ગરુડપુરાણમ્

પ્રત્યબ્દં પિતૃમાતૃભ્યાં શ્રાદ્ધં દત્ત્વા ન લિપ્યતે । એકોદ્દિષ્ટં પરિત્યજ્ય પાર્વણં કુરુતે યદિ ॥ ૨,૨૫.

દર વર્ષે પિતા-માતાને શ્રાદ્ધ આપવાથી પાપ લાગતું નથી; જો નિર્ધારિત શ્રાદ્ધ છોડીને પૂરું શ્રાદ્ધ કરે,

આત્માનં ચ પિતૄંશ્ચૈવ સ નયેદ્યમમન્દિરમ્ । સંગૃહીતસ્તુ યઃ કેચિદ્દાસીપુત્ત્રાદયશ્ચ યે ॥ ૨,૨૫.

તો પોતાને અને પિતૃઓને યમલોકમાં લઈ જાય છે; દત્તક દીકરો અને દાસીપુત્રો વગેરે,

તીર્થે કુર્યુઃ પિતૃશ્રાદ્ધં દાનં (માસં) દદ્યુર્દ્વિજન્મને । સંગૃહીતસુતો ભૂત્વા પાકં વા યઃ પ્રયચ્છતિ ॥ ૨,૨૫.

એ લોકો તીર્થમાં પિતૃ શ્રાદ્ધ કરે, દાન (માસે) દ્વિજને આપે; દત્તક દીકરો બનીને જો કોઈ પાક આપશે,

વૃથા શ્રાદ્ધં વિજાનીયાચ્છૂદ્રાન્નેન યથા દ્વિજઃ । ન પ્રીણયતિ તચ્છ્રાદ્ધં પિતામહમુખાન્પિતૄન્ । એવં જ્ઞાત્વા સ્વગશ્રેષ્ઠ હીનજાતીન્સુતાંસ્ત્યજેત્ ॥ ૨,૨૫.

તો એ શ્રાદ્ધ વ્યર્થ ગણવું, જેમ શૂદ્રનું ખાવું બ્રાહ્મણ માટે વ્યર્થ છે; એ શ્રાદ્ધ પિતામહાદિક પિતૃઓને પ્રસન્ન કરતું નથી. હે પંખીઓમાં શ્રેષ્ઠ, આવું જાણીને નીચી જાતિના દીકરાઓને છોડવા જોઈએ.

(બ્રાહ્મણ્યાં બ્રાહ્મણાજ્જાતશ્ચાણ્ડાલાદધમઃ સ્મૃતઃ ) । યસ્તુ પ્રવ્રજિતાજ્જાતો બ્રાહ્મણ્યાં શૂદ્રતશ્ચ યઃ ॥ ૨,૨૫.

(બ્રાહ્મણ સ્ત્રીમાંથી બ્રાહ્મણથી જન્મેલો પણ ચંડાળથી નીચો કહેવાય છે); જે સંન્યાસીથી જન્મે છે, અથવા બ્રાહ્મણ સ્ત્રીમાંથી શૂદ્રથી જન્મે છે.

દ્વાવેતૌ વિદ્ધિ ચાણ્ડાલૌ સગોત્રાદ્યસ્તુ જાયતે । સ્વર્યાતિવિહિતાન્પુત્રઃ સમુત્પાદ્ય ખગેશ્વર ॥ ૨,૨૫.

આ બે, જે એક જ વંશમાંથી જન્મે છે, તેમને અછૂત ગણવામાં આવે છે; અને જે પુત્ર નિયમિત વિધિ વિના જન્મે છે, એ પણ અછૂત કહેવાય છે, હે ખગેશ્વર.

તૈઃ સુવૃત્તૈઃ સુખં પ્રાપ્યં કુવૃત્તૈર્નરકં વ્રજેત્ । હીનજાતિસમુદ્ભૂતૈઃ સુવૃત્તૈઃ સુખમેધતે ॥ ૨,૨૫.

