ગરુડપુરાણમ્

સ્ત્રીપુમાંશૌ સહૈકત્વં પાપ્નુતઃ કથમુત્તમમ્ । જીવેદ્ભર્તરિ નારીણાં સપિણ્ડીકરણં કુતઃ ॥ ૨,૨૬.

સ્ત્રી અને પુરુષ સાથે મળીને શ્રેષ્ઠ એકતા કેવી રીતે પામે છે? પતિ જીવતો હોય ત્યારે સ્ત્રીઓ માટે સપિંડ દાન ક્યારે થાય છે?

ભર્તૃલોકં કથં યાન્તિ સ્વર્ગલોકં સુરેશ્વર । અગ્ન્યારોહે કથં શ્રાદ્ધં વૃષોત્સર્ગઃ કથં ભવેત્ ॥ ૨,૨૬.

હે દેવોના સ્વામી, સ્ત્રીઓ પતિના લોકમાં કે સ્વર્ગમાં કેવી રીતે જાય છે? અગ્નિમાં પ્રવેશ વખતે શ્રાદ્ધ કેવી રીતે કરવું અને વૃષોત્સર્ગ કઈ રીતે કરવું?

ઘટદાનં કથં કાર્યં સપિણ્ડીકરણે કૃતે । કથયસ્વ પ્રસાદેન હીતાય જગતાં પ્રભો ॥ ૨,૨૬.

સપિંડ દાન વખતે ઘડાનું દાન કેવી રીતે કરવું જોઈએ? હે પ્રભુ, કૃપા કરીને સર્વજગતના હિત માટે મને કહો.

શ્રીભગવાનુવાચ । યથાવત્કથયિષ્યામિ સપિણ્ડીકરણં ખગ । વર્ષં યાવત્ખગશ્રેષ્ઠ યદાચરતિ માનવઃ ॥ ૨,૨૬.

ભગવાને કહ્યું: હે ખગ, હું તને યોગ્ય રીતે સપિંડ દાનની રીત સમજાવીશ. માણસ જેટલા સમય સુધી આ વિધિ કરે છે, તેટલો સમય...

સપિણ્ડને તતો વૃત્તે પિતૃલોકં સ ગચ્છતિ । તસ્માત્પુત્ત્રેણ કર્તવ્યં સપિણ્ડીકરણં પિતુઃ ॥ ૨,૨૬.

જ્યારે સપિંડ દાન થાય છે ત્યારે તે પિતૃલોકમાં જાય છે. તેથી પુત્રએ પોતાના પિતાનું સપિંડ દાન કરવું જોઈએ.

સંવત્સરે તુ સમ્પૂર્ણે કુર્યાત્પિણ્ડ પ્રવેશનમ્ । પિણ્ડપ્રવેશવિધિના તસ્ય નિત્યં મૃતાહ્નિકમ્ ॥ ૨,૨૬.

જ્યારે એક વર્ષ પૂરું થાય ત્યારે પિંડ પ્રવેશ કરવો જોઈએ. પિંડ પ્રવેશની વિધિથી રોજના મૃત્યુ સંસ્કાર પૂર્ણ થાય છે.

નિશ્ચિતં પક્ષિશાર્દૂલ વર્ષાન્તે પિણ્ડમેલનમ્ । સહપિણ્ડે કૃતે પ્રેતસ્તતો યાતિ પરાં ગતિમ્ । તન્નામ સમ્પરિત્યજ્ય તતઃ પિતૃગણો ભવેત્ ॥ ૨,૨૬.

હે પંખીઓના રાજા, નિશ્ચિત છે કે વર્ષના અંતે પિંડનું મિલન થાય છે. જ્યારે સહપિંડ થાય છે ત્યારે પ્રેતને શ્રેષ્ઠ ગતિ મળે છે. તેનું નામ છોડીને તે પછી પિતૃઓમાં સામેલ થાય છે.

ત્રિપક્ષે વાપિ ષણ્માસે મેલયેત્પ્રપિતામહૈઃ । જ્ઞાત્વા વૃદ્ધિવિવાહાદિ સ્વગોત્રવિહિતાનિ ચ ॥ ૨,૨૬.

ત્રણ પખવાડિયા પછી, છ મહિના પછી અથવા વર્ષ પછી પણ, પોતાનાં કુળની રીતો જાણીને, પિંડ great-grandfather સાથે પણ મિલાવી શકાય છે.

વિવાહં નૈવ કુર્વીત મૃતે ચ ગૃહમેધિનિ । ભિક્ષુર્ભિક્ષાં ન ગૃહ્ણાતિ યાવત્કુર્યાત્સપિણ્ડનમ્ ॥ ૨,૨૬.

ગૃહસ્થનું મૃત્યુ થાય ત્યારે લગ્ન કરવું નહીં. યતિએ પણ સપિંડ દાન થાય ત્યાં સુધી ભિક્ષા લેવી નહીં.

