ગરુડપુરાણમ્

પિતુઃ પુત્ત્રેણ કર્તવ્યં સપિણ્ડીકરણં સદા । પુત્ત્રાભાવે તુ પત્ની સ્યાત્પત્ન્યભાવે સહોદરઃ ॥ ૨,૨૬.

પિતાનું સપીંડીકરણ હંમેશા પુત્રએ કરવું; જો પુત્ર ન હોય તો પત્નીએ, અને પત્ની ન હોય તો ભાઈએ કરવું.

ભ્રાતા વા ભ્રાતૃપુત્ત્રો વા સપિણ્ડઃ શિષ્ય એવ વા । સપિણ્ડનક્રિયાં કૃત્વા કુર્યાન્નાન્દીમુખં તતઃ ॥ ૨,૨૬.

ભાઈ, ભાઈનો પુત્ર કે શિષ્ય, જે સપીંડ હોય, તેણે સપીંડ ક્રિયા કરીને પછી નાંદીમુખ શ્રાદ્ધ કરવું.

જ્યેષ્ઠસ્યૈવ કનિષ્ઠેન ભ્રાતૃપુત્ત્રેણ ભાર્યયા । સપિણ્ડીકરણં કાર્યં પુત્રહીને નરે ખગ ॥ ૨,૨૬.

પંખી, જે પુરુષને પુત્ર નથી, તેના માટે નાના ભાઈ, ભાઈનો પુત્ર કે મોટા ભાઈની પત્નીએ સપીંડીકરણ કરવું.

ભ્રાતૄણામેકજાતાનામેકશ્ચેત્પુત્રવાન્ ભવેત્ । સર્વેતે તેન પુત્રેણ પુત્રિણો મનુરબ્રવીત્ ॥ ૨,૨૬.

એક જ માતા-પિતાના ભાઈઓમાં જો માત્ર એકને પુત્ર હોય, તો મનુએ કહ્યું છે કે એના પુત્રથી બધા ભાઈઓ પુત્રવંત ગણાય છે.

સર્વેષાં પુત્રહીનાનાં પત્ની કુર્યાત્સપિણ્ડનમ્ । ઋત્વિજા કારયેદ્વાપિ પુરોહિતમથાપિ વા ॥ ૨,૨૬.

જે બધા પુત્રવિહિન હોય, તેમના માટે પત્નીએ સપીંડીકરણ કરવું, અથવા ઋત્વિજ કે પુરોહિત પણ કરી શકે.

કૃતચૂડોપનીતશ્ચ પિતુઃ શ્રાદ્ધં સમાચરેત્ । ઉચ્ચારયેત્સ્વધાકારં ન તુ વેદાક્ષરાણ્યસૌ ॥ ૨,૨૬.

જેને ચૂડાકર્મ અને ઉપનયન થયું હોય, તેણે પિતાનું શ્રાદ્ધ કરવું, પણ માત્ર સ્વધા ઉચ્ચારવી, વેદમંત્ર નહિ.

ભર્ત્રાદિભિસ્ત્રિભિઃ કાર્યં સપિણ્ડીકરણં સ્ત્રિયાઃ । પિતૃવ્યભ્રાતૃપુત્રેણ સોદરેણ કનીયસા ॥ ૨,૨૬.

સ્ત્રી માટે પતિ અને અન્ય બે, પિતૃવ્ય, ભાઈનો પુત્ર કે નાના ભાઈ, એમ ત્રણ જણાએ સપીંડીકરણ કરવું.

અર્વાક્સંવત્સરાત્સન્ધૌ પૂર્ણે સંવત્સરેઽપિ વા । યે સપિણ્ડીકૃતાઃ પ્રેતાસ્તેષાં ન સ્યાત્પૃથક્ક્રિયા ॥ ૨,૨૬.