સારા વર્તનવાળાઓને સુખ મળે છે, અને ખરાબ વર્તનવાળાઓને દુઃખ અને નરક મળે છે. નીચી જાતિમાં જન્મેલા પણ જો સારા વર્તનવાળા હોય તો તેમને પણ સુખ મળે છે.

કલિકલુષવિમુક્તઃ પૂજિતઃ સિદ્ધસઙ્ઘૈરમરચમરમાલાવીજ્યમાનોઽપ્સરોભિઃ । પિતૃશતમપિ બન્ધૂન્પુત્ત્રપૌત્ત્રપ્રપૌત્ત્રાનપિ નરકનિમગ્નાનુદ્ધરેદેક એવ ॥ ૨,૨૫.

કળીયુગના દોષોથી મુક્ત, સિદ્ધજનોએ પૂજિત, અપ્સરાઓએ અમરચામરથી સેવિત એવો એકજ માણસ પોતાના અનેક પિતૃઓ, સંબંધીઓ, પુત્રો, પૌત્રો અને પ્રપૌત્રો જે નરકમાં પડેલા હોય તેમને ઉદ્ધાર કરી શકે છે.

શ્રીગરુડમાહપુરાણમ્ ૨૬ ગરુડ ઉવાચ । સત્યં બ્રૂહિ સુરશ્રેષ્ઠ કૃપાં કૃત્વા મયિ પ્રભો । મૃતાનાં ચૈવ જન્તૂનાં કદા કુર્યાત્સપિણ્ડનમ્ ॥ ૨,૨૬.

ગરુડએ પૂછ્યું: હે દેવોમાં શ્રેષ્ઠ, કૃપા કરીને સાચું કહો, હે પ્રભુ, મૃત્યુ પામેલા જીવોના સપિંડ દાન ક્યારે કરવું જોઈએ?

સપિણ્ડત્વે કુતો યાન્તિ અસપિણ્ડે કુતો ગતિઃ । કેનૈવ સહપિણ્ડત્વં સ્ત્રીપુસોર્વક્તુમર્હસિ ॥ ૨,૨૬.

સપિંડ કેવી રીતે થાય છે અને જે સપિંડ નથી તેમને શું ગતિ મળે છે? સ્ત્રી અને પુરુષ વચ્ચે સપિંડનો સંબંધ કેવી રીતે થાય છે, કૃપા કરીને સમજાવો.

સ્ત્રીપુમાંશૌ સહૈકત્વં પાપ્નુતઃ કથમુત્તમમ્ । જીવેદ્ભર્તરિ નારીણાં સપિણ્ડીકરણં કુતઃ ॥ ૨,૨૬.

સ્ત્રી અને પુરુષ સાથે મળીને શ્રેષ્ઠ એકતા કેવી રીતે પામે છે? પતિ જીવતો હોય ત્યારે સ્ત્રીઓ માટે સપિંડ દાન ક્યારે થાય છે?

ભર્તૃલોકં કથં યાન્તિ સ્વર્ગલોકં સુરેશ્વર । અગ્ન્યારોહે કથં શ્રાદ્ધં વૃષોત્સર્ગઃ કથં ભવેત્ ॥ ૨,૨૬.

હે દેવોના સ્વામી, સ્ત્રીઓ પતિના લોકમાં કે સ્વર્ગમાં કેવી રીતે જાય છે? અગ્નિમાં પ્રવેશ વખતે શ્રાદ્ધ કેવી રીતે કરવું અને વૃષોત્સર્ગ કઈ રીતે કરવું?

ઘટદાનં કથં કાર્યં સપિણ્ડીકરણે કૃતે । કથયસ્વ પ્રસાદેન હીતાય જગતાં પ્રભો ॥ ૨,૨૬.

સપિંડ દાન વખતે ઘડાનું દાન કેવી રીતે કરવું જોઈએ? હે પ્રભુ, કૃપા કરીને સર્વજગતના હિત માટે મને કહો.

શ્રીભગવાનુવાચ । યથાવત્કથયિષ્યામિ સપિણ્ડીકરણં ખગ । વર્ષં યાવત્ખગશ્રેષ્ઠ યદાચરતિ માનવઃ ॥ ૨,૨૬.