સ્વગોત્રેઽપ્યશુચિસ્તાવદ્યાવત્પિણ્ડં ન મેલયેત્ । મેલનાત્પ્રેતશબ્દસ્તુ નિવર્તેત ખગેશ્વર ॥ ૨,૨૬.

પોતાના કુળમાં પણ, પિંડનું મિલન ન થાય ત્યાં સુધી અશુદ્ધિ રહે છે. પિંડ મળ્યા પછી 'પ્રેત' શબ્દ બંધ થાય છે, હે ખગેશ્વર.

આનન્ત્યાત્કુલધર્માણાં પુંસાઞ્ચૈવાયુષઃ ક્ષયાત્ । અસ્થિરત્વાચ્છરીરસ્ય દ્વાદશાહઃ પ્રશસ્યતે ॥ ૨,૨૬.

કુળના ધર્મો અનંત છે, મનુષ્યનું આયુષ્ય ઓછું છે અને શરીર અસ્થિર છે, તેથી બાર દિવસની વિધિ શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે.

નિરગ્નિકઃ સાગ્નિકો વા દ્વાદશાહે સપિણ્ડયેત્ ॥ ૨,૨૬.

અગ્નિ હોય કે ન હોય, બારમા દિવસે સપિંડ દાન કરવું જોઈએ.

દ્વાદશાહે ત્રિપક્ષે વા ષણ્માસે વત્સરેઽપિ વા । સપિણ્ડીકરણં પ્રોક્તમૃષિભિસ્તત્ત્વદર્શિભિઃ ॥ ૨,૨૬.

બારમા દિવસે, ત્રણ પખવાડિયા પછી, છ મહિના પછી કે વર્ષ પછી પણ, તત્વજ્ઞાની ઋષિઓએ સપિંડ દાન કરવાની today વિધિ કહી છે.

સપુત્ત્રસ્ય ન કર્તવ્યમેકોદ્દિષ્ટં કદાચન । સપિણ્ડીકરણાદૂર્ધ્વં યત્રયત્ર પ્રદીયતે ॥ ૨,૨૬.

જેનાં પુત્ર હોય, અને જ્યાં સપીંડીકરણ થઈ ગયું હોય, ત્યાં ક્યારેય એકોદ્દિષ્ટ શ્રાદ્ધ કરવું નહિ.

તત્રતત્ર ત્રયં કાર્યમન્યથા પિતૃઘાતકઃ । ત્રિભિઃ કુર્યાદશક્તશ્ચ પાર્વણં મુનિનોદિતમ્ ॥ ૨,૨૬.

એવા દરેક પ્રસંગે ત્રણ શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ; નહિ તો પિતૃહત્યાર કહેવાય. જો એ શક્ય ન હોય તો, ઋષિઓએ જે પર્વણ શ્રાદ્ધ કહ્યું છે, તે કરવું.

તદ્દિને તદ્દિને કુર્યાત્પિતામહમુખાન્યતઃ । અજ્ઞાનાદ્દિનમાસાનાં તસ્માત્પાર્વણમિષ્યતે ॥ ૨,૨૬.

દરેક નિશ્ચિત દિવસે પિતામહ વગેરે માટે શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ; પણ જો દિવસ કે મહિનો ખબર ન હોય તો પર્વણ શ્રાદ્ધ માન્ય છે.

અનુત્પન્નશરીરસ્ય ન દાનં પિતૃભિઃ સહ । એતૈઃ ષોડશભિઃ શ્રાદ્ધૈઃ પ્રેતો મુક્તસ્તુ જાયતે ॥ ૨,૨૬.

જેનું શરીર જન્મ્યું નથી, તેના માટે પિતૃઓ સાથે દાન કરવું નહિ; પણ આ સોળ શ્રાદ્ધોથી પ્રેત મુક્તિ પામે છે.

અપુત્ત્રસ્ય સપિણ્ડત્વં નૈવ કુર્યાત્સ્ત્રિયોઽપિ વા । યાવજ્જીવ ચ સદ્ભત્ર્યા ન કુર્યાત્સહપિણ્ડતામ્ ॥ ૨,૨૬.

જેનાં પુત્ર નથી, અથવા સ્ત્રીઓ માટે પણ સપીંડપણું કરવું નહિ; અને સારા પતિવ્રતા જીવતી હોય ત્યાં સુધી તેને સપીંડ ન બનાવવું.

બ્રાહ્માદિષુ વિવાહેષુ યા વધૂરિહ સંસ્કૃતા । ભર્તૃગોત્રેણ કર્તવ્યાસ્તસ્યાઃ પિણ્ડોદકક્રિયાઃ ॥ ૨,૨૬.

બ્રાહ્મ વગેરે વિવાહોમાં જે વધૂ સંસ્કાર પામે છે, તેની પિંડ અને જળક્રિયા પતિના કુળ પ્રમાણે કરવી.

