા । યોન્યન્તરં સ વૈ ગચ્છેત્ક્રીડતે વાયુના સહ ॥ ૨,૨૯.

નહીંતર, બાળક હોય કે વૃદ્ધ કે યુવાન—જે કોઈ મરે, એ બીજું જન્મ પામે છે અથવા પવન સાથે ભટકે છે.

મિશ્રિતં લોહતામ્રં તુ તથૈવ જન્મ જાયતે । તસ્મૈવં વાયુભૂતસ્ય ન શ્રાદ્ધં નોદક ક્રિયા ॥ ૨,૨૯.

જ્યારે લોહ અને તાંબુ એકસાથે મળે, ત્યારે નવી પેદાશ થાય છે; એ જ રીતે, જે પવન જેવો થઈ જાય છે, એને પિતૃતરપણ કે જળદાન યોગ્ય નથી.

મમ સ્વેદસમુદ્ભૂતાસ્તિલાસ્તાર્ક્ષ્ય પવિત્રકાઃ । અસુરા દાનવા દૈત્યાસ્તૃપ્યન્તિ તિલદાનતઃ ॥ ૨,૨૯.

તાર્ક્ષ્ય, મારા પસીનામાંથી ઉત્પન્ન થયેલા તિલ પવિત્ર છે; તિલનું દાન આપવાથી અસુર, દાનવ અને દૈત્ય તૃપ્ત થાય છે.

તિલાઃ શ્વેતાસ્તિલાઃ કૃષ્ણાસ્તિલા ગોમૂત્રસન્નિભાઃ । તે મે દહન્તુ પાપાનિ શરીરેણ કૃતાનિ ચ ॥ ૨,૨૯.

સફેદ તિલ, કાળા તિલ અને ગાયના મૂત્ર જેવાં તિલ—એ બધા મારા શરીરથી થયેલા પાપોને દહન કરે એવી મારી પ્રાર્થના છે.

એક એવ તિલદ્રોણો હેમદ્રોણતિલૈઃ સમઃ । તર્પણે દાનહોમે ચ દત્તો ભવતિ ચાક્ષયઃ ॥ ૨,૨૯.

એક ડોલ તિલનું પુણ્ય, એક ડોલ સોનાથી સરખું છે; તિલનું તર્પણ, દાન કે હોમમાં આપવું—એ ક્યારેય ખૂટતું નથી.

દર્ભા મલ્લોમસમ્ભૂતાસ્તિલાઃ સ્વેદસમુદ્ભવાઃ । તૃપ્તાઃ સ્યુર્દેવતા દાનૈઃ શ્રાદ્ધેન પિતરસ્તથા । પ્રયોગવિધિના બ્રહ્મા વિશ્વઞ્ચાપ્યુપજીવનાત્ ॥ ૨,૨૯.

મલ્લના વાળમાંથી ઉત્પન્ન થયેલી દર્ભા અને પસીનામાંથી થયેલા તિલ—આ બંનેના દાનથી દેવતાઓ અને પિતૃઓ વિધિપૂર્વક તૃપ્ત થાય છે, અને વિશ્વને પોષણ કરનાર બ્રહ્મા પણ પ્રસન્ન થાય છે.

સવ્યયજ્ઞોપવીતેન બ્રહ્માદ્યાસ્તૃપ્તિમાન્પુયુઃ । અપસવ્યેન તૃપ્યન્તિ પિતરો દિવિદેવતાઃ ॥ ૨,૨૯.

જ્યારે યજ્ઞોપવીત જમણા ખભા પર હોય, ત્યારે બ્રહ્મા અને બીજા દેવતાઓ તૃપ્ત થાય છે; ડાબા ખભા પર હોય ત્યારે પિતૃઓ અને યમલોકના દેવતાઓ પ્રસન્ન થાય છે.

અપસવ્યાદિતો બ્રહ્મા દર્ભમધ્યે તુ કેશવઃ । દર્ભાગ્રે શઙ્કરં વિદ્યાત્ત્રયો દેવાઃ [https://vedastudy.yolasite.com/kusha1.php કુશે] સ્થિતાઃ ॥ ૨,૨૯.

દર્ભાના ડાબા ભાગે બ્રહ્મા, મધ્યમાં કેશવ અને અગ્રભાગે શંકર—આ ત્રણેય દેવતાઓ કુશમાં નિવાસ કરે છે.

વિપ્રા મન્ત્રાઃ કુશા વહ્નિસ્તુલસી ચ ખગેશ્વર । નૈતે નિર્માલ્યતાં યાન્તિ ક્રિયમાણાઃ પુનઃ પુનઃ ॥ ૨,૨૯.

પંખીઓના રાજા, બ્રાહ્મણ, મંત્રો, કુશ, અગ્નિ અને તુલસી—આ બધું વારંવાર યોગ્ય રીતે ઉપયોગમાં લેવાય તો ક્યારેય અશુદ્ધ થતું નથી.

કુશાઃ પિણ્ડેષુ નિર્માલ્યાઃ બ્રાહ્મણાઃ પ્રેતભોજને । મન્ત્રાઃ શૂદ્રેષુ પતિતાશ્ચિતાયાશ્ચ હુતાશનઃ ॥ ૨,૨૯.

કુશ પિંડદાનમાં અશુદ્ધ થાય છે; બ્રાહ્મણ પ્રેતભોજનમાં; મંત્રો શૂદ્રો દ્વારા ઉચ્ચારવામાં; અને અગ્નિ સ્મશાનની ચિતામાં.

તુલસી બ્રાહ્મણા ગાવો વિષ્ણુરેકાદશી ખગ । પઞ્ચ પ્રવહણાન્યેવ ભવાબ્ધૌ મજ્જતાં સતામ્ ॥ ૨,૨૯.