ભગવાને કહ્યું: હે ખગ, હું તને યોગ્ય રીતે સપિંડ દાનની રીત સમજાવીશ. માણસ જેટલા સમય સુધી આ વિધિ કરે છે, તેટલો સમય...

સપિણ્ડને તતો વૃત્તે પિતૃલોકં સ ગચ્છતિ । તસ્માત્પુત્ત્રેણ કર્તવ્યં સપિણ્ડીકરણં પિતુઃ ॥ ૨,૨૬.

જ્યારે સપિંડ દાન થાય છે ત્યારે તે પિતૃલોકમાં જાય છે. તેથી પુત્રએ પોતાના પિતાનું સપિંડ દાન કરવું જોઈએ.

સંવત્સરે તુ સમ્પૂર્ણે કુર્યાત્પિણ્ડ પ્રવેશનમ્ । પિણ્ડપ્રવેશવિધિના તસ્ય નિત્યં મૃતાહ્નિકમ્ ॥ ૨,૨૬.

જ્યારે એક વર્ષ પૂરું થાય ત્યારે પિંડ પ્રવેશ કરવો જોઈએ. પિંડ પ્રવેશની વિધિથી રોજના મૃત્યુ સંસ્કાર પૂર્ણ થાય છે.

નિશ્ચિતં પક્ષિશાર્દૂલ વર્ષાન્તે પિણ્ડમેલનમ્ । સહપિણ્ડે કૃતે પ્રેતસ્તતો યાતિ પરાં ગતિમ્ । તન્નામ સમ્પરિત્યજ્ય તતઃ પિતૃગણો ભવેત્ ॥ ૨,૨૬.

હે પંખીઓના રાજા, નિશ્ચિત છે કે વર્ષના અંતે પિંડનું મિલન થાય છે. જ્યારે સહપિંડ થાય છે ત્યારે પ્રેતને શ્રેષ્ઠ ગતિ મળે છે. તેનું નામ છોડીને તે પછી પિતૃઓમાં સામેલ થાય છે.

ત્રિપક્ષે વાપિ ષણ્માસે મેલયેત્પ્રપિતામહૈઃ । જ્ઞાત્વા વૃદ્ધિવિવાહાદિ સ્વગોત્રવિહિતાનિ ચ ॥ ૨,૨૬.

ત્રણ પખવાડિયા પછી, છ મહિના પછી અથવા વર્ષ પછી પણ, પોતાનાં કુળની રીતો જાણીને, પિંડ great-grandfather સાથે પણ મિલાવી શકાય છે.

વિવાહં નૈવ કુર્વીત મૃતે ચ ગૃહમેધિનિ । ભિક્ષુર્ભિક્ષાં ન ગૃહ્ણાતિ યાવત્કુર્યાત્સપિણ્ડનમ્ ॥ ૨,૨૬.

ગૃહસ્થનું મૃત્યુ થાય ત્યારે લગ્ન કરવું નહીં. યતિએ પણ સપિંડ દાન થાય ત્યાં સુધી ભિક્ષા લેવી નહીં.

સ્વગોત્રેઽપ્યશુચિસ્તાવદ્યાવત્પિણ્ડં ન મેલયેત્ । મેલનાત્પ્રેતશબ્દસ્તુ નિવર્તેત ખગેશ્વર ॥ ૨,૨૬.

પોતાના કુળમાં પણ, પિંડનું મિલન ન થાય ત્યાં સુધી અશુદ્ધિ રહે છે. પિંડ મળ્યા પછી 'પ્રેત' શબ્દ બંધ થાય છે, હે ખગેશ્વર.

આનન્ત્યાત્કુલધર્માણાં પુંસાઞ્ચૈવાયુષઃ ક્ષયાત્ । અસ્થિરત્વાચ્છરીરસ્ય દ્વાદશાહઃ પ્રશસ્યતે ॥ ૨,૨૬.