આસુરાદિવિવા હેષુ યા વ્યૂઢા કન્યકા ભવેત્ । તસ્યાસ્તુ પિતૃગોત્રેણ કુર્યાત્પિણ્ડોદકક્રિયાઃ ॥ ૨,૨૬.

આસુર વગેરે વિવાહોમાં જે કન્યા પતિ તરીકે સ્વીકારાય છે, તેની પિંડ અને જળક્રિયા પિતાના કુળ પ્રમાણે કરવી.

પિતુઃ પુત્ત્રેણ કર્તવ્યં સપિણ્ડીકરણં સદા । પુત્ત્રાભાવે તુ પત્ની સ્યાત્પત્ન્યભાવે સહોદરઃ ॥ ૨,૨૬.

પિતાનું સપીંડીકરણ હંમેશા પુત્રએ કરવું; જો પુત્ર ન હોય તો પત્નીએ, અને પત્ની ન હોય તો ભાઈએ કરવું.

ભ્રાતા વા ભ્રાતૃપુત્ત્રો વા સપિણ્ડઃ શિષ્ય એવ વા । સપિણ્ડનક્રિયાં કૃત્વા કુર્યાન્નાન્દીમુખં તતઃ ॥ ૨,૨૬.

ભાઈ, ભાઈનો પુત્ર કે શિષ્ય, જે સપીંડ હોય, તેણે સપીંડ ક્રિયા કરીને પછી નાંદીમુખ શ્રાદ્ધ કરવું.

જ્યેષ્ઠસ્યૈવ કનિષ્ઠેન ભ્રાતૃપુત્ત્રેણ ભાર્યયા । સપિણ્ડીકરણં કાર્યં પુત્રહીને નરે ખગ ॥ ૨,૨૬.

પંખી, જે પુરુષને પુત્ર નથી, તેના માટે નાના ભાઈ, ભાઈનો પુત્ર કે મોટા ભાઈની પત્નીએ સપીંડીકરણ કરવું.

ભ્રાતૄણામેકજાતાનામેકશ્ચેત્પુત્રવાન્ ભવેત્ । સર્વેતે તેન પુત્રેણ પુત્રિણો મનુરબ્રવીત્ ॥ ૨,૨૬.

એક જ માતા-પિતાના ભાઈઓમાં જો માત્ર એકને પુત્ર હોય, તો મનુએ કહ્યું છે કે એના પુત્રથી બધા ભાઈઓ પુત્રવંત ગણાય છે.

સર્વેષાં પુત્રહીનાનાં પત્ની કુર્યાત્સપિણ્ડનમ્ । ઋત્વિજા કારયેદ્વાપિ પુરોહિતમથાપિ વા ॥ ૨,૨૬.

જે બધા પુત્રવિહિન હોય, તેમના માટે પત્નીએ સપીંડીકરણ કરવું, અથવા ઋત્વિજ કે પુરોહિત પણ કરી શકે.

કૃતચૂડોપનીતશ્ચ પિતુઃ શ્રાદ્ધં સમાચરેત્ । ઉચ્ચારયેત્સ્વધાકારં ન તુ વેદાક્ષરાણ્યસૌ ॥ ૨,૨૬.

જેને ચૂડાકર્મ અને ઉપનયન થયું હોય, તેણે પિતાનું શ્રાદ્ધ કરવું, પણ માત્ર સ્વધા ઉચ્ચારવી, વેદમંત્ર નહિ.

ભર્ત્રાદિભિસ્ત્રિભિઃ કાર્યં સપિણ્ડીકરણં સ્ત્રિયાઃ । પિતૃવ્યભ્રાતૃપુત્રેણ સોદરેણ કનીયસા ॥ ૨,૨૬.

સ્ત્રી માટે પતિ અને અન્ય બે, પિતૃવ્ય, ભાઈનો પુત્ર કે નાના ભાઈ, એમ ત્રણ જણાએ સપીંડીકરણ કરવું.

અર્વાક્સંવત્સરાત્સન્ધૌ પૂર્ણે સંવત્સરેઽપિ વા । યે સપિણ્ડીકૃતાઃ પ્રેતાસ્તેષાં ન સ્યાત્પૃથક્ક્રિયા ॥ ૨,૨૬.

વર્ષ પૂરું થાય ત્યાં કે સંધિ સમયે, જેમના સપીંડીકરણ થયું હોય, તેમના માટે અલગ શ્રાદ્ધ કરવું નહિ.

સપિણ્ડને કૃતે વત્સ પૃથક્ત્વં તુ વિગર્હિતમ્ । યસ્તુ કુર્યાત્પૃથક્પિણ્ડં પિતૃહા સોઽભિજાયતે ॥ ૨,૨૬.

પુત્ર, સપીંડીકરણ થયા પછી અલગપણે પિંડ આપવો નિંદનીય છે; જે એ રીતે આપે છે, તે પિતૃહત્યાર બને છે.