તુલસી, બ્રાહ્મણ, ગાય, વિષ્ણુ અને એકાદશી—આ પાંચ સજ્જનો માટે સંસારના મહાસાગરમાં તરવા માટે નાવ જેવી છે.

વિષ્ણુરેકાદશી ગીતા તુલસીવિપ્રધેનવઃ । અપારે દુર્ગસંકારે ષટ્પદી મુક્તિદાયિની ॥ ૨,૨૯.

વિષ્ણુ, એકાદશી, ગીતા, તુલસી, બ્રાહ્મણ અને ગાય—આ છ સંસારના દુર્ગમ માર્ગમાં મોક્ષ આપનારી છે.

$ તિલાઃ પવિત્રાસ્ત્રિવિધા દર્ભાશ્ચ તુલસીદાલમ્ । નિવારયન્તિ ચૈતાનિ દુર્ગતિં યાન્તમાતુરમ્ ॥ ૨,૨૯.

ત્રણ પ્રકારના પવિત્ર તિલ, દર્ભા અને તુલસીના પાન—આ બધું દુર્ગતિ તરફ જતા મનુષ્યને બચાવે છે.

હસ્તાભ્યામુદ્ધૃતૈર્દર્ભૈસ્તોયેન પ્રોક્ષયેદ્ભુવમ્ । મૃત્યુકાલે ક્ષિપેદ્દર્ભાનાતુરસ્ય કરદ્વયે ॥ ૨,૨૯.

બન્ને હાથમાં દર્ભા લઈને પાણી છાંટી જમીન પવિત્ર કરવી; મૃત્યુ સમયે દર્દીના બંને હાથમાં દર્ભા મૂકવી.

દર્ભેષુ ક્ષિપ્યતે યોઽસૌ દભસ્તુ પરિવેષ્ટિતઃ । વિષ્ણુલોકં સ વૈ યાતિ મન્ત્રહીનોઽપિ માનવઃ ॥ ૨,૨૯.

જે મનુષ્ય દર્ભા પર મુકાય છે અથવા દર્ભાથી ઘેરાય છે, એ મંત્ર વિના પણ વિષ્ણુલોકને પામે છે.

દર્ભમૂલીગતો ભૂમૌ દર્ભપાણિસ્તુ યો મૃતઃ । પ્રાયશ્ચિત્તવિશુદ્ધોઽસૌ સંસારેપારસાગરે ॥ ૨,૨૯.

જે વ્યક્તિ દર્ભાની મૂળ જમીન સાથે સ્પર્શે છે અથવા હાથમાં દર્ભા લઈને મરે છે, અને પ્રાયશ્ચિત્તથી શુદ્ધ થયો હોય, એ સંસારના મહાસાગર પાર કરે છે.

ગોમયેનોપલિપ્તે તુ દર્ભસ્યાસ્તરણે સ્થિતઃ । તત્ર દત્તેન દાનેન સર્વં પાપં વ્યપોહતિ ॥ ૨,૨૯.

ગાયના ગોબરથી લિપાયેલા જમીન પર દર્ભ ઘાસ પાથરીને, ત્યાં દાન આપવાથી બધાં પાપો દૂર થાય છે.

લવણં તદ્રસં દિવ્યં સર્વકામપ્રદં નૃણામ્ । યસ્માદન્નરસાઃ સર્વે નોત્કટા લવણં વિના ॥ ૨,૨૯.

મીઠું એ પોતાનું અનોખું સ્વાદ ધરાવે છે, જે મનુષ્યને સર્વે ઇચ્છાઓ આપે છે; કારણ કે મીઠા વિના બધાં જમવાનાં સ્વાદ અધૂરા લાગે છે.

પિતૄણાં ચ પ્રિયં ભવ્યં તસ્માત્સ્વર્ગપ્રદં ભવેત્ । વિષ્ણુદેહસમુદ્ભૂતો યતોઽયં લવણો રસઃ ॥ ૨,૨૯.

મીઠું પિતૃઓને પ્રિય અને શુભ છે, તેથી તે સ્વર્ગ આપે છે; કેમ કે મીઠાનો સ્વાદ શ્રીવિષ્ણુના શરીરમાંથી ઉત્પન્ન થયો છે.

વિશેષાલ્લવણં દાનં તેન શંસન્તિ યોગિનઃ । બ્રાહ્મણ ક્ષત્ત્રિયવિશાં સ્ત્રીણાં શૂદ્રજનસ્ય ચ ॥ ૨,૨૯.

આથી યોગીઓ ખાસ કરીને બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય, સ્ત્રીઓ અને શૂદ્ર લોકો માટે મીઠું દાન આપવાનું વખાણે છે.

આતુરાણાં યદા પ્રાણાઃ પ્રયાન્તિ વસુધાતલે । લવણં તુ તદા દેયં દ્બારસ્યોદ્ધાટનં દિવઃ ॥ ૨,૨૯.

જ્યારે બીમાર વ્યક્તિનું પ્રાણ પૃથ્વી પર છોડે છે, ત્યારે મીઠું આપવું જોઈએ, કારણ કે તે સ્વર્ગનું દ્વાર ખોલે છે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૩૦ શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । શૃણુ તાર્ક્ષ્ય પરં ગુહ્યં દાનાનાં દાનમુત્તમમ્ । પરમં સર્વદાનાનાં પરં ગોપ્યં દિવૌકસામ્ ॥ ૨,૩૦.

શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું: તાર્ક્ષ્ય, તું દાનમાં સર્વોત્તમ અને દેવતાઓમાં પણ ગુપ્ત એવા મહાન દાનનું રહસ્ય સાંભળ.