વર્ષ પૂરું થાય ત્યાં કે સંધિ સમયે, જેમના સપીંડીકરણ થયું હોય, તેમના માટે અલગ શ્રાદ્ધ કરવું નહિ.

સપિણ્ડને કૃતે વત્સ પૃથક્ત્વં તુ વિગર્હિતમ્ । યસ્તુ કુર્યાત્પૃથક્પિણ્ડં પિતૃહા સોઽભિજાયતે ॥ ૨,૨૬.

પુત્ર, સપીંડીકરણ થયા પછી અલગપણે પિંડ આપવો નિંદનીય છે; જે એ રીતે આપે છે, તે પિતૃહત્યાર બને છે.

સપિણ્ડીકરણે વૃત્તે પૃથક્ત્વં નોપપદ્યતે । પૃથક્પિણ્ડે કૃતે પશ્ચાત્પુનઃ કુર્યાત્સપિણ્ડનમ્ ॥ ૨,૨૬.

સપીંડીકરણ થયા પછી અલગપણા કરવું યોગ્ય નથી; પણ જો કોઈએ અલગ પિંડ આપ્યો હોય તો ફરીથી સપીંડીકરણ કરવું.

સપિણ્ડીકરણં કૃત્વા એકોદ્દિષ્ટં કરોતિ યઃ । આત્માનં ચ તથા પ્રેતં સ નયેદ્દમશાસનમ્ ॥ ૨,૨૬.

જે સપીંડીકરણ કર્યા પછી એકોદ્દિષ્ટ શ્રાદ્ધ કરે છે, તે પોતાને અને પ્રેતને દુઃખના લોકે લઈ જાય છે.

વર્ષં યાવક્ત્રિયા કાર્યા નામગોત્રેણ ધીમતા । ઘટાદિ ભોજનં નિત્યં પદદાનાનિ યાનિ ચ । સપિણ્ડીકરણે વૃત્તે એકસ્યૈવ તુ દાપયેત્ ॥ ૨,૨૬.

બુદ્ધિશાળી વ્યક્તિએ એક વર્ષ સુધી નામ અને કુળના ઉલ્લેખ સાથે નિયમિત વિધી કરવી જોઈએ. દરરોજ ભોજન અને પાણી અર્પણ કરવું, તેમજ ઘડો વગેરે વસ્તુઓનું દાન કરવું. જ્યારે સપીંડીકરણ વિધિ પૂર્ણ થાય, ત્યારબાદ આ બધું માત્ર એક વ્યક્તિ માટે જ કરવું.

અન્નં પાનીયસહિતં સંખ્યાં કૃત્વાબ્દિકસ્ય ચ । દાતવ્યં બ્રાહ્મણે પક્ષિઞ્જલપૂર્ણઘટાદિકમ્ ॥ ૨,૨૬.

વર્ષિક વિધિ પ્રમાણે ગણતરી કરીને, પાણી સાથે ભોજન બ્રાહ્મણને આપવું, તેમજ પાંજરામાં પક્ષીઓ ભરેલા ઘડા વગેરે વસ્તુઓનું પણ દાન કરવું.

પિણ્ડાન્તે તસ્ય સકલા વર્ષવૃત્તિઃ સ્વશક્તિતઃ । દિવ્યદેહો વિમાનસ્થઃ સુખં યાતિ યમાલયમ્ ॥ ૨,૨૬.

પિંડ વિધિ પૂર્ણ થયા પછી, આખું વર્ષ પોતાની શક્તિ પ્રમાણે વિધિ કરવાથી, વિદેહ આત્મા દિવ્ય શરીર પામે છે, વિમાનમાં બેઠા-બેઠા આનંદથી યમલોકમાં જાય છે.

જીવમાને ચ પિતરિ ન હિ પુત્ત્રે સપિણ્ડતા । સ્ત્રીણાં સપિણ્ડનં નાસ્તિ તથા ભર્તરિ જીવતિ ॥ ૨,૨૬.