કુળના ધર્મો અનંત છે, મનુષ્યનું આયુષ્ય ઓછું છે અને શરીર અસ્થિર છે, તેથી બાર દિવસની વિધિ શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે.

નિરગ્નિકઃ સાગ્નિકો વા દ્વાદશાહે સપિણ્ડયેત્ ॥ ૨,૨૬.

અગ્નિ હોય કે ન હોય, બારમા દિવસે સપિંડ દાન કરવું જોઈએ.

દ્વાદશાહે ત્રિપક્ષે વા ષણ્માસે વત્સરેઽપિ વા । સપિણ્ડીકરણં પ્રોક્તમૃષિભિસ્તત્ત્વદર્શિભિઃ ॥ ૨,૨૬.

બારમા દિવસે, ત્રણ પખવાડિયા પછી, છ મહિના પછી કે વર્ષ પછી પણ, તત્વજ્ઞાની ઋષિઓએ સપિંડ દાન કરવાની today વિધિ કહી છે.

સપુત્ત્રસ્ય ન કર્તવ્યમેકોદ્દિષ્ટં કદાચન । સપિણ્ડીકરણાદૂર્ધ્વં યત્રયત્ર પ્રદીયતે ॥ ૨,૨૬.

જેનાં પુત્ર હોય, અને જ્યાં સપીંડીકરણ થઈ ગયું હોય, ત્યાં ક્યારેય એકોદ્દિષ્ટ શ્રાદ્ધ કરવું નહિ.

તત્રતત્ર ત્રયં કાર્યમન્યથા પિતૃઘાતકઃ । ત્રિભિઃ કુર્યાદશક્તશ્ચ પાર્વણં મુનિનોદિતમ્ ॥ ૨,૨૬.

એવા દરેક પ્રસંગે ત્રણ શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ; નહિ તો પિતૃહત્યાર કહેવાય. જો એ શક્ય ન હોય તો, ઋષિઓએ જે પર્વણ શ્રાદ્ધ કહ્યું છે, તે કરવું.

તદ્દિને તદ્દિને કુર્યાત્પિતામહમુખાન્યતઃ । અજ્ઞાનાદ્દિનમાસાનાં તસ્માત્પાર્વણમિષ્યતે ॥ ૨,૨૬.

દરેક નિશ્ચિત દિવસે પિતામહ વગેરે માટે શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ; પણ જો દિવસ કે મહિનો ખબર ન હોય તો પર્વણ શ્રાદ્ધ માન્ય છે.

અનુત્પન્નશરીરસ્ય ન દાનં પિતૃભિઃ સહ । એતૈઃ ષોડશભિઃ શ્રાદ્ધૈઃ પ્રેતો મુક્તસ્તુ જાયતે ॥ ૨,૨૬.

જેનું શરીર જન્મ્યું નથી, તેના માટે પિતૃઓ સાથે દાન કરવું નહિ; પણ આ સોળ શ્રાદ્ધોથી પ્રેત મુક્તિ પામે છે.

અપુત્ત્રસ્ય સપિણ્ડત્વં નૈવ કુર્યાત્સ્ત્રિયોઽપિ વા । યાવજ્જીવ ચ સદ્ભત્ર્યા ન કુર્યાત્સહપિણ્ડતામ્ ॥ ૨,૨૬.

જેનાં પુત્ર નથી, અથવા સ્ત્રીઓ માટે પણ સપીંડપણું કરવું નહિ; અને સારા પતિવ્રતા જીવતી હોય ત્યાં સુધી તેને સપીંડ ન બનાવવું.

બ્રાહ્માદિષુ વિવાહેષુ યા વધૂરિહ સંસ્કૃતા । ભર્તૃગોત્રેણ કર્તવ્યાસ્તસ્યાઃ પિણ્ડોદકક્રિયાઃ ॥ ૨,૨૬.

બ્રાહ્મ વગેરે વિવાહોમાં જે વધૂ સંસ્કાર પામે છે, તેની પિંડ અને જળક્રિયા પતિના કુળ પ્રમાણે કરવી.