પિતા જીવતા હોય ત્યારે પુત્ર માટે સપીંડ સંબંધ થતો નથી. સ્ત્રીઓ માટે પણ પતિ જીવતો હોય ત્યારે સપીંડ સંબંધ નથી.

હુતાશં યા સમારૂઢા ચતુર્થેઽહ્નિ પતિવ્રતા । તસ્યા ભર્તૃદિને કાર્યં વૃષોત્સર્ગાદિકં ચ યત્ ॥ ૨,૨૬.

જે પતિવ્રતા સ્ત્રીએ ચોથા દિવસે અગ્નિસંસ્કાર સ્વીકાર્યો હોય, તેના પતિના પુણ્યતિથિએ વૃષોત્સર્ગ અને અન્ય વિધિઓ કરવી જોઈએ.

પુત્ત્રિકા પતિગોત્રા સ્યાદધસ્તાત્પુત્રજન્મનઃ । પુત્રોત્પત્તેઃ પરસ્તાત્સા પિતૃગોત્રં વ્રજેત્પુનઃ ॥ ૨,૨૬.

પુત્રીનું લગ્ન પછીનું કુળ પતિનું ગણાય છે, પુત્રના જન્મ પહેલા સુધી. પુત્ર જન્મ્યા પછી, પુત્રી ફરી પિતાના કુળમાં આવે છે.

પતિપત્ન્યોઃ સદૈકત્વં હુતાશં યાધિરોહતિ । પુત્રેણૈવ પૃથક્શ્રાદ્ધં ક્ષયાખ્યે તસ્ય વાસરે ॥ ૨,૨૬.

પત્ની અગ્નિસંસ્કાર સ્વીકારી પતિ સાથે એકરૂપ થાય છે. ક્ષય નામના દિવસે પુત્રએ માતાનું અલગ શ્રાદ્ધ કરવું.

અપુત્ત્રૌ ચેન્મૃતૌ સ્યાતામેકચિત્યાં સમેઽહનિ । પૃથક્શ્રાદ્ધાનિ કુર્વીત સાપિડ્યં પતિના સહ ॥ ૨,૨૬.

જો પતિ-પત્ની બંને નિસંતાન એક જ દિવસે અવસાન પામે અને એક જ ચિતા પર વિધિ થાય, તો શ્રાદ્ધ અલગ-અલગ કરવું, પણ પિંડદાન પતિ સાથે જ કરવું.

પૃથક્પૃથક્ચ પિણ્ડેન દમ્પતી પતિના સહ । ન લિપ્યતે મહાદોષૈરેતત્સત્યં વચો મમ ॥ ૨,૨૬.

પતિ-પત્ની માટે પિંડદાન અલગ-અલગ કરીને પણ પતિ સાથે વિધિ કરવાથી કોઈ મોટો દોષ લાગતો નથી; આ મારી સાચી વાત છે.

એકચિત્યાં સમારૂઢૌ દમ્પતી નિધનં ગતૌ । એકપાકં પ્રકુર્વીત પિણ્ડાન્દદ્યાત્પૃથક્પૃથક્ ॥ ૨,૨૬.

પતિ-પત્ની બંને એક જ ચિતા પર વિધિ પામે, તો રસોઈ એક જ વાર કરવી, પણ પિંડદાન અલગ-અલગ કરવું.

એકાદશે વૃષોત્સર્ગં પ્રેતશ્રાદ્ધાનિ ષોડશ । ઘટાદિપદદાનાનિ મહાદાનાનિ યાનિ ચ । વર્ષં યાવત્પૃથક્કુર્યાત્પ્રેતસ્તૃપ્તિં વ્રજેચ્ચિરમ્ ॥ ૨,૨૬.

અગિયારસે દિવસે વૃષોત્સર્ગ, સોળ શ્રાદ્ધ વિધિઓ, ઘડા, પદાર્થે અને મહાદાનનું દાન—આ બધું એક વર્ષ સુધી અલગ-અલગ કરવું. આમ કરવાથી વિદેહ આત્માને લાંબા સમય સુધી તૃપ્તિ મળે છે.

એકગોત્રે મૃતાનાં તુ સ્ત્રિયા વા પુરુષસ્ય વા । સ્થણ્ડિલં ચૈકતઃ કુર્યાદ્ધોમં કુર્યાત્પૃથક્પૃથક્ ॥ ૨,૨૬.

એક જ કુળના પુરુષ કે સ્ત્રીનું અવસાન થાય, તો સ્મશાન એક સાથે તૈયાર કરવું, પણ હોમ વિધિ અલગ-અલગ કરવી.

એકાદશેઽહ્નિ યચ્છ્રાદ્ધં પૃથક્પિણ્ડાશ્ચ ભોજનમ્ । પાકૈરેન પતિસ્ત્રીણામન્યેષાં ચ વિગર્હિતમ્ ॥ ૨,૨૬.

અગિયારસે દિવસે શ્રાદ્ધ, પિંડ અને ભોજન—પત્ની કે અન્ય કોઈ માટે એક સાથે રસોઈ કરવી યોગ્ય નથી.

એકેનૈવ તુ પાકેન શ્રાદ્ધાનિ કુરુતે સુતઃ । એકં તુ વિકિરં કુર્યાત્પિણ્ડાન્દદ્યદ્બહૂનપિ । તીર્થે ચાપરપક્ષે વા ચન્દ્રસૂર્યગ્રહેઽપિ વા ॥ ૨,૨૬.

પુત્ર એક જ રસોઈથી શ્રાદ્ધ કરી શકે છે, એક જ વિધિથી અનેક પિંડ આપી શકે છે, તે તીર્થસ્થળે, અપરપક્ષે કે ચંદ્ર-સૂર્ય ગ્રહણ સમયે પણ કરી શકે છે.

નારી ભર્તારમાસાદ્ય કુણપં દહતે યદા । અગ્નિર્દહતિ ગાત્રાણિ આત્માનં નૈવ પીડયેત્ ॥ ૨,૨૬.

જ્યારે સ્ત્રી પતિની ચિતાએ પહોંચીને શરીર દહન કરે છે, ત્યારે અગ્નિ શરીરને ભસ્મ કરે છે, પણ આત્માને કશી પીડા થતી નથી.

દહ્યતે ધ્માયમાનાનાં ધાતૂનાં હિ યથા મલમ્ । તથા નારી દહેદ્દેહં હુતાશે હ્યમૃતોપમે ॥ ૨,૨૬.

જેમ ધાતુઓને પિગાળતી વખતે અગ્નિ તેમનાં દોષ દહન કરે છે, તેમ પતિવ્રતા સ્ત્રી અમૃત સમાન અગ્નિમાં પોતાનું શરીર દહન કરે છે.

દિવ્યાદૌ દિવ્યદેહસ્તુ શુદ્ધો ભવતિ પૂરુષઃ । તપ્તતૈલેન લોહેન વહ્નિના નૈવ દહ્યતે ॥ ૨,૨૬.

દિવ્ય અવસ્થાની શરૂઆતમાં મનુષ્યને શુદ્ધ દિવ્ય શરીર મળે છે; તે પછી તપ્ત તેલ, લોખંડ કે અગ્નિ પણ તેને દહન કરી શકતા નથી.

તથા સા પતિસંયુક્તા દહ્યતે ન કદાચન । અન્તરાત્મા મૃતે તસ્મિન્મૃતોઽપ્યેકત્વમાગતઃ ॥ ૨,૨૬.

આ રીતે પતિ સાથે એકરૂપ થયેલી સ્ત્રી ક્યારેય દહન થતી નથી; પતિના અવસાન પછી પણ એકત્વ પામેલી તેની આંતરિક આત્મા અખંડિત રહે છે.